Bối cảnh và thắc mắc thường gặp quanh chứng khó tiêu
Nhiều người thường gặp cảnh bụng căng tức, ậm ạch khó chịu sau mỗi bữa ăn thịnh soạn hoặc khi căng thẳng kéo dài. Cảm giác này xuất hiện phổ biến trong đời sống hiện đại, khiến sinh hoạt hàng ngày bị xáo trộn đáng kể. Thay vì tìm đến các loại thuốc uống thông thường, không ít người tìm kiếm giải pháp thảo dược với mong muốn làm dịu đường tiêu hóa một cách tự nhiên.
Trong số các loài thực vật được lưu truyền, cần núi thường được nhắc đến như một loại thảo mộc hỗ trợ tiêu hóa. Người ta truyền tai nhau về công dụng của tinh dầu rễ cây trong việc xoa dịu đường ruột và giảm ứ đọng thức ăn. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loại thảo dược này đến đâu là câu hỏi khiến nhiều người băn khoăn.
Lời giải trực diện: Cần núi có hiệu quả thực tế thế nào?
Câu trả lời ngắn gọn: Các chế phẩm thảo dược chứa chiết xuất tự nhiên có thể hỗ trợ cải thiện các triệu chứng của chứng khó tiêu chức năng [1]. Tuy nhiên, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng độc lập, chất lượng cao dành riêng cho tinh dầu rễ cần núi đơn lẻ hiện vẫn còn rất hạn chế.
Dù chiết xuất cần núi họ hoa tán thể hiện những đặc tính sinh học trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật [2], bằng chứng trên người đối với loại cây này phần lớn nằm trong các công thức thảo dược phối hợp [3]. Do đó, người dùng không nên xem đây là phương pháp điều trị thay thế cho các can thiệp y khoa chính thống khi gặp vấn đề tiêu hóa mạn tính.
Cơ chế chống co thắt cơ trơn dạ dày ruột diễn ra ra sao?
Chứng khó tiêu chức năng theo tiêu chuẩn Rome IV được xác định khi có các biểu hiện khó tiêu mà không xuất phát từ tổn thương thực thể hay chuyển hóa [1]. Tình trạng này chịu sự tác động của nhiều nguyên nhân, chẳng hạn như khả năng dung nạp của dạ dày bị suy giảm hoặc sự tăng nhạy cảm trước tình trạng căng giãn của dạ dày [1]. Khi hệ tiêu hóa bị rối loạn vận động, các cơn co bóp bất thường sẽ dẫn tới cảm giác đau và ậm ạch [4], [5].
Các thuốc chống co thắt thường được dùng để giải quyết tình trạng đau quặn và co thắt cơ trơn này [6], [7]. Cơ chế chung của các hoạt chất chống co thắt bao gồm nhiều hướng tiếp cận sinh học khác nhau [6]. Đó có thể là các chất kháng cholinergic nhằm ức chế sự co thắt của cơ trơn tiêu hóa, các chất ức chế kênh canxi ngăn dòng canxi đi vào tế bào, hoặc các hoạt chất trực tiếp làm giãn cơ thông qua việc điều hòa kênh natri và canxi [6]. Khi sự co thắt quá mức được thư giãn, áp lực trong lòng ống tiêu hóa giảm xuống, giúp xoa dịu cảm giác đầy trướng [6], [5].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận những gì?
Nhiều nghiên cứu y học đã khảo sát vai trò của các liệu pháp thảo dược đối với chứng khó tiêu chức năng và cơ chế co bóp đường tiêu hóa:
Năm 2021, một tổng quan hệ thống rà soát y văn đến tháng 7/2019 trên các cơ sở dữ liệu quốc tế như Pubmed, Scopus, Cochrane, Embase đã tìm thấy 34 thử nghiệm lâm sàng về các vị thuốc và bài thuốc thảo dược [1]. Các thảo dược đơn lẻ như atiso (Cynara scolymus), húng tây (Ocimum basilicum), bạc hà cay (Mentha piperata), tiểu hồi (Pimpinella anisum), gừng (Zingiber officinale), cùng các bài thuốc phối hợp gừng - atiso hay caraway - bạc hà cay cho thấy tác dụng cải thiện triệu chứng khó tiêu [1]. Kết luận từ nghiên cứu cho thấy các bài thuốc thảo dược có khả năng điều hòa nhu động tiêu hóa và cải thiện khó tiêu chức năng [1].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng năm 2020 tại Iran so sánh hiệu quả của viên nang mềm 250 mg chứa 180 mg tinh dầu gồm thì là (Anethum graveolens), cỏ xạ hương Ba Tư (Zataria multiflora) và trạch lan (Trachyspermum ammi) uống 2 lần mỗi ngày với omeprazole 20 mg một lần mỗi ngày trong 2 tuần trên bệnh nhân khó tiêu chức năng [8]. Kết quả cho thấy tỷ lệ đáp ứng điều trị hội chứng suy nhược sau ăn (PDS) ở nhóm thảo dược đạt 78,3% (18/23 bệnh nhân) so với 36,4% (8/22 bệnh nhân) ở nhóm dùng omeprazole [8]. Tỷ lệ đáp ứng giảm hội chứng đau vùng thượng vị (EPS) ở nhóm thảo dược đạt 73,7% (14/19 bệnh nhân), vượt trội hơn mức 40,9% (9/22 bệnh nhân) của nhóm chứng [8]. Điểm số thang đo triệu chứng tiêu hóa (GSRS) ở nhóm dùng thảo dược cũng giảm rõ rệt hơn [8].
