Nhiều người có thói quen bắt đầu buổi sáng bằng một tách cà phê thơm lừng để tìm kiếm sự tỉnh táo, nhưng đồng thời cũng nơm nớp lo ngại thức uống này sẽ khiến cơ thể mất nước và làm da khô ráp, xỉn màu. Không ít ý kiến cho rằng đặc tính lợi tiểu của caffeine là thủ phạm trực tiếp rút bớt lượng ẩm tự nhiên của biểu bì, đẩy nhanh tốc độ lão hóa.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay lại chỉ ra bức tranh hoàn toàn ngược lại. Dù mang lại tác dụng bài tiết nhẹ ở một số trường hợp, cà phê nguyên chất lại là nguồn dồi dào các chất chống oxy hóa mạnh mẽ, đặc biệt là axit chlorogenic, có khả năng hỗ trợ cải thiện hàng rào giữ ẩm của da và giảm thiểu tác hại từ gốc tự do.
Nỗi lo mất nước và bản chất của tác dụng lợi tiểu
Quan niệm uống cà phê gây teo da hay khô da thường bắt nguồn từ hiện tượng đi tiểu thường xuyên hơn sau khi nạp caffeine. Caffeine là một hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế nhẹ sự tái hấp thu natri ở thận, kích thích bài tiết nước tiểu tạm thời trong một khoảng thời gian ngắn sau khi sử dụng. Dẫu vậy, lượng nước đi kèm trong mỗi tách cà phê thông thường vẫn đóng góp trực tiếp vào tổng lượng dịch nạp vào cơ thể hàng ngày.
Khi lượng nước tổng thể vẫn được cân bằng, cơ chế điều hòa dịch nội môi của cơ thể sẽ không để các mô biểu bì bị thiếu hụt độ ẩm trầm trọng chỉ vì một đến hai cữ cà phê mỗi ngày. Thậm chí, việc lo sợ cà phê hút cạn nước trên bề mặt da là một nhận định chưa đúng với cơ chế sinh lý học, bởi khả năng giữ nước của da phụ thuộc phần lớn vào cấu trúc của hàng rào biểu bì bên ngoài.
Chính các hợp chất polyphenol tự nhiên phong phú trong hạt cà phê mới là nhân tố can thiệp sâu sắc vào sức khỏe của mô da. Trong số nhiều loại đồ uống quen thuộc, cà phê và trà là những nguồn đóng góp chủ đạo vào lượng chất chống oxy hóa nạp vào cơ thể qua chế độ ăn uống thường nhật [1]. Thậm chí, lượng hấp thụ từ hai loại đồ uống này có thể chiếm trên 50% tổng lượng polyphenol tiêu thụ trong khẩu phần của người dân ở nhiều quốc gia [1].
Axit chlorogenic: Lá chắn chống oxy hóa chủ lực của hạt cà phê
Khi nhắc đến cà phê, phần lớn mọi người chỉ nghĩ đến caffeine mà quên mất sự hiện diện của một nhóm hoạt chất sinh học vô cùng giá trị là axit chlorogenic. Các axit chlorogenic là những polyphenol tự nhiên được hình thành từ liên kết este giữa axit quinic và các phân tử axit hydrocinnamic [2]. Nhóm hợp chất này không chỉ có mặt trong hạt cà phê xanh mà còn tồn tại với hàm lượng cao ở lá cà phê non, với nồng độ dao động từ 35,7 đến 80,8 mg/g chất khô tùy thuộc vào nguồn gốc thực vật và độ tuổi phát triển của lá [1].
Axit chlorogenic cùng với axit caffeic được xếp vào nhóm các chất đóng góp lớn nhất vào hoạt tính dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ của dịch chiết cà phê [3]. Bên cạnh đó, bản thân chất caffeine cũng sở hữu khả năng tham gia vào hoạt tính chống oxy hóa chung của hạt [3]. Trong cơ thể, các gốc tự do hay gốc oxy hóa hoạt động liên tục được sản sinh từ quá trình trao đổi chất hoặc tác động môi trường, trực tiếp phá hủy cấu trúc tế bào và làm đứt gãy sợi collagen.
Sự xuất hiện của các chất chống oxy hóa tự nhiên giúp trung hòa các phân tử bất ổn này trước khi chúng kịp gây hại cho các lớp mô. Đáng chú ý, các nghiên cứu thực nghiệm in vitro và trên mô hình động vật cho thấy axit chlorogenic sau khi đi vào đường tiêu hóa sẽ được thủy phân thành axit caffeic [4]. Axit caffeic sở hữu hoạt tính chống oxy hóa thậm chí còn mạnh hơn bản thân axit chlorogenic ban đầu và có tỷ lệ hấp thu tốt hơn qua màng tế bào biểu mô ruột [4].
