Nhiều người có thói quen hái các loại lá cây mọc hoang quanh nhà đem giã nát rồi đắp trực tiếp lên vùng da nổi mụn nhọt, ngứa ngáy hay trầy xước. Trong số đó, cây ban tròn (thuộc chi Ban - Hypericum) thường được truyền tai như bài thuốc dân gian trị viêm da, tiêu sưng và làm lành tổn thương ngoài da nhanh chóng. Tuy nhiên, hành động tưởng như vô hại này lại tiềm ẩn rủi ro gây viêm da tiếp xúc, nhiễm trùng nặng hơn do dùng sai cách.
Câu trả lời cho việc tự ý đắp lá cây ban tròn trị viêm da, mụn nhọt là: Sai và tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Chi Ban (Hypericum) thực sự chứa các hoạt chất chống viêm, kháng khuẩn được y học nghiên cứu, nhưng các kết quả đó đến từ chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm chứ không phải từ việc đắp lá cây tươi [2, 6].
Cây ban tròn và kinh nghiệm dùng ngoài trong dân gian
Chi thực vật Hypericum là một nhóm thực vật phân bố rộng rãi trên thế giới với hơn 500 loài khác nhau [1]. Từ lâu đời, các bộ phận trên mặt đất như lá, hoa và thân của các loài trong chi này đã được ứng dụng trong y học cổ truyền để chữa lành vết thương hở, vết loét và các tình trạng viêm nhiễm ngoài da [1].
Tại Việt Nam, các loài ban mọc hoang thường được người dân thu hái để chữa mụn nhọt, viêm da mủ theo phương pháp giã nát đắp ngoài. Dù vậy, việc dùng nguyên liệu thô trực tiếp lên vùng biểu bì tổn thương hoàn toàn khác biệt so với các sản phẩm y tế đã qua tinh chế và kiểm nghiệm độ an toàn [2].
Cơ chế chống viêm và kháng khuẩn qua góc nhìn khoa học
Các nghiên cứu sinh học ghi nhận chi Ban sở hữu nhiều dược tính đa dạng như giảm đau, kháng khuẩn, chống oxy hóa và điều hòa phản ứng viêm [1]. Ở mức độ tế bào, chiết xuất thực vật này tác động đến phản ứng viêm bằng cách ức chế các phân tử trung gian gây viêm, đồng thời hạn chế sự tăng sinh quá mức của tế bào sừng [3].
Thành phần hoạt chất nổi bật thường được khảo sát là hyperforin, chất chiết xuất chính từ thảo mộc này mang lại tác dụng kháng khuẩn đối với tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) và giảm sưng viêm mô mềm [4]. Một số dẫn xuất của thảo dược này còn có khả năng tạo hiệu ứng quang động học trong các liệu pháp điều trị tế bào [1].
Bằng chứng nghiên cứu: Tinh chế khác xa lá tươi
Dù dân gian lưu truyền nhiều mẹo dùng lá tươi, các thử nghiệm lâm sàng hiện đại chỉ tập trung đánh giá dạng kem bôi và tinh dầu đã được chuẩn hóa nồng độ hoạt chất nghiêm ngặt [2, 7].
Một nghiên cứu mù đôi, đối chứng giả dược theo phương pháp so sánh nửa người thực hiện năm 2003 trên 21 bệnh nhân viêm da cơ địa mức độ nhẹ đến trung bình (chỉ số SCORAD trung bình 44,5) [4]. Bệnh nhân được chỉ định bôi kem chứa chiết xuất Hypericum chuẩn hóa 1,5% hyperforin ở một bên cơ thể và dùng tá dược (giả dược) ở bên còn lại, tần suất 2 lần mỗi ngày trong 4 tuần [4]. Kết quả ở 18 bệnh nhân hoàn thành nghiên cứu cho thấy tổn thương chàm cải thiện rõ rệt, trong đó bên dùng kem Hypericum vượt trội hơn hẳn giả dược tại các ngày kiểm tra 7, 14 và 28 với p < 0,05 [4]. Sự phát triển của tụ cầu khuẩn Staphylococcus aureus trên da giảm ở cả hai bên, có xu hướng giảm tốt hơn ở bên bôi kem chiết xuất với p = 0,064 [4].
Đến năm 2017, một nghiên cứu thí điểm mù đôi, đối chứng giả dược thực hiện trên 20 bệnh nhân mắc bệnh vảy nến thể mảng mức độ nhẹ đến trung bình nhằm đánh giá thuốc mỡ chiết xuất Hypericum perforatum [5]. Nồng độ yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) giảm đáng kể ở lớp hạ bì (p = 0,025), tế bào nội mô (p = 0,033) và tế bào đuôi gai (p = 0,014), mức độ giảm ở biểu bì cũng vượt trội so với giả dược (p = 0,046) [5]. Điểm số diện tích và độ nặng vảy nến (PASI) gồm mức độ ban đỏ (p = 0,014), bong vảy (p = 0,004) và độ dày mảng tổn thương (p = 0,003) đều thấp hơn rõ rệt tại vùng bôi thuốc mỡ so với vùng dùng giả dược [5].
