Trà hạt rau diếp trị mất ngủ: Thử nghiệm lâm sàng cho thấy gì?

Nhiều người gặp tình trạng trằn trọc thâu đêm, ngủ không đượm giấc và tìm kiếm các liệu pháp thảo mộc tự nhiên. Gần đây, trà hạt rau diếp hay các chế phẩm từ hạt rau diếp (Lactuca sativa) được nhắc đến như một giải pháp dân gian giúp dễ ngủ.

Các thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng giả dược cho thấy chiết xuất hạt rau diếp ở dạng siro, dầu hoặc viên nang hỗ trợ cải thiện các chỉ số chất lượng giấc ngủ ở một số nhóm bệnh nhân cụ thể. Tuy nhiên, bằng chứng trực tiếp về dạng trà hãm tự pha tại nhà hiện vẫn chưa có dữ liệu nghiên cứu rõ ràng.

Vì sao hạt rau diếp được nghiên cứu hỗ trợ giấc ngủ?

Rau diếp (Lactuca sativa) là loại rau ăn quen thuộc, nhưng hạt của nó đã được y học cổ truyền sử dụng từ lâu đời như một liệu pháp an thần và hỗ trợ giấc ngủ ^[1]. Y học cổ truyền Ba Tư ghi nhận việc sử dụng dầu chiết từ các bộ phận thực vật, bao gồm hạt rau diếp, để làm dịu các rối loạn của hệ thần kinh trung ương ^[2].

Trong các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật, dầu hạt rau diếp đã thể hiện tác dụng an thần rõ rệt và làm tăng tác dụng gây ngủ của thuốc nhóm barbiturate ^[1]. Bên cạnh đó, chiết xuất hạt loài thực vật này còn cho thấy hoạt tính giảm đau và chống viêm ^[1]. Những đặc tính dược lý này là cơ sở để các nhà khoa học triển khai thử nghiệm trên người.

Dù vậy, cơ chế cụ thể tác động lên hệ thần kinh vẫn cần được làm rõ hơn qua các nghiên cứu sinh học chuyên sâu. Đa phần các nghiên cứu hiện đại tập trung vào việc đo lường sự thay đổi của các thang điểm đánh giá giấc ngủ chuẩn hóa sau khi bệnh nhân sử dụng chế phẩm hạt rau diếp ^{[2] [3] [4] [1]}.

Bằng chứng lâm sàng về siro hạt rau diếp

Năm 2022, một thử nghiệm lâm sàng thí điểm mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược được tiến hành tại Bệnh viện Shoha-e-Tajrish (Tehran, Iran) nhằm đánh giá hiệu quả của siro hạt rau diếp trên bệnh nhân ung thư vú bị mất ngủ hoặc rối loạn giấc ngủ ^[3].

Nghiên cứu thu nhận 50 bệnh nhân trưởng thành mắc ung thư vú, phân ngẫu nhiên dùng siro hạt rau diếp liều 5 mL chia 2 lần mỗi ngày hoặc siro giả dược cùng liều lượng trong 4 tuần ^[3]. Thang đo Chỉ số Chất lượng Giấc ngủ Pittsburgh (PSQI) được áp dụng để đánh giá tình trạng trước và sau can thiệp ^[3].

Kết quả cho thấy so với giả dược, điểm tổng PSQI trung bình giảm đáng kể ở nhóm dùng siro hạt rau diếp với mức ý nghĩa p = 0,014 ^[3]. Bệnh nhân dùng siro hạt rau diếp cũng ghi nhận sự giảm có ý nghĩa thống kê về điểm chất lượng giấc ngủ chủ quan (p = 0,002), thời lượng giấc ngủ (p = 0,038), hiệu quả giấc ngủ theo thói quen (p = 0,029) và rối loạn giấc ngủ (p = 0,032) ^[3]. Nhóm nghiên cứu kết luận siro hạt rau diếp cải thiện chất lượng giấc ngủ tự báo cáo, nhưng cần thêm các thử nghiệm lớn hơn trên các nhóm bệnh nhân đa dạng ^[3].

Hiệu quả của viên nang hạt rau diếp ở phụ nữ mang thai

Năm 2018, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược được tiến hành nhằm đánh giá tính an toàn và hiệu quả của hạt rau diếp đối với chứng mất ngủ liên quan đến thai kỳ ^[4].

