Nhiều người có xu hướng cắt giảm tối đa carbohydrate (carb) để giảm cân nhanh nhưng vẫn duy trì các công việc thể lực hoặc lao động nặng nhọc. Thói quen này thường dẫn đến cảm giác kiệt sức bất ngờ, hoa mắt hoặc choáng váng ngay trong lúc làm việc.
Cắt giảm carb khi làm việc nặng làm tăng rõ rệt nguy cơ hạ đường huyết do cơ bắp tiêu thụ glucose nhanh hơn tốc độ cung cấp năng lượng. Cần lưu ý rằng các dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu nghiên cứu trên người bệnh đái tháo đường hoặc cơ chế sinh lý học vận động nói chung, chưa có nghiên cứu riêng biệt trên nhóm người lao động thể lực nặng khỏe mạnh.
Hoạt động thể lực làm tăng tiêu hao đường như thế nào?
Khi cơ thể bước vào trạng thái vận động, các sợi cơ tăng cường thu nhận và sử dụng glucose để tạo năng lượng [1]. Sự gia tăng tiêu thụ đường ở cơ bắp đòi hỏi sự cân bằng tinh vi giữa lượng glucose hấp thu vào tế bào và nồng độ các hormone điều hòa trong máu [2].
Vận động thể lực vừa kích thích sử dụng đường trực tiếp tại cơ, vừa làm tăng độ nhạy cảm của các mô với tác dụng của insulin [3]. Sự phối hợp này khiến lượng đường tự do lưu hành trong máu giảm xuống nhanh chóng sau các hoạt động gắng sức kéo dài hoặc có cường độ cao bất thường [1].
Cơ chế tân tạo đường của gan và giới hạn bù đắp
Ở người có chuyển hóa bình thường, sự gia tăng tiêu thụ đường ở cơ bắp được bù đắp bởi lượng glucose do gan sản xuất [4]. Vào giai đoạn đầu của vận động, gan tạo glucose chủ yếu bằng con đường phân giải glycogen dự trữ [4].
Vào giai đoạn vận động muộn hơn về sau, gan bắt đầu đẩy mạnh quá trình tự tân tạo đường (gluconeogenesis) [4]. Quá trình này được kích hoạt khi nồng độ insulin và đường huyết giảm xuống, đồng thời các hormone như glucagon, epinephrine và cortisol tăng lên [4]. Tuy nhiên, nếu nguồn cung cấp carb từ chế độ ăn bị thiếu hụt nghiêm trọng, sự sản xuất glucose nội sinh này khó có thể theo kịp tốc độ tiêu hao quá lớn của các buổi lao động kéo dài [1].
Nguy cơ khi thiếu năng lượng trong lúc làm việc nặng
Cung cấp năng lượng không tương xứng với cường độ vận động là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây ra hạ đường huyết [1]. Khi nhịn carb, cơ thể không có đủ nguồn hấp thu ngoại sinh để bổ sung cho lượng đường đang cạn kiệt ở các mô [2].
Bên cạnh đó, việc cơ thể chuyển sang trạng thái chuyển hóa thể ceton do nhịn tinh bột cũng có thể ảnh hưởng đến phản xạ thần kinh. Một nghiên cứu trên chuột đái tháo đường ăn chế độ sinh ceton (ketogenic) ghi nhận sự suy giảm hoạt động của các tế bào thần kinh orexin ở vùng dưới đồi khi bị hạ đường huyết tái diễn, hiện tượng này có thể liên quan đến việc giảm mức độ tỉnh táo và hành vi vận động [5].
Biến chứng nguy hiểm khi gắng sức lúc đường huyết tụt sâu
Hạ đường huyết nghiêm trọng không chỉ dừng lại ở cảm giác hoa mắt hay bủn rủn tay chân mà có thể dẫn đến các biến cố thần kinh nguy hiểm như hôn mê hoặc co giật [6]. Tình trạng này đặc biệt nguy hiểm nếu một người tiếp tục lao động cường độ cao sau khi đã có biểu hiện hạ đường huyết trước đó [6].
Một báo cáo năm 2010 ghi nhận trường hợp một bệnh nhân đái tháo đường típ 1 bị hạ đường huyết ban đêm dẫn đến co giật, nhưng vẫn tiếp tục chạy marathon vào ngày hôm sau [6]. Bệnh nhân này đã ngất xỉu do hạ đường huyết nặng kèm co giật tái phát, sau đó tiến triển thành tiêu cơ vân cấp và suy giảm chức năng gan do thiếu oxy mô, khiến các triệu chứng bất thường kéo dài nhiều tuần [6]. Do đó, gắng sức kéo dài khi đang thiếu hụt đường huyết có thể gây tổn thương cấp tính cho cả cơ vân và các cơ quan nội tạng [6].
Ai nên thận trọng khi làm việc nặng và nhịn carb?
Người mắc bệnh đái tháo đường đang điều trị bằng insulin hoặc các thuốc kích thích tiết insulin như sulfonylurea đối mặt với rủi ro hạ đường huyết cao nhất khi vận động [1], [7]. Hoạt động thể chất làm tăng tác dụng hạ đường huyết của insulin tiêm dưới da, dễ gây tụt đường huyết đột ngột trong và sau khi gắng sức [3].
Những người từng gặp cơn hạ đường huyết trong vòng 24 giờ trước đó được khuyến cáo không nên bắt đầu các hoạt động thể lực nặng [7]. Việc lặp lại tình trạng gắng sức trong vòng 48 giờ sau các biến cố chuyển hóa có thể làm suy giảm khả năng phòng vệ của cơ thể trước các đợt hạ đường huyết tiếp theo [6].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa giải đáp
Các nghiên cứu được cung cấp hiện nay chưa có dữ liệu đo lường cụ thể về nhu cầu carbohydrate tối thiểu cho từng nhóm ngành nghề lao động nặng ở người có chuyển hóa bình thường. Các nghiên cứu lâm sàng đánh giá định lượng tác động của vận động lên chuyển hóa carbohydrate phần lớn vẫn chỉ tập trung trên bệnh nhân đái tháo đường [3], [8].
Mức độ an toàn lâu dài của việc nhịn carb kết hợp với lao động nặng nhọc ở người không mắc đái tháo đường vẫn chưa được làm rõ trong các tài liệu khoa học hiện có. Tác động của trạng thái ceton hóa dinh dưỡng lên hoạt động của tế bào thần kinh orexin mới chỉ được quan sát trên mô hình động vật gặm nhấm, chưa có bằng chứng xác nhận trên người [5].
Cách phòng ngừa hạ đường huyết khi phải lao động nặng
Người chuẩn bị thực hiện các công việc nặng kéo dài nên chủ động kiểm tra thể trạng và chuẩn bị sẵn các loại carbohydrate hấp thu nhanh bên mình [1], [7]. Thói quen mang theo nguồn đường hấp thu nhanh cần được duy trì ngay cả khi chỉ làm các công việc vặt hoặc dọn dẹp quanh nhà [1].
Nếu nhận thấy dấu hiệu mệt lả hoặc nhịp tim thay đổi bất thường, cần chủ động giảm tốc độ hoặc tạm dừng công việc để cơ thể ổn định [7]. Với những người có bệnh nền đái tháo đường, việc điều chỉnh liều lượng thuốc điều trị trước những ngày dự kiến lao động nặng cần được trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa [1].






