Sự thật về rễ cần núi giúp thải độc gan: Lời đồn hay khoa học?

Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn làm sạch cơ thể sau những đợt ăn uống quá độ hoặc khi thấy mệt mỏi. Trong số các thảo mộc truyền miệng, rễ cần núi thường được quảng cáo như một vị thuốc giúp thanh lọc, thải độc gan nhanh chóng. Sự chú ý ngày càng lớn từ mạng xã hội khiến loại cây này trở thành tâm điểm của nhiều công thức đồ uống giải độc.

Tuy nhiên, giới khoa học hiện chưa có bằng chứng lâm sàng nào xác nhận rễ cần núi có khả năng thải độc gan trên người. Những dữ liệu khả quan ghi nhận được đến nay hoàn toàn nằm trong phòng thí nghiệm, chủ yếu trên mô hình tế bào động vật bị nhiễm độc chất cực mạnh ^[1]. Giữa việc bảo vệ tế bào trong ống nghiệm và việc giải độc cho cơ thể người là một khoảng cách rất lớn.

Cơn sốt thanh lọc cơ thể từ rễ cần núi

Cần núi (tên khoa học Levisticum officinale) là loại cây thuộc họ hoa tán, từ lâu được dùng làm gia vị và thuốc dân gian tại châu Âu. Tại Việt Nam, nhiều người truyền tai nhau việc sắc nước rễ cần núi uống hàng ngày nhằm lọc sạch độc tố tích tụ trong gan. Khái niệm thanh lọc cơ thể được lan truyền rộng rãi nhưng thường thiếu sự rà soát y khoa cần thiết.

Về mặt sinh lý, gan người không hoạt động như một bộ lọc tích tụ cặn bã để cần thảo mộc rửa sạch. Gan liên tục phân giải các hợp chất nội sinh và ngoại sinh thông qua các chuỗi phản ứng enzym phức tạp để đào thải ra ngoài qua mật và nước tiểu. Do đó, việc gán cho một loại thảo dược như rễ cần núi nhãn mác nước uống giải độc gan thực chất bắt nguồn từ cách hiểu sai lệch về chức năng cơ quan này.

Cơ chế chống oxy hóa: Tác động ở cấp độ tế bào

Mối liên hệ giữa cần núi và sức khỏe gan xuất phát từ các hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên của thảo mộc họ hoa tán ^[2]. Khi gan đối mặt với các tác nhân gây hại mạnh, sự sản sinh quá mức của các gốc oxy hóa tự do (ROS) sẽ gây hủy hoại cấu trúc tế bào ^[1]. Hiện tượng này kích hoạt quá trình peroxy hóa lipid và làm suy giảm điện thế màng ty thể, dẫn đến việc tế bào gan hoại tử ^[1].

Các chất chống oxy hóa tự nhiên hoạt động bằng cách dọn dẹp các gốc tự do này trước khi chúng kịp tấn công màng tế bào ^[1]. Khi ty thể được bảo toàn màng, tế bào gan duy trì được chu trình năng lượng và tránh bị kích hoạt con đường chết theo lập trình ^[1]. Đây chính là cơ chế sinh học mà các nhà nghiên cứu ghi nhận khi thử nghiệm chiết xuất thảo dược trên tế bào gan cô lập ^[1].

Nghiên cứu nói gì về cần núi và tế bào gan?

Để làm rõ tiềm năng của cần núi, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra tác động của dịch chiết nước cây cần núi (Levisticum officinale) trên tế bào gan chuột bị tổn thương do thuốc diệt cỏ paraquat ^[1]. Paraquat là hóa chất cực độc, chuyển hóa chủ yếu tại gan và gây tử vong hàng loạt thông qua việc tạo ra gốc tự do ồ ạt ^[1].

Trong nghiên cứu năm 2017, các tế bào gan chuột cô lập được xử lý trước với dịch chiết nước cần núi ở các nồng độ 100, 200 và 300 mcg/mL trước khi cho tiếp xúc với paraquat ^[1]. Kết quả cho thấy dịch chiết cần núi đã ngăn chặn quá trình peroxy hóa lipid và chặn đứng sự sụt giảm điện thế màng ty thể với ý nghĩa thống kê (P < 0.05) ^[1]. Việc bảo vệ này có tác dụng tương tự các chất dọn dẹp gốc tự do như mannitol, alpha-tocopherol và chất bịt lỗ màng ty thể carnitine ^[1].

Nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết nước cần núi bảo vệ tế bào gan chuột trước độc tính phá hủy của paraquat nhờ đặc tính chống oxy hóa mạnh ^[1]. Tuy vậy, nghiên cứu năm 2017 có giới hạn rất lớn: đây là thử nghiệm in vitro trên tế bào gan chuột được nuôi cấy trong đĩa thí nghiệm, chứ không phải nghiên cứu trên cơ thể sống hoàn chỉnh, càng không phải thử nghiệm trên người bệnh ^[1]. Tế bào được ngâm trực tiếp trong dịch chiết nồng độ cao, một điều kiện hoàn toàn khác với việc con người uống nước sắc rễ cần núi qua đường tiêu hóa ^[1].

