Cá quả (còn gọi là cá lóc, cá chuối) là món ăn quen thuộc trong bữa cơm gia đình Việt, nổi tiếng với thịt ngọt, lành tính và giàu đạm. Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn nhiều cá quả hoặc dùng các sản phẩm chiết xuất từ loài cá này có thể chữa khỏi bệnh đau nhức xương khớp, đặc biệt là thoái hóa khớp gối.
Liệu loài cá nước ngọt này có thực sự mang lại tác dụng giảm đau và phục hồi khớp như lời đồn? Câu trả lời từ góc độ khoa học hiện đại là: chiết xuất cá quả bước đầu cho thấy tiềm năng hỗ trợ bảo vệ sụn và giảm viêm trên mô hình động vật, nhưng đây chỉ là giải pháp mang tính bổ trợ, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị thoái hóa khớp chuẩn y khoa.
Bản chất thoái hóa khớp và hiện tượng viêm
Thoái hóa khớp là tình trạng tổn thương sụn khớp kèm theo phản ứng viêm mạn tính ở màng hoạt dịch. Khi sụn bị bào mòn, các đầu xương cọ xát vào nhau dẫn đến đau nhức dữ dội, cứng khớp và hạn chế vận động. Trước đây, nhiều người lầm tưởng thoái hóa khớp đơn thuần chỉ là hiện tượng "hao mòn cơ học" do tuổi tác.
Tuy nhiên, các nghiên cứu y khoa hiện đại khẳng định viêm màng hoạt dịch đóng vai trò then chốt gây đau và phá hủy cấu trúc khớp [1]. Quá trình này kích thích giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm và các enzym làm thoái hóa mô sụn [1, 3]. Điều này thúc đẩy các nhà khoa học tìm kiếm các hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế các tác nhân gây viêm nhằm làm chậm quá trình tổn thương khớp [2].
Cơ chế sinh học từ dưỡng chất của cá quả
Cá quả có tên khoa học là Channa striatus (hay Channa striata), từ lâu đã được y học cổ truyền nhiều nước châu Á coi là thực phẩm bồi bổ sau ốm dậy [3]. Phân tích hóa học cho thấy chiết xuất cá quả chứa hàm lượng albumin rất cao (chiếm khoảng 64,61%), cùng với 17 loại axit amin thiết yếu (như glutamate, lysine, leucine, arginine, valine), axit béo như axit palmitic, và các khoáng chất như kẽm, sắt, đồng [4].
Các thành phần dinh dưỡng này đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tổng hợp sợi collagen và hỗ trợ phục hồi mô [4]. Đáng chú ý, các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận chiết xuất cá quả có hoạt tính giảm đau phụ thuộc vào nồng độ [4]. Khả năng này kích thích các nhà khoa học đi sâu vào thử nghiệm xem liệu chiết xuất từ loài cá này có thể bảo vệ khớp và giảm viêm hay không [2].
Bằng chứng khoa học: Thử nghiệm trên mô hình thoái hóa khớp
Cho đến nay, bằng chứng trực tiếp nhất về tác dụng bảo vệ sụn khớp của cá quả đến từ nghiên cứu công bố năm 2019 [2]. Đây là một nghiên cứu thực nghiệm được thiết kế ngẫu nhiên có đối chứng nhằm đánh giá hiệu quả bảo vệ sụn của chiết xuất cá quả so với glucosamine sulphate [2].
Nghiên cứu được thực hiện trên 33 con thỏ trắng New Zealand đực [2]. Các nhà khoa học đã tiến hành phẫu thuật cắt dây chằng chéo trước (ACLT) để gây thoái hóa khớp thực nghiệm trên thỏ [2]. Sau đó, đàn thỏ được chia đều thành ba nhóm:
- Nhóm can thiệp 1: uống chiết xuất cá quả với liều 51,4 mg/kg thể trọng mỗi ngày pha trong nước uống [2].
- Nhóm can thiệp 2: uống glucosamine sulphate với liều 77,5 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong nước uống [2].
- Nhóm đối chứng: chỉ uống nước thông thường [2].
