Nhiều người tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để cải thiện tâm trạng căng thẳng hoặc trầm cảm nhẹ. Trong số đó, cây ban tròn thường bị nhầm lẫn là có tác dụng điều trị bệnh lý này tương tự các bài thuốc thảo mộc nổi tiếng của phương Tây.
Thực tế, cây ban tròn không có bằng chứng khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh khả năng trị bệnh trầm cảm. Sự ngộ nhận này chủ yếu xuất phát từ việc gộp chung cây ban tròn với cỏ St. John (tên khoa học là Hypericum perforatum), một loài thực vật cùng chi Hypericum nhưng có hoạt tính và thành phần hoàn toàn khác biệt.
Nhầm lẫn tai hại giữa cây ban tròn và cỏ St. John
Chi Hypericum bao gồm rất nhiều loài thực vật phân bố ở nhiều khu vực địa lý khác nhau trên thế giới. Tại Việt Nam, nhiều người thường gọi chung các cây thuộc chi này là cây ban, dẫn đến việc đánh đồng cây ban tròn với loài cỏ St. John (Hypericum perforatum) nổi tiếng ở phương Tây.
Cỏ St. John đã được ghi nhận làm thuốc từ thời Hippocrates và dùng hỗ trợ các vấn đề tâm thần từ những năm 1500 [1]. Ở một số quốc gia như Đức, chiết xuất từ cỏ St. John từng được kê đơn phổ biến gấp bốn lần so với thuốc Prozac trong điều trị trầm cảm [1]. Sự phổ biến này khiến nhiều người lầm tưởng rằng bất kỳ cây nào mang tên "ban" ở Việt Nam, bao gồm ban tròn, cũng đem lại tác dụng tương tự.
Tuy nhiên, mỗi loài thực vật trong cùng một chi lại sở hữu các hợp chất hóa học đặc thù với hàm lượng chênh lệch rất lớn. Cây ban tròn sinh trưởng trong điều kiện thổ nhưỡng riêng biệt và chưa từng được xác nhận chứa đủ các phức hợp hoạt chất tương đương như cỏ St. John dùng trong y học phương Tây.
Cơ chế chống trầm cảm của cỏ St. John được nghiên cứu ra sao?
Khoa học hiện đại đã dành nhiều công sức giải mã cơ chế của cỏ St. John (Hypericum perforatum). Chiết xuất loài cây này có tính chất độc đáo vì tác động lên hầu hết chất dẫn truyền thần kinh đã biết ở các mức độ nhất định, trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua độ nhạy và sự điều hòa thụ thể [2].
Trước đây, giới nghiên cứu từng nghĩ naphthodianthrone hypericin là chất chính tạo nên hoạt tính chống trầm cảm [2]. Nhưng hiện nay, giới khoa học tin rằng hoạt tính này đến từ hợp chất khác hoặc sự kết hợp giữa nhiều thành phần trong cây [2]. Một thử nghiệm lâm sàng dùng hai loại chiết xuất có hàm lượng hyperforin khác nhau đã chỉ ra hyperforin là một trong những hoạt chất chính chịu trách nhiệm cho hiệu quả cải thiện tâm trạng [2]. Chiết xuất cồn-nước thiếu hyperforin cũng sẽ mất đi tác dụng tương tự chống trầm cảm [3].
Ở góc độ tiền lâm sàng, chiết xuất cỏ St. John tham gia điều hòa các gene kiểm soát chức năng trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận, đồng thời tác động một phần lên quá trình tạo tế bào thần kinh và tính dẻo của synap thần kinh do căng thẳng gây ra [4]. Thử nghiệm trên chuột Sprague-Dawley đực với chiết xuất Ph-50 (chuẩn hóa 50% flavonoid, 0,3% hypericin và 4,5% hyperforin) ở liều uống cấp tính 250-500 mg/kg làm tăng nồng độ serotonin, norepinephrine, dopamine trong não và giảm thời gian bất động khi bơi cưỡng bức [5]. Khi dùng kết hợp các chất đối kháng như sulpiride, metergoline hoặc chất phá hủy nơ-ron chứa norepinephrine (6-OH-DA), thời gian bất động lại tăng lên rõ rệt, chứng minh hệ thống serotonergic, noradrenergic và dopaminergic đóng vai trò trung gian cho tác dụng này [5].
Dù vậy, cơ chế in vitro của hyperforin (ở nồng độ 0,1-1 microM) là ức chế không chọn lọc sự tái hấp thu nhiều chất dẫn truyền thần kinh, tương tác thụ thể dopamine D1 và opioid [3]. Tuy nhiên, nồng độ hyperforin trong não người sau khi uống dịch chiết lại thấp hơn nhiều so với nồng độ có tác dụng trong ống nghiệm [3]. Chuột thí nghiệm có thể gián tiếp kích hoạt thụ thể sigma in vivo qua chất chuyển hóa chưa xác định hoặc phối tử nội sinh [3].
Bằng chứng lâm sàng chỉ thuộc về cỏ St. John, không phải ban tròn
Toàn bộ các tài liệu khoa học giá trị hiện nay đều chỉ tập trung đánh giá cỏ St. John (Hypericum perforatum), hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm trên cây ban tròn.