Nghiên cứu thực hiện trên 100 phụ nữ mang thai từ 20 đến 45 tuổi bị mất ngủ, được chia đều thành 2 nhóm: 50 người dùng viên nang chứa 1.000 mg hạt rau diếp mỗi ngày và 50 người dùng giả dược trong 2 tuần liên tục ^[4]. Kết quả đo lường bằng thang PSQI ghi nhận sự cải thiện chất lượng giấc ngủ ở nhóm dùng hạt rau diếp cao hơn đáng kể so với nhóm giả dược ^[4].

Phân tích hồi quy tuyến tính sau khi kiểm soát các biến số khác chứng minh điểm số giấc ngủ trung bình của nhóm can thiệp thấp hơn đáng kể so với nhóm giả dược (p = 0,03, điểm PSQI càng thấp biểu thị giấc ngủ càng tốt) ^[4]. Các nhà khoa học nhận định hạt rau diếp có khả năng làm giảm chứng mất ngủ trong thai kỳ và có thể xem là một biện pháp tự nhiên an toàn dựa trên kết quả theo dõi trong thời gian nghiên cứu ^[4].

Tác dụng an thần của dầu hạt rau diếp

Năm 2011, một nghiên cứu thí điểm đã đánh giá hiệu quả và độ an toàn của dầu hạt rau diếp trên 60 bệnh nhân bị mất ngủ kèm theo hoặc không kèm theo lo âu ^[1]. Bệnh nhân được phân ngẫu nhiên dùng viên nang chứa 1.000 mg dầu hạt rau diếp (n = 30) hoặc giả dược (n = 30) và hoàn thành bảng câu hỏi sau 1 tuần điều trị ^[1].

Kết quả chỉ ra rằng nhóm sử dụng dầu hạt rau diếp có sự cải thiện vượt trội so với giả dược trên thang đánh giá độ lo âu (STAI sửa đổi) và thang điểm đánh giá giấc ngủ (p < 0,05) ^[1]. Nghiên cứu không ghi nhận tác dụng phụ nào liên quan đến việc sử dụng dầu hạt rau diếp ở liều dùng này, qua đó gợi ý đây là một giải pháp hỗ trợ giấc ngủ hữu ích, đặc biệt cho người lớn tuổi bị lo âu và khó ngủ ở mức độ nhẹ đến vừa ^[1].

Năm 2020, một thử nghiệm mù đôi, giả đôi, đối chứng giả dược khác kéo dài 8 tuần trên 50 bệnh nhân mất ngủ mãn tính nguyên phát đã kiểm tra dạng thuốc nhỏ mũi kết hợp dầu ngâm từ ba loại thảo mộc: hạt rau diếp (Lactuca sativa), nghệ tây (Crocus sativus) và hoa violet ngọt (Viola odorata) ^[2]. Bệnh nhân nhỏ 2 giọt dầu thảo mộc hoặc dầu mè (giả dược) vào mỗi bên mũi vào buổi trưa và tối ^[2].

Kết quả sau 8 tuần cho thấy chỉ số mức độ mất ngủ (ISI) và thang PSQI đều giảm có ý nghĩa so với ban đầu (p <= 0,01) ^[2]. Điểm ISI trung bình ở tuần thứ 8 giảm rõ rệt ở cả nhóm can thiệp (p = 0,001) lẫn nhóm giả dược (p < 0,01) ^[2]. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc ngủ ở nhóm can thiệp bằng dầu thảo mộc đã giảm đáng kể (p < 0,001), trong khi nhóm đối chứng vẫn giữ nguyên mức dùng ban đầu ^[2].

Giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là việc đồng nhất "uống trà hạt rau diếp tự hãm" với các thử nghiệm lâm sàng đã công bố. Các nghiên cứu đều sử dụng dạng chế phẩm chuẩn hóa có hàm lượng xác định: viên nang hạt nghiền 1.000 mg, viên dầu hạt 1.000 mg, siro liều lượng 5 mL hoặc dạng dầu nhỏ mũi ^{[2] [3] [4] [1]}. Trà hãm từ hạt rau diếp mua ngoài thị trường có nồng độ hoạt chất không đồng nhất và chưa được định lượng lâm sàng.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu người hiện có đều là các nghiên cứu quy mô nhỏ hoặc nghiên cứu thí điểm với số lượng từ 50 đến 100 người tham gia ^{[2] [3] [4] [1]}. Thời gian theo dõi chỉ kéo dài từ 1 tuần ^[1], 2 tuần ^[4], 4 tuần ^[3] đến 8 tuần ^[2].

Hạt rau diếp không phải là thuốc điều trị mất ngủ dứt điểm. Dù kết quả ghi nhận việc giảm điểm số đánh giá tình trạng mất ngủ, chúng không thể thay thế các phác đồ y khoa hoặc liệu pháp hành vi nhận thức đối với bệnh nhân mất ngủ kinh niên nghiêm trọng.

Những đối tượng cần thận trọng

Mặc dù thử nghiệm trên phụ nữ mang thai với liều 1.000 mg hạt mỗi ngày trong 2 tuần cho thấy độ an toàn trong phạm vi nghiên cứu ^[4], người mang thai hoặc đang nuôi con nhỏ không nên tự ý áp dụng bừa bãi mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Đặc biệt, nam giới trong độ tuổi sinh sản cần lưu ý đến các dữ liệu tiền lâm sàng. Năm 2014, một nghiên cứu thực nghiệm trên 24 chuột đực NMRI được tiêm màng bụng dịch chiết hạt rau diếp (chiết xuất cồn-nước 200 mg/kg hoặc chiết xuất nước 50, 100 mg/kg) trong 10 ngày liên tiếp ^[5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tinh trùng sống giảm ở tất cả các nhóm can thiệp (chiết xuất cồn-nước p = 0,001; chiết xuất nước 50 mg/kg p = 0,026; 100 mg/kg p = 0,045) ^[5]. Mật độ tinh trùng cũng giảm đáng kể ở nhóm chiết xuất cồn-nước (p = 0,035) và chiết xuất nước 50 mg/kg (p = 0,006) so với đối chứng ^[5]. Nghiên cứu này kết luận hạt rau diếp có tác dụng ức chế sinh tinh trên chuột và cảnh báo tiềm năng kháng thụ thai ^[5]. Mặc dù đây là nghiên cứu trên động vật và dùng đường tiêm, nam giới đang có kế hoạch sinh con nên thận trọng khi dùng kéo dài.

Năm 2020, một nghiên cứu khác trên chuột cống Wistar đực cho thấy chiết xuất hạt rau diếp tiêu thụ qua nước uống ở liều 200 mg/kg làm giảm vận tốc dẫn truyền thần kinh (NCV) và làm giảm thể trọng chuột (p < 0,05) ^[6]. Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận mức hormone T4, trí nhớ và lượng thức ăn tiêu thụ không bị biến đổi ^[6].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Nếu quan tâm đến hạt rau diếp để hỗ trợ giấc ngủ, người dùng nên lưu ý các điểm sau:

Chế phẩm và liều dùng: Các nghiên cứu có hiệu quả ghi nhận mức dùng viên nang hạt 1.000 mg/ngày ^[4], viên nang dầu hạt 1.000 mg/ngày ^[1] hoặc siro 5 mL ngày 2 lần ^[3]. Với trà hạt tự nấu, chỉ nên dùng lượng vừa phải và không lạm dụng để thay thế nước uống hàng ngày.

Thời điểm sử dụng: Nên dùng vào buổi tối hoặc trước giờ đi ngủ, hoặc chia đều vào buổi trưa và tối như các thử nghiệm lâm sàng đã áp dụng ^{[2] [3]}.

Không tự ý dừng thuốc: Đối với người đang dùng thuốc ngủ điều trị, không được tự ý ngừng hoặc giảm liều thuốc kê đơn để chuyển sang thảo mộc khi chưa có chỉ định từ bác sĩ.

Giấc ngủ là kết quả của sự phối hợp giữa đồng hồ sinh học, tâm lý và sức khỏe thể chất. Việc cải thiện mất ngủ cần bắt đầu từ việc duy trì phòng ngủ yên tĩnh, giảm ánh sáng xanh trước khi ngủ và quản lý căng thẳng, thay vì chỉ phụ thuộc vào bất kỳ một loại thảo mộc nào.