Ở các khía cạnh sinh học khác, chiết xuất cần núi (Levisticum officinale) cũng cho thấy đặc tính kháng viêm và chống oxy hóa. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột Wistar đực cho thấy dùng dịch chiết cần núi liều 100, 200 và 400 mg/kg trong 4 tuần giúp giảm tổn thương trí nhớ do độc tố LPS gây ra nhờ giảm viêm và chống oxy hóa ^[2]. Một nghiên cứu khác công bố năm 2023 cũng ghi nhận dịch chiết cần núi liều 100 mg/kg phối hợp với chạy bộ trên thảm lăn giúp giảm malondialdehyde và tăng cường hoạt tính superoxide dismutase ở chuột bị viêm thần kinh ^[3]. Tinh dầu lá cần núi cũng được báo cáo năm 2011 là có hoạt tính ức chế dòng tế bào ung thư vòm họng UMSCC1 trong ống nghiệm với giá trị IC50 là 292.6 mcg/mL ^[4].

Tuy nhiên, các dữ liệu về thần kinh hay ung thư không chứng minh cho việc rễ cây này có thể thải độc hay chữa lành bệnh gan ở người [3, 4, 5]. Sự thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng đối chứng khiến tuyên bố thanh lọc gan bằng cần núi hoàn toàn chưa đủ căn cứ y học thực chứng ^[1].

Giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng một thảo dược làm giảm men gan hoặc chống oxy hóa trong ống nghiệm thì khi uống vào sẽ tự động quét sạch bia rượu và mỡ thừa trong gan. Thực tế, khi uống qua đường tiêu hóa, các hoạt chất thảo mộc phải chịu tác động của acid dạ dày, enzym tiêu hóa và quá trình chuyển hóa bước một tại ruột và gan. Nồng độ hoạt chất thực sự hấp thu vào máu và tiếp cận mô gan thường thấp hơn rất nhiều so với liều thử nghiệm nuôi cấy ^[1].

Một ngộ nhận tai hại khác là việc tự ý gom nhặt các nghiên cứu về thảo dược khác rồi áp dụng cho cần núi. Chẳng hạn, nghiên cứu năm 2012 chứng minh chiết xuất bồ công anh (Taraxacum officinale) liều 0.1 và 0.5 mg/mL làm giảm tổn thương gan, hạ men ALT, AST do ngộ độc acetaminophen ở chuột ^[5]. Hay nghiên cứu năm 2022 về cây cải xoong (Nasturtium officinale) cho thấy tác dụng tăng men chống oxy hóa superoxide dismutase và catalase trên mô hình chuột ung thư đại trực tràng ^[6]. Những tác dụng này thuộc về các loài thực vật khác nhau với thành phần hóa học riêng biệt, không thể đánh đồng với rễ cần núi (Levisticum officinale) [1, 2, 8].

Do đó, việc xem nước rễ cần núi như một lá chắn bảo vệ gan trước lối sống thiếu lành mạnh là sai lầm nguy hiểm. Uống cần núi không thể bù đắp tác hại từ việc lạm dụng rượu bia, ăn uống nhiều dầu mỡ hay dùng thuốc không đúng chỉ định.

Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo mộc này?

Mặc dù cần núi là thảo mộc tự nhiên, người dân không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm rễ đậm đặc hoặc uống nước sắc thay thế nước lọc hàng ngày. Một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người đang mắc bệnh gan mạn tính: Viêm gan B, C, xơ gan hoặc gan nhiễm mỡ cần điều trị theo phác đồ y khoa chuẩn mực. Tự ý dùng nước rễ cây lạ có thể gây áp lực chuyển hóa thêm cho gan.
• Người đang dùng thuốc điều trị: Các hợp chất chuyển hóa trong thảo mộc có thể tương tác với thuốc kê đơn, làm thay đổi sinh khả dụng hoặc gây độc cho cơ quan bài tiết.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý dùng các loại chiết xuất thảo mộc cô đặc khi chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng trên thai kỳ.
• Người có tiền sử dị ứng thực vật: Cây thuộc họ hoa tán (Apiaceae) có thể gây phản ứng chéo ở những người mẫn cảm với cần tây, thì là hay cà rốt.

Áp dụng thực tế để nuôi dưỡng lá gan đúng cách

Thay vì săn lùng rễ thảo dược đắt đỏ dựa trên những lời đồn thổi chưa được kiểm chứng, việc chăm sóc gan cần quay về những nguyên tắc y khoa nền tảng:

• Sử dụng cần núi đúng mục đích ẩm thực: Nếu yêu thích hương vị của cần núi, bạn chỉ nên sử dụng lá hoặc rễ của nó như một loại gia vị tạo mùi thơm cho các món súp, hầm với lượng nhỏ vừa phải.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Chế độ ăn Địa Trung Hải kết hợp các chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau củ quả đã được ghi nhận hỗ trợ cải thiện tích lũy mỡ gan và giảm kháng insulin ở người thừa cân ^[7].
• Hạn chế tối đa các độc chất thực sự: Giảm thiểu tiêu thụ rượu bia, cẩn trọng khi dùng thuốc giảm đau paracetamol để tránh vượt ngưỡng gây độc cho tế bào gan [2, 6].
• Duy trì vận động thể chất: Tập luyện thường xuyên kết hợp dinh dưỡng cân đối giúp kích thích chuyển hóa tự nhiên, giảm tình trạng viêm nội sinh hiệu quả hơn bất kỳ loại nước uống giải độc nào [4, 7].

Lời đồn rễ cần núi giúp thải độc gan chỉ dựa trên các quan sát chống oxy hóa sơ khai trong phòng thí nghiệm và chưa từng được kiểm chứng trên người ^[1]. Gan của bạn đã có sẵn hệ thống giải độc tinh vi và chỉ cần một lối sống lành mạnh cùng sự theo dõi của bác sĩ để vận hành trơn tru. Khi có dấu hiệu bất thường về chức năng gan, hãy đến cơ sở y tế chuyên khoa thăm khám thay vì tự chữa bằng thảo dược truyền miệng.