Các tổng quan y khoa cho thấy chiết xuất cỏ St. John vượt trội hơn giả dược trong điều trị trầm cảm mức độ nhẹ đến trung bình [6]. Một phân tích tổng hợp xuất bản năm 2005 trên Tạp chí Tâm thần học Anh (British Journal of Psychiatry) tổng hợp 37 nghiên cứu trên 5.000 đối tượng chỉ ra sản phẩm từ cỏ St. John có hiệu quả trị trầm cảm nhẹ và vừa với ít tác dụng phụ hơn thuốc trầm cảm truyền thống [1]. Chiết xuất cồn-nước của loài này có giá trị ngang với thuốc chống trầm cảm thông thường ở các mức độ bệnh nhẹ, đồng thời ít phản ứng phụ hơn [3].
Ngược lại, với các trường hợp trầm cảm nặng, dữ liệu hiện tại không đủ để chứng minh hiệu quả của cỏ St. John [1]. Một phân tích gộp 37 thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi năm 2005 nhấn mạnh bằng chứng tổng thể vẫn còn nhiều mâu thuẫn: các thử nghiệm lớn có đối chứng giả dược ở bệnh nhân trầm cảm nặng chỉ cho thấy hiệu quả rất nhỏ so với giả dược, dù chiết xuất có hiệu quả tương đương thuốc chuẩn [7]. Các thử nghiệm đánh giá tác dụng dài hạn, trên các phân nhóm trầm cảm khác nhau hoặc liều lượng chế phẩm khác biệt vẫn còn thiếu thốn [6].
Đối với cây ban tròn mọc tự nhiên hay được buôn bán trong nước, không có bất kỳ một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nào ghi nhận về công dụng, tính an toàn hay liều dùng tối ưu. Việc gán ghép các kết quả nghiên cứu đồ sộ của cỏ St. John sang cho cây ban tròn là sai lệch về mặt khoa học.
Rủi ro khi tự ý dùng thảo dược thay thế thuốc điều trị
Việc ngộ nhận công dụng của cây ban tròn có thể khiến người bệnh trầm cảm bỏ lỡ giai đoạn điều trị y tế kịp thời. Trầm cảm là một rối loạn tâm thần phức tạp, cần được thăm khám và can thiệp bởi bác sĩ chuyên khoa chứ không thể tự chữa bằng các loại lá cây truyền miệng.
Phần lớn dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật dùng liều lượng chiết xuất hoặc hợp chất tinh khiết rất cao, không thể so sánh tương đương với nồng độ hoạt chất khi hấp thu qua đường uống ở người [4]. Thí nghiệm từ năm 1987 trên chuột dùng chiết xuất Psychotonin M ghi nhận việc tăng thời gian ngủ do thuốc mê phụ thuộc liều, đối kháng reserpine trong khoảng liều hẹp và giảm tính hung hăng ở chuột đực bị cô lập [8]. Những hiệu ứng thần kinh mạnh mẽ này đòi hỏi quy trình chiết xuất và chuẩn hóa cực kỳ khắt khe mà cây cỏ tự nhiên thô sơ không thể đáp ứng.
Nếu người bệnh tự ý thu hái hoặc mua thảo mộc trôi nổi mang tên ban tròn về sắc uống, nguy cơ ngộ độc do nhầm lẫn loài hoặc tương tác bất lợi rất dễ xảy ra. Việc thiếu quy chuẩn về hàm lượng hoạt chất khiến người dùng đối mặt với nguy cơ quá liều hoặc dùng phải dược liệu kém chất lượng.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Những người đang nghi ngờ mắc rối loạn lo âu, rối loạn cảm xúc hoặc trầm cảm tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các sản phẩm cây ban tròn để tự điều trị.
Người bệnh đang dùng thuốc chống trầm cảm tổng hợp hoặc bất kỳ loại thuốc điều trị tâm thần nào khác không được tự ý kết hợp thêm các loại thảo mộc chi Hypericum. Cỏ St. John vốn đã nổi tiếng với việc tương tác rất phức tạp với nhiều loại thuốc chuyển hóa qua gan, và việc dùng dược liệu không rõ nguồn gốc có thể gây ra những phản ứng nguy hiểm tính mạng.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em là những đối tượng nhạy cảm, tuyệt đối không sử dụng thảo dược chưa được kiểm chứng lâm sàng để bảo đảm an toàn.
Áp dụng thực tế và lời khuyên khoa học
Cây ban tròn không phải là giải pháp thay thế cho các can thiệp y khoa chính thống. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các bài viết tiếp thị thổi phồng công dụng trị bệnh tâm lý của các loài thảo mộc bản địa.
Khi gặp phải các dấu hiệu như buồn bã kéo dài, mất hứng thú với cuộc sống, rối loạn giấc ngủ và kiệt quệ tinh thần, bạn nên đến các cơ sở y tế có chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý để được chẩn đoán. Việc điều chỉnh lối sống, duy trì vận động thể chất đều đặn, ăn uống cân bằng và ngủ đủ giấc đóng vai trò quan trọng trong việc nâng đỡ tâm trạng.
Mọi quyết định sử dụng thực phẩm chức năng hoặc sản phẩm hỗ trợ thần kinh đều phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa. Khoa học đòi hỏi bằng chứng chính xác, và cho đến nay, cây ban tròn vẫn chưa có bất kỳ cơ sở nào để được công nhận là thảo dược điều trị trầm cảm.