Cải thiện độ ẩm và phục hồi hàng rào biểu bì từ bên trong
Một trong những bằng chứng lâm sàng trực tiếp nhất chứng minh tác động tích cực của polyphenol trong cà phê đối với độ ẩm da đến từ một nghiên cứu can thiệp mù đôi có đối chứng giả dược công bố năm 2017 [5]. Thử nghiệm này được thực hiện trên 49 phụ nữ có làn da khô ở mức độ nhẹ, được chia ngẫu nhiên để uống một loại đồ uống chứa polyphenol chiết xuất từ cà phê xanh với liều lượng 270 mg/100 mL mỗi ngày hoặc đồ uống giả dược trong vòng 8 tuần [5].
Kết quả theo dõi cho thấy, việc bổ sung polyphenol từ cà phê liên tục trong 8 tuần đã làm giảm đáng kể điểm số lâm sàng về tình trạng khô da của các tình nguyện viên [5]. Đặc biệt, lượng nước mất qua biểu bì (TEWL) và chỉ số pH trên bề mặt da đều giảm đi rõ rệt [5]. Ngược lại, mức độ hydrat hóa của lớp sừng ở nhóm sử dụng polyphenol cà phê lại tăng lên đáng kể [5].
Không dừng lại ở việc giữ nước, nghiên cứu này còn ghi nhận lượng axit béo tự do và axit lactic bên trong lớp sừng tăng lên có ý nghĩa thống kê sau 8 tuần can thiệp [5]. Đây là những thành phần thiết yếu cấu thành nên yếu tố dưỡng ẩm tự nhiên (NMF) và lớp màng lipid bảo vệ da khỏi sự thoát hơi nước sinh lý [5]. Đồng thời, khả năng phản ứng của lưu lượng máu vi tuần hoàn dưới da khi làm ấm cục bộ cũng được cải thiện, giúp tăng cường cung cấp dưỡng chất và oxy đến nuôi dưỡng các tế bào ngoại vi [5].
Giảm đốm sắc tố và chống lão hóa quang hóa
Ánh nắng mặt trời là thủ phạm hàng đầu kích thích sản sinh các gốc oxy hóa hoạt động, dẫn đến hiện tượng lão hóa quang hóa biểu hiện qua nếp nhăn và sự hình thành đốm đồi mồi [6]. Nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa thói quen uống cà phê và các dấu hiệu thương tổn này, một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2015 đã khảo sát 131 phụ nữ Nhật Bản khỏe mạnh, không hút thuốc, ở độ tuổi từ 30 đến 60 tuổi có mức độ tiếp xúc với ánh nắng mặt trời ở mức trung bình [6].
Các nhà nghiên cứu đã sử dụng các thiết bị đo lường không xâm lấn chuyên dụng kết hợp với phân tích hình ảnh kỹ thuật số để đánh giá độ ẩm, độ đàn hồi da cũng như mức độ nếp nhăn và đốm sắc tố trên gò má của người tham gia [6]. Kết quả phân tích thống kê chỉ ra rằng việc tiêu thụ cà phê và tổng lượng polyphenol từ chế độ ăn uống có mối tương quan tỷ lệ nghịch với điểm số đốm sắc tố [6].
Đáng chú ý, những phụ nữ thuộc nhóm có lượng tiêu thụ polyphenol từ cà phê hoặc axit chlorogenic cao nhất (nhóm phân vị thứ ba) ghi nhận điểm số đốm sắc tố do tia cực tím ở mức thấp nhất [6]. Phát hiện này củng cố giả thuyết rằng việc hấp thụ các chất chống oxy hóa tự nhiên trong cà phê góp phần bảo vệ làn da của phụ nữ trung niên trước tác hại của tia cực tím, hỗ trợ làm giảm nguy cơ tăng sắc tố và ngăn ngừa lão hóa quang hóa xuất hiện sớm [6].
Ảnh hưởng của nhiệt độ rang xay đến hoạt tính bảo vệ da
Mặc dù hạt cà phê thô sở hữu hàm lượng dưỡng chất chống oxy hóa dồi dào, phương pháp chế biến và mức độ rang xay đóng vai trò quyết định đến nồng độ polyphenol thực tế trong tách cà phê thành phẩm [3]. Rang là giai đoạn sống còn trong sản xuất để tạo nên hương thơm, mùi vị và màu sắc đặc trưng của hạt cà phê [3]. Trong suốt quá trình chịu nhiệt này, các hợp chất phenolic tự nhiên sẽ bị phân hủy dần hoặc liên kết chặt chẽ vào các cấu trúc polymer phức tạp [3].
Nhiều thực nghiệm đã chỉ ra rằng khi tăng dần mức độ rang hạt từ vừa đến đậm, hàm lượng axit chlorogenic sẽ suy giảm, kéo theo sự sụt giảm khả năng dọn dẹp các gốc tự do [3]. Dẫu vậy, quá trình rang đậm lại thúc đẩy sự hình thành của các hợp chất melanoidin mới [3]. Bên cạnh đó, giống cà phê Robusta có hàm lượng caffeine cao hơn cũng giúp duy trì hoạt tính chống oxy hóa tổng thể ở mức tốt sau khi trải qua nhiệt độ cao [3].
Do đó, người dùng hướng đến việc hấp thu tối đa lượng axit chlorogenic tự nhiên nên ưu tiên các phương pháp rang nhẹ hoặc rang vừa. Việc xử lý nhiệt quá kỹ có thể khiến một phần lớn lượng polyphenol quý giá bị biến tính, làm giảm bớt hiệu quả hỗ trợ bảo vệ tế bào da trước các tác nhân oxy hóa từ môi trường bên ngoài [3].
