Cơn sốt bòn rút nước vô hình từ đường thở

Nhiều người nghĩ cơ thể chỉ mất nước khi toát mồ hôi ướt đẫm hoặc tiêu chảy. Tuy nhiên, trong các đợt cảm cúm kèm sốt cao, đường hô hấp chính là một trong những lối thoát nước ngấm ngầm mà ít ai ngờ tới.

Thực tế, ngay khi thân nhiệt chạm ngưỡng sốt cao trên 39 độ C, nhịp thở dồn dập khiến lượng nước bay hơi qua phổi tăng vọt, tiêu hao thêm khoảng 110 ml nước nguyên chất mỗi ngày qua đường hô hấp [1]. Lượng dịch thất thoát này diễn ra âm thầm theo từng nhịp thở, không thể nhìn thấy bằng mắt thường, kết hợp cùng mồ hôi và nhu cầu trao đổi chất gia tăng khiến người bệnh nhanh chóng kiệt sức nếu chỉ bù nước lọc đơn thuần.

Con đường thất thoát dịch qua da và phổi

Bình thường, cơ thể người luôn có sự mất nước vô hình (insensible perspiration) diễn ra liên tục qua da và đường hô hấp [1]. Đây là lượng nước nguyên chất bay hơi tự nhiên nhằm duy trì cân bằng nội môi [1].

Ở người trưởng thành khỏe mạnh, quá trình bay hơi thụ động qua da được đo đạc rơi vào khoảng 0,3 mL/kg/giờ [1]. Đồng thời, lượng nước thất thoát qua hơi thở khi hô hấp bình thường chiếm khoảng 0,2 mL/kg/giờ [1]. Tổng cộng mức tiêu hao dịch vô hình cơ bản mỗi ngày đạt xấp xỉ 0,5 mL/kg/giờ, tương đương khoảng 10 mL/kg/ngày [1]. Một người nặng 60 kg sẽ mất khoảng 600 ml nước mỗi ngày qua hai con đường này mà không hề hay biết [1].

Khi nhiễm khuẩn hoặc cảm cúm, phản ứng sốt kích hoạt một chuỗi đáp ứng sinh lý thích nghi [2]. Cơn sốt kéo theo sự gia tăng nhu cầu chuyển hóa năng lượng, đồng thời làm tăng tốc độ bài tiết dịch vô hình [2]. Đáng chú ý, cơ thể còn giảm tiết hormone kháng bài niệu (antidiuretic hormone) trong cơn sốt, gián tiếp thúc đẩy tình trạng mất dịch diễn ra nhanh hơn [2]. Để hạ nhiệt, cơ thể tăng cường thoát nhiệt bằng cách bay hơi nước, nhưng nếu thiếu nước nặng nề, cơ chế làm mát này sẽ bị đình trệ, đẩy thân nhiệt lên mức nguy hiểm hơn [2].

Bằng chứng lâm sàng về mức tiêu hao nước khi sốt

Số liệu về lượng dịch bay hơi qua nhịp thở khi sốt đã được ghi nhận cụ thể trong y văn [1]. Khi sốt cao trên 39 độ C, sự gia tăng tần số hô hấp khiến lượng nước bốc hơi qua niêm mạc phổi tăng thêm xấp xỉ 110 mL/ngày, tương đương tăng thêm 0,06 mL/kg/giờ so với mức bình thường [1].

Hiện tượng tăng mất nước qua đường hô hấp trong các cơn sốt cao kéo dài cũng được ghi nhận trong nghiên cứu lâm sàng năm 2021 [3]. Bệnh nhân chịu thương tổn thần kinh kèm sốt cao kéo dài liên tục bị mất dịch vô hình qua hơi thở, tạo tiền đề dẫn đến tình trạng mất nước và biến chứng thiếu máu mạc treo cấp tính nguy hiểm [3].

Một nghiên cứu hồi cứu thực tế năm 2025 dựa trên cơ sở dữ liệu hồ sơ bệnh án điện tử HealthPlix đã chỉ ra rằng, các bệnh lý không tiêu chảy như sốt, nhiễm trùng làm tăng lượng nước và điện giải mất đi vô hình, khiến người bệnh dễ rơi vào tình trạng mất nước nhưng thường bị bỏ sót [4]. Đáng chú ý, các bệnh nhân sốt được kê đơn dung dịch điện giải đường uống (như các biến thể ORSL bù dịch, điện giải và năng lượng) trong 1-3 ngày với tần suất 2 đến 3 lần mỗi ngày có xu hướng hạ sốt và hồi phục nhanh hơn [4].