Về mặt tác dụng dược lý của cần núi (Levisticum officinale), một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột cống đực Wistar trưởng thành đã sử dụng dịch chiết với các mức liều 100, 200 và 400 mg/kg [2]. Kết quả cho thấy dịch chiết cần núi thể hiện hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa và cải thiện chức năng thần kinh thông qua việc điều hòa biểu hiện yếu tố nuôi dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) cũng như giảm biểu hiện mRNA của interleukin-6 [2]. Mặc dù xác nhận các hoạt tính bảo vệ tế bào và kháng viêm, thử nghiệm này tập trung vào suy giảm nhận thức do viêm và không đánh giá trực tiếp trên chức năng co bóp dạ dày ruột [2].
Ở khía cạnh điều hòa co thắt, một đánh giá toàn diện năm 2021 nhấn mạnh rằng nhiều loại cây họ hoa tán và các loài thảo mộc khác chứa các hợp chất có tác dụng giãn cơ trơn rõ rệt [7]. Ngoài ra, chế phẩm phối hợp đa thảo dược Iberogast (gồm 9 loại dịch chiết thảo mộc) đã được ghi nhận có khả năng kích thích tiết chất nhầy mucin, tăng giải phóng prostaglandin E2, mang lại hiệu quả an toàn trong điều trị khó tiêu chức năng và hội chứng ruột kích thích [3].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại giới hạn. Đối với các thuốc giãn cơ trơn nói chung, sự không đồng nhất về liều lượng, thời gian can thiệp, tiêu chuẩn chẩn đoán và tiêu chí đánh giá khiến việc so sánh kết quả giữa các nghiên cứu gặp nhiều cản trở [6].
Giá trị thực tế và khoảng trống dữ liệu của cần núi
Mặc dù các tài liệu thảo dược châu Âu ghi nhận việc dùng rễ cần núi giúp giảm co thắt đường tiêu hóa, các thử nghiệm lâm sàng hiện đại với cỡ mẫu lớn dành riêng cho tinh dầu rễ đơn lẻ vẫn còn thiếu hụt. Nhiều nghiên cứu lâm sàng tích cực về khó tiêu chức năng chủ yếu tập trung vào các chế phẩm kết hợp nhiều vị thuốc hoặc những thảo dược họ hoa tán khác [1], [8], [3].
Hiệu quả giảm đầy hơi, trướng bụng của các thảo dược thường đến từ sự phối hợp của các thành phần bay hơi làm dịu phản xạ co bóp [8], [7]. Người dùng cần nhìn nhận rằng các dữ liệu tích cực của các cây cùng nhóm không thể đánh đồng hoàn toàn thành bằng chứng tuyệt đối cho cần núi nguyên chất.
Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược trị đầy bụng
Một quan niệm sai lầm thường gặp là cho rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy ý với liều lượng cao. Mọi chất có hoạt tính sinh học đều tạo áp lực lên quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận nếu sử dụng quá mức quy định.
Một ngộ nhận khác là tinh dầu thực vật có thể chữa dứt điểm mọi nguyên nhân gây đầy bụng. Cần nhớ rằng đầy hơi khó tiêu đôi khi chỉ là biểu hiện bề mặt của các tổn thương đường tiêu hóa sâu hơn [1], [4]. Việc tự ý dùng thảo mộc kéo dài mà không qua thăm khám có thể làm che lấp các dấu hiệu bệnh lý cần được can thiệp y tế sớm.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cần hết sức cẩn trọng, không nên tự ý dùng các chế phẩm tinh dầu thảo dược đậm đặc do nguy cơ kích thích co thắt cơ trơn.
Những người có tiền sử sỏi mật, tắc mật hoặc viêm loét dạ dày tiến triển cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng. Đối với bệnh nhân đang sử dụng các thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều trị bệnh mạn tính, các hoạt chất từ rễ cây thảo dược có thể tương tác với quá trình hấp thu thuốc, đòi hỏi phải có sự giám sát của bác sĩ điều trị.
Gợi ý cách áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu muốn tận dụng các đặc tính hỗ trợ tiêu hóa từ các loại thảo mộc, bạn nên ưu tiên sử dụng dưới dạng trà thảo mộc nhẹ nhàng hoặc gia vị trong chế biến món ăn thay vì tự ý uống tinh dầu nguyên chất. Tinh dầu cô đặc có thể gây kích ứng niêm mạc nếu không được bào chế đúng quy chuẩn dược phẩm [8].
Thời điểm thích hợp để dùng trà thảo mộc ấm là sau bữa ăn khoảng 30 phút, giúp làm ấm bụng và hỗ trợ nhu động ruột tự nhiên. Đồng thời, cần kết hợp với các biện pháp phi dược lý đã được khuyến cáo như ăn chậm nhai kỹ, chia nhỏ bữa ăn, hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ, tăng cường vận động thể lực và uống đủ nước mỗi ngày [4].
Các loại thảo mộc họ hoa tán như cần núi mang lại tiềm năng sinh học hỗ trợ đường tiêu hóa nhưng không phải là thần dược chữa bách bệnh. Hãy xây dựng thói quen ăn uống khoa học, lắng nghe cơ thể và luôn chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ khi các triệu chứng khó tiêu kéo dài bất thường.
