Chế độ ăn Địa Trung Hải từ lâu gắn liền với hình ảnh những chai dầu ô liu. Quan niệm phổ biến cho rằng thiếu loại dầu này thì chế độ ăn mất hoàn toàn giá trị bảo vệ sức khỏe.

Nhận định trên là sai. Dầu ô liu là nguồn cung cấp chất béo chính trong mô hình truyền thống [4, 6], nhưng các thử nghiệm lâm sàng và tổng quan khoa học cho thấy lợi ích cốt lõi đến từ sự kết hợp tổng thể của thực phẩm nguyên phần; bổ sung các loại hạt hoặc dầu hạt cải có thể mang lại kết quả tương đương [2, 7].

Bằng chứng từ các can thiệp dinh dưỡng

Một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo trên 34 nam giới thừa cân có tăng cholesterol máu kéo dài qua 3 giai đoạn 28 ngày [1]. Sau giai đoạn ăn nhiều chất béo bão hòa, người tham gia chuyển sang chế độ ăn Địa Trung Hải giàu chất béo đơn không bão hòa (75% đến từ dầu ô liu) hoặc chế độ ăn giàu carbohydrate [1]. Khối lượng mỡ cơ thể giảm tương đương ở cả hai nhóm: từ 23,3 kg xuống 20,8 kg ở nhóm Địa Trung Hải và xuống 20,6 kg ở nhóm nhiều carbohydrate [1].

Tổng quan năm 2016 phân tích các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chỉ ra rằng việc tách riêng dầu ô liu như yếu tố tạo lợi ích chính là rất khó [2]. Nhóm bổ sung các loại hạt thay thế cũng ghi nhận hiệu quả giảm biến cố tim mạch nguyên phát tương tự như nhóm bổ sung dầu ô liu [2].

Lợi ích sinh học của axit béo và chất chống oxy hóa

Chế độ ăn Địa Trung Hải đặc trưng bởi lượng lớn axit béo đơn không bão hòa và lượng thấp axit béo bão hòa từ động vật [3]. Axit béo đơn không bão hòa giúp hạ LDL-cholesterol và tăng HDL-cholesterol [2, 4]. Dạng chất béo này giúp màng sinh học duy trì độ lỏng và giảm nguy cơ oxy hóa lipid [4].

Dầu ô liu nguyên chất cung cấp thêm các hợp chất chống oxy hóa phenolic, vitamin E, hỗ trợ điều hòa phản ứng viêm thông qua giảm các cytokine như TNF-alpha và IL-6 [4, 5]. Nghiên cứu tổng quan năm 2024 chỉ ra rằng việc giảm hoạt hóa NF-kB và cải thiện bài tiết insulin giúp giảm tích tụ triglyceride tại gan [5]. Dầu ô liu cũng hỗ trợ làm rỗng túi mật và thúc đẩy liền vết loét dạ dày [4].

Lựa chọn thay thế khi không có dầu ô liu

Nghiên cứu tổng quan xác nhận dầu hạt cải là một lựa chọn thay thế phù hợp cho dầu ô liu nhờ thành phần axit béo tương đồng, giàu axit béo đơn không bão hòa [3]. Ngoài ra, dữ liệu can thiệp lâm sàng ghi nhận các loại hạt cung cấp nguồn chất béo lành mạnh đem lại kết quả tim mạch tương đương bổ sung dầu ô liu [2].

Nền tảng của chế độ ăn này còn nằm ở việc tiêu thụ nhiều rau, trái cây, ngũ cốc dạng bánh mì, cá và hạn chế chất béo bão hòa động vật [2, 7]. Sự hiệp đồng giữa các chất dinh dưỡng bảo vệ tim mạch quan trọng hơn việc phụ thuộc vào một loại thực phẩm đơn lẻ [2].

Ai nên thận trọng khi dùng nhiều dầu ô liu?

Dù chứa nhiều chất béo đơn không bão hòa tốt cho chuyển hóa, dầu ô liu vẫn là thực phẩm đậm độ năng lượng cao [6]. Tiêu thụ quá mức, mất kiểm soát calo có thể dẫn đến tác động tiêu cực lên chuyển hóa lipid và cân nặng [6].

Người bệnh gan thoái hóa mỡ hoặc đái tháo đường cần kiểm soát tổng năng lượng chất béo nạp vào cơ thể, không nên lạm dụng với tâm lý "càng ăn nhiều càng tốt" [5, 8].

Điều khoa học chưa làm rõ

Các dữ liệu hiện tại chưa xác định tỷ lệ thay thế tối ưu giữa các nguồn dầu thực vật khác ngoài dầu hạt cải đối với mô hình Địa Trung Hải [3]. Nghiên cứu lâm sàng cũng khó bóc tách độc lập hiệu quả dài hạn của riêng polyphenol trong dầu ô liu khỏi tác động tổng thể của lối sống lành mạnh [2]. Tác động của chế độ ăn này trong phòng ngừa ung thư vẫn cần thêm nghiên cứu để xác định rõ [3].