Đúng hay sai: Black cohosh là estrogen thực vật?

Nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh thường tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để kiểm soát tình trạng bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm hoặc thay đổi tâm trạng. Trong số các loại thảo dược lưu hành trên thị trường, black cohosh (danh pháp khoa học là Actaea racemosa hoặc Cimicifuga racemosa) là cái tên rất quen thuộc [1, 2]. Thảo dược này thường bị gán nhãn nhầm là một loại "estrogen thực vật" (phytoestrogen) có khả năng bù đắp trực tiếp nội tiết tố nữ suy giảm trong cơ thể.

Quan niệm cho rằng black cohosh là một phytoestrogen là hoàn toàn sai lệch về mặt bản chất sinh học. Các dữ liệu khoa học cho thấy black cohosh hoạt động độc lập với thụ thể estrogen và không kích hoạt các con đường tín hiệu tương tự như hormone sinh dục nữ [4, 7].

Hiểu đúng về phytoestrogen và sự nhầm lẫn với black cohosh

Phytoestrogen là nhóm hợp chất có nguồn gốc thực vật nhưng sở hữu cấu trúc hóa học và chức năng tương tự như estradiol – hormone estrogen tự nhiên của cơ thể [1, 6]. Các phytoestrogen phổ biến nhất bao gồm isoflavone (có nhiều trong đậu nành), coumestrol, resveratrol, genistein hay daidzein [1, 6].

Cơ chế cốt lõi của phytoestrogen là khả năng liên kết trực tiếp vào các thụ thể estrogen nội sinh (gồm hai phân nhóm là ERalpha và ERbeta) [5, 6]. Khi gắn vào thụ thể, chúng hoạt động như chất chủ vận hoặc chất điều hòa thụ thể estrogen chọn lọc, từ đó bắt chước một phần hoạt tính sinh học của nội tiết tố nữ [1, 6].

Ngược lại, black cohosh là loài cây lâu năm có nguồn gốc Bắc Mỹ, theo truyền thống được sử dụng để can thiệp các vấn đề liên quan đến kinh nguyệt và khó chịu thời kỳ mãn kinh ^[1]. Do cùng được ứng dụng để hỗ trợ cải thiện cơn bốc hỏa, black cohosh thường bị xếp chung nhóm một cách thiếu căn cứ với các thảo dược chứa phytoestrogen như đậu nành hay cỏ ba lá đỏ ^[2].

Black cohosh không tác động qua thụ thể estrogen

Sự khác biệt căn bản giữa black cohosh và các thảo dược chứa estrogen thực vật nằm ở cơ chế phân tử. Trong khi các phytoestrogen kích hoạt phiên mã tế bào thông qua thụ thể ERalpha và ERbeta ^[3], black cohosh lại được xếp vào nhóm hợp chất tác động lên các than phiền sau mãn kinh mà hoàn toàn độc lập với các thụ thể này ^[2].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2002 công bố việc kiểm tra hoạt tính estrogen của nhiều hợp chất trên dòng tế bào Ishikawa (tế bào ung thư biểu mô nội mạc tử cung) thông qua việc đo lường hoạt độ enzyme alkaline phosphatase (AlkP) ^[4]. Kết quả ghi nhận:

• 17beta-estradiol kích thích mạnh AlkP ở nồng độ cực thấp (từ 10^-8 M) ^[4].
• Hầu hết các phytoestrogen (như genistein, daidzein, coumestrol) làm tăng hoạt độ AlkP từ 2 đến 4 lần ở nồng độ 10^-6 M, và phản ứng này bị ức chế hoàn toàn bởi chất đối kháng thụ thể estrogen tinh khiết ICI 182,780 ^[4].
• Ngược lại, chiết xuất black cohosh (Cimicifuga racemosa) không thể hiện đặc tính kích thích qua con đường trung gian thụ thể estrogen giống như nhóm phytoestrogen hay estrogen tổng hợp ^[4].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu rà soát về cơ chế cũng chỉ rõ cơ chế hoạt động thực tế của Cimicifuga racemosa vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn ^[1]. Thảo dược này không đóng vai trò bổ sung hay thay thế nội tiết tố nữ, mà nhiều khả năng can thiệp thông qua việc điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh tại hệ thống thần kinh trung ương liên quan đến trung tâm điều nhiệt và cảm xúc [1, 3].

Các bằng chứng khoa học về hiệu quả thực tế

Hiệu quả của black cohosh trong việc kiểm soát các triệu chứng vận mạch đã được ghi nhận trong một số thử nghiệm lâm sàng, song mức độ tin cậy giữa các nghiên cứu vẫn còn nhiều luồng ý kiến khác nhau [1, 4].

Năm 2005, một tổng quan y khoa so sánh black cohosh với các phytoestrogen đã chỉ ra rằng các chiết xuất từ Actaea racemosa mang lại kết quả tích cực đối với các triệu chứng vận mạch cổ điển so với chế độ ăn giàu đậu nành ^[5]. Hai nghiên cứu lâm sàng được phân tích trong báo cáo này ghi nhận chiết xuất black cohosh cải thiện rõ rệt các than phiền thời kỳ mãn kinh, bảo tồn mật độ xương và hỗ trợ kiểm soát các vấn đề tâm lý ^[5]. Đáng chú ý, chiết xuất vẫn an toàn khi tăng liều lên gấp ba lần trong khuôn khổ thử nghiệm ^[5].

Tuy nhiên, báo cáo năm 2011 lại đưa ra đánh giá thận trọng hơn khi nhận định Cimicifuga racemosa chỉ giúp cải thiện ở mức độ vừa phải các triệu chứng vận mạch ở phụ nữ mãn kinh, đặc biệt rõ rệt hơn ở những người có tần suất cơn bốc hỏa dày đặc ^[1].