Trẻ nhỏ và người có bệnh nền: Nhóm đối tượng dễ bị tổn thương

Tình trạng mất nước không do tiêu chảy tác động nặng nề nhất lên hai nhóm: trẻ em và người già [4]. Đối với bệnh nhân đái tháo đường, bệnh lý nền này đóng vai trò cộng hưởng làm tăng tính nhạy cảm với tình trạng thiếu hụt dịch khi bị sốt [4].

Ở nhóm trẻ dưới 5 tuổi, tỷ lệ diện tích bề mặt cơ thể so với thể tích lớn khiến lượng nước mất vô hình do sốt cao tăng lên đáng kể [5]. Nghiên cứu đa trung tâm năm 2021 tại các bệnh viện ở Kenya trên nhóm trẻ mắc bệnh không tiêu chảy (chủ yếu là sốt rét và viêm phổi) ghi nhận hiện tượng mất nước do sốt và nôn trớ xuất hiện phổ biến [5].

Đặc biệt, ở trẻ sinh non có cân nặng cực thấp dưới 1000g, lượng nước mất vô hình trong tuần đầu sau sinh có thể lên tới 100 mL/kg/24 giờ do suy hô hấp và diện tích bốc hơi qua da mỏng manh [6]. Tình trạng thiếu dịch không được bù đắp kịp thời sẽ dẫn đến tăng natri máu và nguy cơ xuất huyết nội sọ [6].

Hiểu lầm: Chỉ uống nước lọc khi bị sốt

Thói quen phổ biến của người dân khi bị cảm cúm, sốt cao là chỉ uống thật nhiều nước lọc hoặc nước chanh đường loãng. Tuy nhiên, cơn sốt không chỉ làm bốc hơi nước nguyên chất qua đường thở mà còn làm thất thoát muối khoáng qua mồ hôi nhìn thấy (sensible perspiration) [1]. Mồ hôi chứa cả muối và nước, lượng dịch thoát ra thay đổi lớn tùy vào nhiệt độ môi trường và mức độ căng thẳng sinh lý của cơ thể [1].

Nếu chỉ uống nước trắng đơn thuần, nồng độ điện giải trong lòng mạch bị pha loãng mà không bù đắp được lượng muối khoáng mất đi [1, 2]. Việc thiếu hụt chất điện giải khiến cơ thể khó giữ nước, làm chậm quá trình cắt sốt và phục hồi thể trạng [4]. Một nghiên cứu năm 2014 nhấn mạnh rằng sốt làm suy giảm sức mạnh, giảm độ bền cơ bắp, gây dị hóa cơ và tăng cảm giác kiệt sức mệt mỏi [2]. Do đó, giải pháp bù dịch cần cung cấp đồng thời cả nước, chất điện giải và một phần năng lượng thích hợp [4].

Hướng dẫn bù dịch đường uống an toàn và hiệu quả

Để bù đắp chuẩn xác lượng dịch thất thoát qua hơi thở dồn dập và mồ hôi trong cơn sốt, người bệnh nên chủ động sử dụng dung dịch bù nước và điện giải đường uống (ORS) [4]:

  • Chọn đúng dung dịch: Sử dụng các gói Oresol tiêu chuẩn pha đúng tỷ lệ nước ghi trên bao bì, hoặc các dung dịch điện giải năng lượng đóng chai sẵn phù hợp với thể trạng [4]. Bệnh nhân đái tháo đường cần ưu tiên loại ít đường để kiểm soát đường huyết ổn định [4].
  • Cách uống: Uống từng ngụm nhỏ, rải rác trong ngày thay vì uống ực một lượng lớn cùng lúc. Uống 2-3 lần mỗi ngày tùy theo mức độ mất nước và tình trạng sốt [4].
  • Thời điểm dùng: Cần bổ sung ngay từ khi bắt đầu xuất hiện dấu hiệu sốt, ớn lạnh hoặc thở nhanh, duy trì liên tục từ 1 đến 3 ngày cho đến khi thân nhiệt hạ hẳn [4].
  • Kết hợp dinh dưỡng: Cùng với ORS, người bệnh nên uống thêm nước canh súp ấm, nước dừa hoặc nước trái cây để hỗ trợ phục hồi thể lực [4]. Tuyệt đối không vận động thể lực gắng sức khi đang sốt vì nguy cơ mất nước tăng cao và gây tổn hại hệ thống cơ bắp [2].

Cảm cúm và sốt cao khiến cơ thể hao hụt một lượng dịch đáng kể qua từng nhịp thở gấp gáp và mồ hôi toát ra [1, 5]. Nhận diện sớm nguy cơ mất nước vô hình và chủ động bổ sung dung dịch điện giải đúng cách sẽ giúp cắt cơn sốt nhanh chóng, bảo vệ an toàn cho cơ thể và sớm đưa bạn trở lại nhịp sống thường nhật [4].