Nhiều bà mẹ sau sinh băn khoăn về việc thay đổi thực đơn hàng ngày để giúp con nhanh hết vàng da. Chế độ ăn Địa Trung Hải với nhiều chất béo chưa bão hòa thường được quan tâm vì lợi ích tim mạch và chuyển hóa. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ này nhằm mục đích hạ chỉ số bilirubin ở trẻ sơ sinh hiện vẫn là dấu hỏi lớn.

Hiện chưa có nghiên cứu trực tiếp nào chứng minh chế độ ăn Địa Trung Hải có thể giúp trẻ bú mẹ đào thải bilirubin nhanh hơn hay giảm bớt tình trạng vàng da. Bằng chứng khoa học về việc thay đổi thành phần chất béo trong khẩu phần của mẹ cho thấy nồng độ bilirubin ở trẻ sơ sinh không có sự khác biệt [1].

Bằng chứng khoa học về chất béo trong khẩu phần mẹ và vàng da sơ sinh

Thành phần nổi bật của chế độ ăn Địa Trung Hải là nhóm acid béo chưa bão hòa, nhưng thay đổi loại chất béo này không làm giảm mức độ vàng da ở trẻ [1]. Một thử nghiệm lâm sàng trên 332 trẻ sơ sinh bú mẹ đã so sánh hai nhóm mẹ: nhóm ăn khẩu phần có tỷ lệ acid béo không bão hòa trên bão hòa thấp (0,1; gồm 145 trẻ) và nhóm có tỷ lệ này cao (1,5; gồm 187 trẻ) ngay sau khi sinh [1].

Kết quả sau 5 ngày cho thấy, dù lượng acid béo (đặc biệt là linoleate) trong sữa mẹ và huyết thanh của trẻ có biến đổi theo chế độ ăn, tỷ lệ trẻ cần chiếu đèn ở hai nhóm gần như tương đương: 6,2% ở nhóm tỷ lệ thấp và 6,4% ở nhóm tỷ lệ cao [1]. Nồng độ bilirubin trong máu trẻ vào ngày thứ 5 giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng cũng không chênh lệch đáng kể, lần lượt là 142,5 µmol/l và 140,7 µmol/l [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng sự thay đổi thành phần acid béo trong chế độ ăn của mẹ không ảnh hưởng đến tình trạng vàng da sơ sinh [1], [2].

Cơ chế đào thải bilirubin ở trẻ sơ sinh hoạt động thế nào?

Bilirubin gián tiếp trong máu được chuyển hóa và đào thải chủ yếu qua quá trình liên hợp tại gan nhờ enzyme UDP-glucuronosyltransferase 1A1 (UGT1A1) [3]. Ở trẻ mới sinh, sự biểu hiện của enzyme UGT1A1 thường bị chậm phát triển, khiến bilirubin dễ bị tích tụ [3]. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận các mô ngoài gan như ruột non và da có tham gia vào quá trình liên hợp này trong giai đoạn sơ sinh [3].

Tuần hoàn ruột - gan là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến mức độ nghiêm trọng của vàng da sơ sinh [4], [3]. Enzyme beta-glucuronidase trong ruột có thể phân giải bilirubin đã liên hợp trở lại dạng tự do để tái hấp thu vào máu [4]. Dù sữa mẹ có chứa hoạt tính enzyme beta-glucuronidase, một nghiên cứu trên 55 cặp mẹ con cho thấy nồng độ enzyme này trong sữa mẹ không liên quan trực tiếp đến mức độ tăng bilirubin máu trong tuần đầu đời (từ ngày 3 đến ngày 6) [5]. Một nghiên cứu khác trên 136 trẻ đủ tháng cũng xác nhận hoạt tính beta-glucuronidase trong sữa mẹ không làm thay đổi hoạt tính enzyme này trong phân của trẻ [4].

Mối liên quan giữa sữa mẹ và tình trạng vàng da sơ sinh

Trẻ bú mẹ hoàn toàn thường có nồng độ bilirubin cao hơn và thời gian vàng da kéo dài hơn so với trẻ bú sữa công thức [6], [4], [7], [3]. Trong một nghiên cứu đoàn hệ trên 1.148 trẻ từ 25 đến 45 ngày tuổi, tỷ lệ vàng da ở nhóm bú sữa công thức là 4,0%, nhóm bú kết hợp là 15,1%, trong khi nhóm bú mẹ hoàn toàn lên tới 39,8% [6]. Tình trạng này cũng xuất hiện nhiều hơn ở trẻ sinh non muộn (37,1%) so với trẻ sinh đủ tháng (25,0%) [6].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 186 trẻ sinh non cũng cho thấy trẻ được nuôi bằng sữa mẹ có nồng độ đỉnh bilirubin cao hơn rõ rệt và thời gian vàng da kéo dài hơn nhóm dùng sữa công thức dành cho trẻ sinh non [7]. Nguy cơ trẻ đạt mức bilirubin trên 200 µmol/l ở nhóm dùng sữa mẹ cao gấp 4 lần [7]. Nghiên cứu trên 136 trẻ đủ tháng cũng ghi nhận nhóm trẻ bú mẹ chủ yếu có tỷ lệ bilirubin vượt quá 10 mg/dl ở ngày tuổi thứ 5 cao hơn nhóm chỉ dùng sữa công thức [4].