Ở chiều ngược lại, một bài tổng quan năm 2017 tại Đức nhấn mạnh rằng đối với cả nhóm phytoestrogen (như đậu nành, hoa bia) lẫn nhóm không thông qua thụ thể estrogen (như black cohosh, củ mài), vẫn chưa có bằng chứng chắc chắn được chứng minh rõ ràng về hiệu quả điều trị dứt điểm các triệu chứng sau mãn kinh ^[2]. Sự không đồng nhất giữa các chế phẩm chiết xuất và thiết kế nghiên cứu khiến giới chuyên môn tiếp tục tranh luận về giá trị lâm sàng thực tế của loại thảo dược này ^[2].

Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là việc coi black cohosh như một loại "thuốc nội tiết tự nhiên" có thể thay thế liệu pháp hormone thay thế (HRT) ^[1]. Việc nhầm tưởng này dẫn tới hai hệ quả sai lệch:

Thứ nhất, nhiều người lo ngại thảo dược này có thể gây tăng sinh tế bào nội mạc tử cung hoặc kích thích mô tuyến vú tương tự như estrogen ^[4]. Dù các phytoestrogen thực thụ có thể điều hòa và gắn vào ERalpha hoặc ERbeta với các ái lực khác nhau [6, 8], black cohosh lại không kích hoạt thụ thể estrogen [4, 7].

Thứ hai, việc gắn mác thảo dược an toàn, tự nhiên khiến người tiêu dùng có xu hướng lạm dụng. Các sản phẩm bổ sung chứa black cohosh thường được bán tự do, dẫn đến tình trạng người dùng tự ý phối hợp nhiều sản phẩm hoặc dùng liều vượt xa khuyến cáo của nhà sản xuất ^[2].

Dữ liệu an toàn và những ai cần thận trọng

Dù không mang hoạt tính hormone sinh dục, black cohosh không hoàn toàn vô hại và người dùng cần đặc biệt lưu ý đến các phản ứng bất lợi đã được ghi nhận ^[6].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích dữ liệu an toàn của các sản phẩm thảo dược từ Trung tâm Cảnh giác Dược Hà Lan (Lareb) và cơ sở dữ liệu VigiBase của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ^[6]:

• Trong cơ sở dữ liệu Lareb (tổng số 67 báo cáo biến cố bất lợi), Actaea racemosa là loài thực vật bị báo cáo nhiều nhất, chiếm tới 47,8% số trường hợp ^[6].
• Trong hệ thống VigiBase của WHO (tổng cộng 21.944 báo cáo), Actaea racemosa đứng thứ hai trong số các thảo dược với 11,6% trường hợp ^[6].
• Trong phân tích tổng hợp phạm vi từ 73 bài báo, loài này cũng chiếm tỷ lệ đề cập cao nhất (30,1%) ^[6].

Các biến cố bất lợi phổ biến nhất liên quan đến nhóm thảo dược này phân bố ở: rối loạn tiêu hóa, rối loạn da và mô dưới da, rối loạn hệ sinh sản và tuyến vú, cùng các phản ứng toàn thân ^[6]. Đáng chú ý, các báo cáo cũng cảnh báo về hiện tượng xuất huyết âm đạo sau mãn kinh khi sử dụng các sản phẩm thảo dược thảo luận trong nhóm nghiên cứu ^[6].

Những đối tượng cần thận trọng và không tự ý sử dụng black cohosh bao gồm:

• Người có tiền sử mắc các bệnh lý gan hoặc suy giảm chức năng gan.
• Phụ nữ có tình trạng chảy máu âm đạo bất thường chưa rõ nguyên nhân ^[6].
• Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc điều trị đích hoặc liệu pháp nội tiết chống ung thư, do nguy cơ tương tác dược lực học phức tạp ^[5].
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc phụ nữ mang thai, cho con bú.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Nếu lựa chọn sử dụng black cohosh để hỗ trợ làm giảm các cơn bốc hỏa, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:

• Tham khảo ý kiến bác sĩ: Luôn trao đổi với bác sĩ chuyên khoa phụ sản trước khi dùng, đặc biệt khi đang có bệnh nền hoặc dùng các loại thuốc điều trị khác [2, 4].
• Tuân thủ liều lượng: Không tự ý tăng liều hoặc kết hợp cùng lúc nhiều sản phẩm thảo dược bổ sung khác nhau ^[2]. Sử dụng đúng hướng dẫn được chuẩn hóa trên nhãn sản phẩm.
• Theo dõi cơ thể: Ngừng sử dụng và đi khám ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu như vàng da, nước tiểu sẫm màu, đau bụng vùng hạ sườn phải, buồn nôn dai dẳng hoặc ra máu âm đạo bất thường ^[6].
• Phối hợp lối sống: Thảo dược không thể thay thế lối sống lành mạnh. Việc kiểm soát nhiệt độ phòng, mặc quần áo thoáng khí, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và tập luyện thể chất thường xuyên vẫn là nền tảng quản lý triệu chứng mãn kinh an toàn.

Black cohosh không phải là estrogen thực vật và không hoạt động theo cơ chế kích hoạt thụ thể nội tiết tố nữ [4, 7]. Mặc dù có tiềm năng hỗ trợ cải thiện các cơn bốc hỏa và bất ổn tâm lý thời kỳ mãn kinh [1, 3], hiệu quả của thảo dược này chưa đồng nhất và vẫn tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ [2, 4]. Người dùng cần tiếp cận dựa trên bằng chứng khoa học, tránh tâm lý lạm dụng các liệu pháp gắn mác tự nhiên.