Giá trị thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có
Dù các dữ liệu lâm sàng và quan sát đều mở ra triển vọng rất tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận giá trị của cà phê dưới góc độ khoa học tỉnh táo và khách quan. Đa số các thử nghiệm can thiệp như nghiên cứu kéo dài 8 tuần với liều lượng 270 mg polyphenol mỗi ngày được tiến hành trên nhóm đối tượng tương đối hẹp, cụ thể là 49 phụ nữ có làn da khô nhẹ [5]. Tương tự, khảo sát về đốm sắc tố cũng chỉ dừng lại ở nhóm 131 phụ nữ Nhật Bản trung niên [6].
Do thiết kế nghiên cứu quan sát cắt ngang dựa trên bảng câu hỏi dinh dưỡng, việc khẳng định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa thói quen uống cà phê và việc ngăn chặn hoàn toàn nếp nhăn vẫn cần thêm các thử nghiệm can thiệp quy mô lớn hơn trên nhiều nhóm dân số khác nhau [6]. Cà phê không thể đóng vai trò như một loại "thần dược" xóa mờ nếp nhăn cấp tốc hay thay thế các biện pháp chăm sóc bảo vệ da cơ bản như bôi kem chống nắng và thoa kem dưỡng ẩm.
Tuy nhiên, về độ an toàn khi sử dụng lâu dài, người tiêu dùng hoàn toàn có thể yên tâm. Các đánh giá rủi ro chuyên sâu về độc tính và dược động học cho thấy các hợp chất axit chlorogenic chính như 5-CQA và 3,5-DCQA không gây ra các tác dụng phụ độc hại nào sau khi nạp qua đường uống ở mức thông thường [7]. Việc bổ sung axit chlorogenic thông qua chế độ ăn uống hằng ngày được đánh giá là an toàn và không gây nguy hại cho sức khỏe con người [7].
Những đối tượng cần lưu ý thận trọng khi dùng cà phê
Mặc dù polyphenol trong cà phê đem lại nhiều lợi ích sinh học, bản thân thức uống này vẫn chứa caffeine, một chất kích thích thần kinh có thể gây bất lợi cho một số nhóm đối tượng cụ thể. Những người mắc chứng rối loạn lo âu, mất ngủ kinh niên hoặc có tiền sử tim đập nhanh cần hết sức lưu ý liều lượng tiêu thụ. Việc uống cà phê quá muộn vào buổi chiều hoặc tối có thể làm gián đoạn giấc ngủ sâu, gián tiếp cản trở quá trình phục hồi tế bào da tự nhiên diễn ra vào ban đêm.
Người đang mắc các bệnh lý về viêm loét dạ dày, trào ngược axit thực quản cũng không nên uống cà phê lúc bụng rỗng. Axit tự nhiên và caffeine trong cà phê có thể kích thích niêm mạc dạ dày tiết thêm dịch vị, dẫn đến cảm giác cồn cào, ợ chua và khó chịu đường tiêu hóa. Ngoài ra, phụ nữ mang thai hoặc người đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc thù nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để kiểm soát hàm lượng caffeine dung nạp mỗi ngày ở ngưỡng an toàn.
Hướng dẫn thưởng thức cà phê đúng cách cho làn da
Để tận dụng tối đa lượng chất chống oxy hóa tự nhiên mà không làm cơ thể bị thiếu hụt lượng dịch cần thiết, bạn nên xây dựng thói quen uống cà phê một cách điều độ và khoa học. Thời điểm lý tưởng nhất để nhâm nhi một tách cà phê là vào giữa buổi sáng, khoảng 9h đến 11h, sau khi đã ăn sáng đầy đủ để tránh gây cọ xát niêm mạc ruột.
Nguyên tắc quan trọng nhất là luôn duy trì thói quen uống kèm một ly nước lọc lớn song song với mỗi cữ cà phê. Việc chủ động bù nước sẽ triệt tiêu hoàn toàn tác động bài tiết nhẹ của caffeine, đảm bảo thể tích tuần hoàn và độ ẩm cho toàn bộ các mô trong cơ thể. Bạn nên ưu tiên cà phê đen nguyên chất, pha từ hạt rang vừa hoặc nhẹ để bảo tồn trọn vẹn lượng axit chlorogenic tự nhiên [3].
Cần tuyệt đối hạn chế việc cho quá nhiều đường tinh luyện, sữa đặc có đường hay siro tạo ngọt vào thức uống. Đường dư thừa đi vào máu sẽ thúc đẩy quá trình glycation làm gãy đổ các sợi collagen tự nhiên, phá hỏng những lợi ích chống lão hóa mà các polyphenol mang lại. Sự kết hợp giữa chế độ dinh dưỡng cân bằng, giấc ngủ chất lượng và một tách cà phê nguyên chất vừa phải chính là giải pháp hỗ trợ làn da khỏe mạnh và rạng rỡ từ bên trong.