Về tác động giảm đau và tiêu viêm, nghiên cứu thực nghiệm năm 2005 trên chuột ghi nhận dịch chiết và các phân đoạn từ các loài Hypericum canariense và Hypericum glandulosum bôi tại chỗ giúp giảm đáng kể hiện tượng phù nề tai chuột do chất kích thích TPA gây ra [6]. Nghiên cứu năm 2021 trên tế bào sừng mô phỏng vảy nến cũng xác nhận chiết xuất Hypericum perforatum ức chế biểu hiện các peptide kháng khuẩn (beta-defensin 2) và dấu ấn tăng sinh tế bào keratin 17 [3].
Giới hạn của các bằng chứng lâm sàng hiện nay
Mặc dù mang lại triển vọng tốt, các thử nghiệm bôi ngoài da hiện nay chỉ có quy mô rất nhỏ, dao động từ 18 đến 20 người tham gia, thời gian can thiệp ngắn hạn khoảng vài tuần [2, 4]. Các báo cáo y khoa này đều thống nhất rằng cần thêm các nghiên cứu trên số lượng bệnh nhân lớn hơn nhiều trước khi có thể kết luận chắc chắn và đưa vào phác đồ thay thế thuốc chuẩn như corticosteroid [2, 4].
Đặc biệt, hiệu quả chống viêm của các chiết xuất bôi ngoài da phụ thuộc rất lớn vào hệ tá dược dẫn thuốc và quy trình bào chế [2]. Chiết xuất nước, chiết xuất dung môi hữu cơ hay dịch ngâm dầu cho hoạt tính kháng khuẩn và sinh học hoàn toàn khác nhau đối với từng chủng vi khuẩn [7]. Do đó, việc dùng lá thô giã nát hoàn toàn không đảm bảo được nồng độ hoạt chất trị liệu đồng nhất như sản phẩm chuẩn hóa trong thử nghiệm [2, 7].
Nguy cơ viêm da tiếp xúc và rủi ro từ việc tự đắp lá
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên là lành tính tuyệt đối, nhưng việc đắp lá tươi trực tiếp lên da tiềm ẩn rủi ro sức khỏe rất lớn. Lá cây thu hái ngoài tự nhiên chứa nhiều tạp chất, bụi bẩn, ấu trùng và các loại nấm mốc hoặc vi khuẩn gây bệnh.
Khi bề mặt da đang tổn thương do mụn nhọt hoặc viêm da, hàng rào bảo vệ biểu bì đã bị phá vỡ. Việc đắp hỗn hợp lá tươi thô sơ dễ gây bít tắc nang lông, tạo môi trường yếm khí thuận lợi cho vi khuẩn sinh sôi, dẫn đến nhiễm trùng thứ phát, hoại tử mô hoặc viêm da tiếp xúc kích ứng nặng. Ngoài ra, các hoạt chất trong chi Ban có đặc tính nhạy cảm quang học, có thể làm da dễ tổn thương hơn khi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời [1].
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người đang có vết thương hở chảy dịch, viêm da trợt loét hoặc mụn nhọt sưng to tạo mủ tuyệt đối không được tự ý đắp bất kỳ loại lá cây thô nào lên da.
Bệnh nhân viêm da cơ địa, vảy nến có làn da rất nhạy cảm cần tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa da liễu thay vì áp dụng kinh nghiệm truyền miệng [1, 2]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ có làn da mỏng manh càng cần tránh xa việc bôi đắp thảo dược chưa được kiểm nghiệm để phòng ngừa ngộ độc hoặc dị ứng diện rộng.
Hướng chăm sóc da đúng cách và an toàn
Khi da xuất hiện mụn nhọt hoặc dấu hiệu viêm đỏ, ngứa ngáy, việc ưu tiên hàng đầu là giữ vùng da sạch sẽ và thông thoáng. Thay vì tìm kiếm các loại lá để đắp, người bệnh cần thực hiện các bước vệ sinh căn bản:
- Làm sạch tổn thương nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ dành cho da tổn thương.
- Giữ bề mặt da khô ráo, tránh chà xát hoặc nặn bóp mụn nhọt chưa chín khiến vi khuẩn lây lan sang các vùng lân cận.
- Đối với các bệnh da mạn tính như viêm da cơ địa hay vảy nến, nên duy trì độ ẩm bằng các loại kem dưỡng ẩm lành tính và sử dụng thuốc điều trị bôi ngoài da theo đơn của bác sĩ [1, 2].
- Không tự ý pha chế tinh dầu, rượu ngâm hay nước lá cây để rửa hoặc bôi lên các vùng da đang có phản ứng viêm cấp tính [7].
Cây ban tròn và các loài thảo mộc cùng chi Hypericum quả thực chứa những hoạt chất có tiềm năng sinh học đối với bệnh lý da liễu [2, 6]. Dẫu vậy, khoảng cách giữa một hoạt chất tinh chế trong nghiên cứu và nắm lá thô hái ngoài vườn là rất lớn [2, 7]. Người bệnh không nên mạo hiểm tự đắp lá cây lên cơ thể để tránh biến chứng nhiễm trùng, mà hãy tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi xuất hiện các bất thường ngoài da.