Thời gian can thiệp kéo dài liên tục trong 8 tuần, sau đó các mẫu khớp và huyết thanh được thu thập để đánh giá tổn thương đại thể, mô học và các dấu ấn sinh học [2].
Kết quả đánh giá đại thể cho thấy nhóm dùng chiết xuất cá quả có điểm mức độ nghiêm trọng tổng thể thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng (p < 0,001) và thấp hơn cả nhóm dùng glucosamine (p < 0,05) [2]. Về mặt mô bệnh học bán định lượng, cả hai nhóm dùng cá quả và glucosamine đều có điểm tổn thương mô học thấp hơn nhóm đối chứng (p < 0,001) [2]. Tuy nhiên, nhóm dùng cá quả ghi nhận giảm biến đổi mô bệnh học ở cả 3 khoang của khớp, trong khi nhóm dùng glucosamine chỉ giảm được ở 2 khoang [2].
Về cấu trúc vi thể, độ dày sụn, diện tích sụn và độ thô ráp bề mặt sụn ở cả nhóm cá quả và glucosamine đều vượt trội hơn nhóm đối chứng (p < 0,05) [2]. Đáng chú ý, nhóm thỏ uống chiết xuất cá quả cho thấy bề mặt sụn ít thô ráp hơn rõ rệt so với nhóm dùng glucosamine (p < 0,05) [2]. Xét nghiệm máu cho thấy nồng độ COMP (cartilage oligomeric matrix protein - một dấu ấn sinh học phản ánh sự thoái hóa chất nền sụn) trong huyết thanh ở nhóm dùng cá quả giảm rõ rệt so với nhóm đối chứng (p < 0,05), tương đương với nhóm dùng glucosamine [2].
Tác dụng giảm đau trên lâm sàng người: Mới ghi nhận ở vết thương hở
Trong khi bằng chứng trên khớp mới chỉ dừng lại ở loài thỏ, tác dụng giảm đau của cá quả trên cơ thể người đã được kiểm chứng qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi vào năm 2018 trên bệnh nhân phẫu thuật [3].
Thử nghiệm này tiến hành trên 102 bệnh nhân trải qua phẫu thuật sạch theo lịch trình [3]. Sau mổ, bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 51 người sử dụng bình xịt chiết xuất cá quả hàng ngày và 51 người dùng giả dược trong 2 tuần [3]. Kết quả theo dõi tại tuần thứ 2, thứ 4 và thứ 6 cho thấy nhóm dùng bình xịt chiết xuất cá quả có điểm đau theo thang đo VAPS thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược (p = 0,010) [3]. Bệnh nhân dùng cá quả cũng đạt kết quả thẩm mỹ sẹo tốt hơn trên cả ba thang đo VACS (p < 0,001), WES (p = 0,048) và VSS (p = 0,011) [3]. Dù đây là bằng chứng rõ ràng về khả năng giảm đau của cá quả trên người, tác dụng này chỉ phản ánh trên vết mổ ngoài da, chưa thể quy chiếu trực tiếp sang chứng đau mạn tính do thoái hóa khớp gối.
Giới hạn của bằng chứng và sự phức tạp của viêm khớp
Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng này:
Thứ nhất, việc sụn thỏ phục hồi và giảm dấu ấn thoái hóa sụn COMP sau 8 tuần uống chiết xuất cá quả [2] không đồng nghĩa với việc sụn khớp của con người cũng sẽ tái tạo tương tự. Khớp người chịu tải trọng lớn hơn nhiều và thoái hóa thường tích tụ qua hàng chục năm.
Thứ hai, việc điều trị chống viêm trong thoái hóa khớp vô cùng phức tạp. Đánh giá y khoa năm 2023 chỉ ra rằng, dù viêm màng hoạt dịch gắn liền với cơn đau thoái hóa khớp, có tới 9 thử nghiệm lâm sàng nhắm vào các cytokine gây viêm chính (như IL-1 và TNF-alpha) đều thất bại trong việc giảm đau ngắn hạn [1]. Hiện nay giới y khoa vẫn thiếu các hiểu biết sâu về phân nhóm bệnh học thoái hóa khớp do viêm, và các thử nghiệm cần phải theo dõi ít nhất 1 năm để đánh giá chính xác khả năng cải thiện bệnh [1]. Do đó, kỳ vọng một chiết xuất đơn thuần giải quyết dứt điểm viêm khớp là điều chưa có cơ sở thực tế.