Dù bú mẹ làm tăng bilirubin, hiện tượng vàng da do sữa mẹ phần lớn là lành tính [6], [8]. Sữa mẹ đem lại nhiều lợi ích giảm nguy cơ nhiễm trùng, hoàn thiện hàng rào sinh lý và bảo vệ các mô, do đó việc tiếp tục duy trì cho con bú vẫn được khuyến cáo hàng đầu [8].

Ảnh hưởng của các yếu tố ăn uống khác từ người mẹ

Một nghiên cứu bệnh chứng công bố năm 2025 ghi nhận việc mẹ tiêu thụ nhiều thực phẩm mang tính nóng trong thai kỳ có liên quan đến việc tăng 2,1% nồng độ bilirubin ở trẻ sơ sinh sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu [2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu đoàn hệ tại Đài Loan trên 1.148 trẻ cho thấy thói quen dùng thảo dược truyền thống của người mẹ sau sinh có liên quan đến tỷ lệ vàng da kéo dài ở trẻ bú mẹ [6], [2]. Tỷ lệ vàng da kéo dài ở nhóm trẻ có mẹ không dùng thảo dược lại cao hơn nhóm có mẹ dùng các bài thuốc này [6]. Tuy nhiên, các tác giả chưa làm rõ được cơ chế sinh học phân tử cụ thể nào giữa các thành phần dinh dưỡng này với quá trình thanh thải sắc tố mật.

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp câu trả lời cho những vấn đề sau:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá toàn diện mô hình ăn Địa Trung Hải (kết hợp ngũ cốc nguyên hạt, dầu ô liu, cá béo và rau củ) trên người mẹ đối với tốc độ đào thải bilirubin ở trẻ.
  • Chưa có bằng chứng xác định các hợp chất chống oxy hóa từ chế độ ăn của mẹ có qua được sữa mẹ và kích hoạt men UGT1A1 ở gan hay ruột của trẻ hay không.
  • Chưa xác định được khẩu phần cụ thể nào của mẹ có thể làm thay đổi chu trình tuần hoàn ruột - gan của bilirubin ở trẻ sơ sinh.

Hiểu lầm phổ biến về việc đổi chế độ ăn của mẹ để chữa vàng da

Nhiều người tin rằng mẹ kiêng ăn chất béo hoặc chuyển sang chế độ ăn lành mạnh như Địa Trung Hải sẽ làm sữa mát hơn và giúp con hết vàng da. Đây là quan niệm chưa có cơ sở khoa học, bởi thử nghiệm đã chứng minh việc thay đổi tỷ lệ chất béo trong sữa mẹ không làm hạ bilirubin của trẻ [1].

Vàng da sơ sinh nặng cần được can thiệp y tế bằng biện pháp chiếu đèn để ngăn ngừa nguy cơ biến chứng bệnh não do bilirubin [1], [8], [3]. Việc tự ý điều chỉnh chế độ ăn của mẹ không thể thay thế cho chỉ định điều trị và theo dõi của bác sĩ [8], [3].

Ai nên thận trọng và cách xử trí thực tế

Phụ huynh có con thuộc các nhóm sau cần theo dõi sát nồng độ bilirubin tại cơ sở y tế:

  • Trẻ sinh non hoặc sinh non muộn, do nhóm này có tỷ lệ vàng da và nguy cơ tăng bilirubin máu cao hơn trẻ đủ tháng [6], [7].
  • Trẻ bị sụt cân nhiều trong những ngày đầu sau sinh hoặc bú kém, vì tình trạng mất nước và chậm đào thải phân su làm tăng tái hấp thu bilirubin qua tuần hoàn ruột - gan [4], [3].
  • Trẻ có biểu hiện vàng da tăng nhanh, lan xuống vùng bụng, đùi hoặc kéo dài trên 14 ngày [6].

Mẹ không nên tự ý cắt giảm dinh dưỡng hay kiêng khem khắt khe theo các chế độ ăn chưa được kiểm chứng. Điều quan trọng nhất là đảm bảo cho trẻ bú đủ lượng sữa mẹ để kích thích nhu động ruột, giảm sụt cân và tăng đào thải bilirubin qua phân [4], [8]. Nếu trẻ có dấu hiệu vàng da tăng dần, gia đình cần đưa trẻ đến bệnh viện để đo nồng độ bilirubin và tiếp nhận can thiệp y khoa kịp thời [1], [3].

Chế độ ăn Địa Trung Hải tốt cho sức khỏe tổng quát của người mẹ nhưng không có tác dụng điều trị hay làm giảm vàng da ở trẻ sơ sinh bú mẹ. Thay vì loay hoay thay đổi thực đơn ăn uống, người mẹ nên duy trì dinh dưỡng cân bằng và tập trung theo dõi sát các dấu hiệu lâm sàng của trẻ dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế.