Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con nhỏ bị tiêu chảy thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng như sắc nước cây cỏ sữa hoặc cho trẻ ăn hồng xiêm xanh vì tin rằng thảo dược tự nhiên lành tính, không tác dụng phụ. Đây là thói quen chăm sóc sức khỏe rất phổ biến ở nhiều gia đình Việt Nam khi muốn nhanh chóng "cầm" cơn đi ngoài của trẻ.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc nhìn y học hiện đại là phụ huynh hoàn toàn không nên tự ý dùng các loại thảo dược này cho trẻ nhỏ. Việc tự ý cho trẻ uống nước sắc thực vật chưa qua kiểm định liều lượng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, suy giảm chức năng gan thận, thậm chí gây biến chứng nặng nề cho hệ tiêu hóa còn non nớt của trẻ.

Vì sao cây cỏ và quả chát có thể làm giảm tiêu chảy?

Bệnh tiêu chảy là một trong những mối lo ngại sức khỏe cộng đồng hàng đầu, gây tỷ lệ tử vong cao, đặc biệt là ở trẻ nhỏ [1]. Tình trạng này khiến hệ tiêu hóa rối loạn vận động, giảm hấp thu và tăng bài tiết dịch ruột [2]. Khi mất cân bằng giữa tái hấp thu và bài tiết trong ruột non xảy ra theo chiều hướng tăng bài tiết quá mức, tiêu chảy phân lỏng sẽ xuất hiện kèm các cơn đau quặn bụng [2].

Trong y học cổ truyền, nhiều loài thực vật được sử dụng nhằm mục đích hạn chế triệu chứng đi ngoài [3]. Về mặt hóa học thực vật, các nghiên cứu đã phát hiện ra rằng nhiều loài thảo dược tích lũy các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học [1]. Trong số đó, tannin và flavonoid là những hoạt chất chính chịu trách nhiệm cho tác dụng chống tiêu chảy thông qua cơ chế chống bài tiết dịch [1].

Các hoạt chất này giúp tăng cường tái hấp thu nước và điện giải tại đại tràng [3]. Đồng thời, một số thành phần khác trong cây cỏ hoạt động bằng cách chống co thắt cơ trơn, làm chậm thời gian lưu chuyển thức ăn trong ống tiêu hóa và ức chế nhu động ruột [3]. Vị chát đậm trong các loại quả xanh như hồng xiêm chính là biểu hiện đặc trưng của hàm lượng tannin rất cao.

Cơ chế tác động: Con dao hai lưỡi từ hàm lượng tannin

Mặc dù tannin có thể làm giảm lượng nước trong phân, việc ức chế mạnh nhu động ruột lại là một rủi ro lớn đối với trẻ em [3]. Khi đường ruột bị nhiễm trùng do vi khuẩn hoặc độc tố, phản xạ tăng nhu động và đi ngoài thực chất là cơ chế tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất tác nhân gây bệnh ra ngoài.

Nếu phụ huynh dùng các chất chát chứa nhiều tannin để "ép" ruột ngưng co bóp và tăng tái hấp thu nước ồ ạt, các chất thải và độc tố sẽ bị ứ đọng lại trong lòng ruột [3]. Lượng tannin liều cao gặp protein trong đường tiêu hóa có thể tạo thành các kết tủa dạng vón cục khó tiêu. Khi ruột bị giảm nhu động kéo dài kết hợp với các khối bã đặc quánh, nguy cơ bán tắc ruột hoặc tắc ruột hoàn toàn ở trẻ nhỏ là rất lớn. Hơn nữa, việc giữ lại mầm bệnh trong ruột có thể khiến tình trạng viêm nhiễm ăn sâu hơn vào niêm mạc.

Khoa học thực nghiệm nói gì về độc tính của thảo dược?

Các nghiên cứu hiện đại đã tiến hành phân tích dược tính và độc tính của nhiều loại cây cỏ dùng chữa tiêu chảy trong dân gian.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu đã đánh giá hoạt tính của dịch chiết 80% methanol từ lá cây Vernonia amygdalina [1]. Nghiên cứu này cho thấy dịch chiết thô chứa các chất như tannin, flavonoid, alkaloid và saponin chịu trách nhiệm cho hoạt tính cầm tiêu chảy [1]. Thử nghiệm độc tính cấp tính cho thấy chuột không xuất hiện dấu hiệu ngộ độc rõ rệt ở liều cao gấp 5 lần liều hiệu quả tối đa, với giá trị liều gây chết trung bình (LD50) lớn hơn 2 g/kg [1].

Năm 2014, một nghiên cứu khác đánh giá dịch chiết nước của cây Justicia hypocrateriformis dùng trong dân gian Cameroon [4]. Thử nghiệm độc tính cấp ghi nhận giá trị LD50 đạt mức 14,35 g/kg [4]. Dịch chiết thực vật này chứa phenol, tannin, flavonoid, saponin, anthraquinone và anthocyanin [4]. Khi thử nghiệm phòng ngừa và điều trị trên chuột bị tiêu chảy do dầu thầu dầu ở các mức liều 100, 250 và 500 mg/kg, thuốc làm giảm số lần đi ngoài và lượng phân ướt [4]. Tuy nhiên, mức độ làm chậm lưu chuyển ruột chỉ đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt ở liều tối đa 500 mg/kg trên chuột khỏe mạnh và chuột cần điều trị [4]. Dịch chiết này cũng cho thấy khả năng chống oxy hóa với nồng độ ức chế IC50 là 9,93 mg/ml so với 4,90 mg/ml của chất đối chiếu catechin [4].

Đến năm 2021, một nghiên cứu độc chất học quy mô đã khảo sát 10 loài thực vật dùng chữa tiêu chảy nhiễm trùng tại Benin theo quy trình OECD 423 [5]. Các loài thực vật gồm Khaya senegalensis, Daniellia oliveri, Rauvolfia vomitoria, Vernonia amygdalina, Manihot esculenta, Ocimum gratissimum, Senna italica, Diospyros mespiliformis, Pterocarpus erinaceus và Anacardium occidentale [5]. Phân tích định tính cho thấy sự hiện diện của tannin catechic, tannin gallic, flavonoid, anthocyanin, sterol-terpene, alkaloid, saponoside và các hợp chất khử tùy loài [5]. Ở liều duy nhất 2000 mg/kg trên động vật, nghiên cứu ghi nhận không có trường hợp tử vong và không có biến đổi cấu trúc, chức năng gan thận [5]. Thử nghiệm gây độc trên ấu trùng tôm Artemia salina cũng cho thấy nồng độ gây chết trung bình LC50 đều từ 0,1 mg/mL trở lên [5].

Năm 2017, các nhà khoa học đã điều chế dung dịch uống chứa dịch chiết tannin từ ngũ bội tử (Galla Chinensis) với hàm lượng tannin đạt 47,75% [2]. Dung dịch này có độ ổn định nhiệt tốt, sau 6 tháng lưu trữ lượng tannin vẫn giữ trên 90% [2]. Dung dịch đã chứng minh hiệu quả giảm triệu chứng tiêu chảy rõ rệt (với P < 0,01) trên mô hình chuột bị kích ứng bởi dầu thầu dầu, đồng thời không ghi nhận độc tính cấp qua đường uống [2].

Khoảng cách lớn từ ống nghiệm đến cơ thể trẻ nhỏ

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm cho thấy nhiều dịch chiết chứa tannin tương đối an toàn ở ngưỡng thử nghiệm, những kết quả này không thể đồng nhất trực tiếp sang cơ thể trẻ nhỏ [1] [5].

Thứ nhất, các thử nghiệm khoa học luôn dùng dịch chiết chuẩn hóa với nồng độ tinh khiết được đo lường chính xác [1] [2]. Trái lại, hoạt tính và hàm lượng hóa chất trong thực vật thu hái tự nhiên phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện khí hậu, dưỡng chất trong đất, bộ phận cây được dùng và phương pháp chế biến [1]. Việc phụ huynh sắc cỏ sữa hay mài hồng xiêm xanh hoàn toàn không thể kiểm soát được hàm lượng hóa chất hay lượng tannin nạp vào cơ thể bé.

Thứ hai, việc sử dụng thảo dược tự phát, không được kiểm soát chặt chẽ hoặc dùng không hợp lý luôn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc phụ thuộc vào liều lượng cho con người [5]. Nhiều hoạt chất thực vật có khả năng gây độc tính tiềm ẩn nếu không được định lượng an toàn [3].

Thứ ba, các bằng chứng lâm sàng về độ an toàn của thảo dược dân gian còn rất hạn chế [3]. Một số thử nghiệm lâm sàng đã đánh giá tính an toàn của các chế phẩm thảo dược trị tiêu chảy và ghi nhận ít tác dụng phụ [3]. Dẫu vậy, những nghiên cứu này chỉ được thực hiện trên người lớn, hoàn toàn thiếu các dữ liệu an toàn bài bản trên đối tượng nhạy cảm như trẻ nhỏ [3].

Hiểm họa ngộ độc thực vật cấp tính ở trẻ em

Khác với niềm tin phổ biến rằng sản phẩm tự nhiên luôn an toàn, các báo cáo y khoa thực tế đã chỉ ra nhiều hiểm họa nghiêm trọng từ thảo dược đối với trẻ em [6]. Trẻ nhỏ và người già là hai nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm trước độc tính của các loài thực vật chữa bệnh [6].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2018 đã rà soát 127 bài báo y khoa, ghi nhận tổng cộng 1.453 trường hợp bệnh nhi bị ngộ độc thực vật cấp tính [6]. Kết quả cho thấy một số loại cây thảo dược có thể gây ngộ độc cấp tính dẫn đến các biến chứng nguy hiểm tính mạng như suy gan và suy thận ở trẻ em [6]. Đáng chú ý, chỉ cần một liều duy nhất chứa độc tính thực vật cũng đủ khả năng khiến bệnh nhi bị ngộ độc cấp [6].

Năm 2022, các bác sĩ đã báo cáo trường hợp cấp cứu của một bé 4 tuổi bị tiêu chảy ra máu nghiêm trọng sau khi được người nhà cho uống quả mướp đắng hoang (Citrullus colocynthis) để chữa táo bón [7]. Chất độc từ loại cây này gây ra tình trạng viêm đại tràng xuất huyết, kèm theo hạ đường huyết và tăng men gan [7]. Báo cáo nhấn mạnh rằng trẻ nhỏ có thể vô tình bị tổn hại nghiêm trọng do tiếp xúc với các bài thuốc truyền miệng không rõ độc tính [7].

Bên cạnh nguy cơ nhiễm độc chất sẵn có trong cây, việc hái cây cỏ ven đường như cỏ sữa còn khiến trẻ đối mặt với nguy cơ nhiễm khuẩn từ đất cát, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hoặc ấu trùng ký sinh trùng bám trên lá.

Những ai tuyệt đối không được tự ý dùng thảo dược?

Các bậc phụ huynh cần tuyệt đối thận trọng và không tự ý áp dụng các biện pháp truyền miệng cho các nhóm đối tượng sau:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi, do các cơ quan chuyển hóa gan, thận và hệ vi sinh đường ruột chưa hoàn thiện, rất dễ bị suy gan, suy thận khi ngộ độc [6] [2].
  • Trẻ bị tiêu chảy có biểu hiện mất nước, sốt cao, đi ngoài phân có lẫn máu hoặc nhầy nhớt [7].
  • Trẻ đang mắc các bệnh lý mãn tính về gan, thận hoặc có tiền sử nhạy cảm với các loại dị nguyên [6].
  • Trẻ nghi ngờ bị ngộ độc thực phẩm hoặc viêm ruột do nhiễm khuẩn, vì việc kìm hãm tiêu chảy bằng thảo dược có thể khiến độc tố tích tụ gây biến chứng nặng [3].

Lời khuyên áp dụng thực tế khi trẻ bị tiêu chảy

Khi trẻ nhỏ bị tiêu chảy, mục tiêu quan trọng nhất trong y khoa không phải là "uống thuốc để ngừng đi ngoài ngay lập tức", mà là bù nước và bù dịch để ngăn chặn tình trạng suy kiệt [2].

Thay vì tìm kiếm các loại lá cây hay quả chát chưa kiểm chứng, cha mẹ cần thực hiện các nguyên tắc sau:

  • Tích cực bù nước và điện giải bằng dung dịch oresol được pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn trên bao bì. Cho trẻ uống từng thìa nhỏ, chậm rãi sau mỗi lần đi ngoài.
  • Tiếp tục duy trì chế độ dinh dưỡng dễ tiêu hóa, cho trẻ bú mẹ nhiều hơn hoặc uống sữa công thức phù hợp, không bắt trẻ nhịn ăn khiến niêm mạc ruột lâu hồi phục.
  • Giữ vệ sinh thân thể, rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi chế biến thức ăn và sau khi thay tã cho bé.
  • Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thảo dược tự nhiên, lá cây sắc hoặc thuốc ức chế nhu động ruột mà không có chỉ định từ bác sĩ [3] [6].

Tiêu chảy ở trẻ em là tình trạng bệnh lý phổ biến nhưng cần được xử trí dựa trên các hướng dẫn y tế đã được kiểm chứng khoa học [1]. Việc nóng vội cầm tiêu chảy bằng các loại lá cây, quả xanh dân gian như cỏ sữa hay hồng xiêm có thể đem lại nhiều tác hại hơn là lợi ích đối với sức khỏe của trẻ nhỏ [6]. Khi thấy trẻ có dấu hiệu đi ngoài nhiều lần, phân lỏng, nôn trớ hoặc mệt lả, cha mẹ cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời [6] [7].