Hiểu lầm thường gặp về cá quả và bệnh khớp
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "ăn cá quả hàng ngày sẽ trị dứt điểm thoái hóa khớp". Thịt cá quả dùng trong bữa ăn gia đình đã qua nhiệt độ nấu nướng (luộc, kho, nấu canh), cấu trúc sinh học và hàm lượng hoạt chất chắc chắn khác biệt lớn so với dạng dịch chiết chuẩn hóa (51,4 mg/kg thể trọng) được dùng trong các ống nghiệm hay thử nghiệm trên thỏ [2].
Một sai lầm nguy hiểm khác là người bệnh tự ý bỏ các thuốc điều trị đặc hiệu do bác sĩ kê đơn (như thuốc chống viêm, giảm đau, vật lý trị liệu) để chỉ ăn cá quả hoặc mua các loại thực phẩm chức năng gắn mác cá quả không rõ nguồn gốc. Điều này có thể khiến khớp bị viêm nặng hơn, dẫn đến dính khớp, teo cơ và mất chức năng vận động vĩnh viễn.
Những ai cần thận trọng?
Dù cá quả là thực phẩm lành tính, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:
- Người có cơ địa dị ứng cá nước ngọt: Tuyệt đối không sử dụng thịt cá hoặc các chế phẩm chiết xuất từ cá quả.
- Người mắc bệnh thận mạn tính: Thịt cá quả chứa hàm lượng đạm và axit amin rất cao (albumin chiếm 64,61%) [4]. Bệnh nhân suy thận cần kiểm soát nghiêm ngặt lượng protein nạp vào để tránh làm tăng gánh nặng cho thận.
- Người có bệnh lý nền phức tạp: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp trước khi bổ sung bất kỳ sản phẩm cô đặc hay viên uống chiết xuất nào từ cá quả.
Gợi ý áp dụng cá quả hợp lý trong đời sống
Người bị thoái hóa khớp có thể đưa cá quả vào thực đơn ăn uống như một nguồn cung cấp dưỡng chất lành mạnh để bồi bổ cơ thể theo các hướng dẫn sau:
- Tần suất và khẩu phần: Nên ăn khoảng 2 - 3 bữa cá quả mỗi tuần (khoảng 100 - 150g thịt cá/bữa). Lượng cá này cung cấp đầy đủ đạm, albumin và các axit amin cần thiết cho quá trình hồi phục mô của cơ thể [4].
- Cách chế biến có lợi: Ưu tiên các phương pháp nấu thanh đạm như hấp, nấu canh chua, nấu cháo hoặc kho nhạt. Tránh chiên rán ngập dầu mỡ ở nhiệt độ cao vì chất béo bão hòa có thể kích thích thêm các phản ứng viêm trong cơ thể.
- Kết hợp lối sống khoa học: Chế độ ăn bổ sung cá quả chỉ phát huy tác dụng khi kết hợp cùng việc kiểm soát cân nặng hợp lý, tập luyện các bài tập ít chịu lực (như bơi lội, đạp xe) và tuân thủ đơn thuốc định kỳ của bác sĩ.
Cá quả là một nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, cung cấp nguồn axit amin và protein dồi dào hỗ trợ quá trình liền mô và bồi bổ sức khỏe [4]. Thử nghiệm tiền lâm sàng đã chứng minh chiết xuất cá quả có khả năng giảm độ thô ráp của sụn và hạ mức dấu ấn thoái hóa khớp [2]. Tuy nhiên, người bệnh thoái hóa khớp cần tiếp cận một cách tỉnh táo: hãy coi cá quả là món ăn bổ trợ trong chế độ dinh dưỡng lành mạnh, tuyệt đối không lạm dụng hay xem đây là phương thuốc thay thế phác đồ điều trị y khoa.
