Nhiều người bệnh đái tháo đường tìm kiếm thảo mộc tự nhiên để hỗ trợ kiểm soát đường huyết. Thì là (Anethum graveolens) thường được nhắc tới như giải pháp tiềm năng. Câu hỏi đặt ra là tác dụng hạ glucose máu của loại cây này có thực sự rõ rệt trên cơ thể người hay không.

Bằng chứng lâm sàng hiện nay cho thấy thì là không tạo ra tác dụng hạ glucose máu trực tiếp và nhất quán, hiệu quả trên chỉ số đường huyết đói rất khiêm tốn [1][2]. Các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng chủ yếu ghi nhận cải thiện ở mức độ kháng insulin và mỡ máu, hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường [3][1].

Cơ chế tác động lên chuyển hóa đường

Cơ chế hạ đường huyết chính xác của thì là vẫn chưa được làm rõ đầy đủ [4][5]. Trên mô hình thực nghiệm tế bào và động vật, chiết xuất thì là thể hiện hoạt tính chống oxy hóa, hỗ trợ ức chế tạo thành các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) và giảm fructosamine [4][5]. AGEs là nhóm hợp chất liên quan mật thiết đến các biến chứng mạn tính của bệnh đái tháo đường [4][5].

Trên cơ thể người, tác động chính của thì là hướng đến việc cải thiện độ nhạy insulin thay vì tác động trực tiếp giống insulin [3][1]. Việc giảm nồng độ insulin lưu hành cùng chỉ số đề kháng insulin giúp tế bào sử dụng glucose hiệu quả hơn [3][1].

Nghiên cứu lâm sàng trên người nói gì?

Bằng chứng trên người hiện dừng lại ở các thử nghiệm quy mô nhỏ và một số phân tích gộp:

  • Một phân tích gộp năm 2022 tổng hợp 7 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng cộng 330 người lớn [1]. Kết quả cho thấy bổ sung thì là làm giảm nồng độ insulin huyết thanh (-2,28 muU/ml) và giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR (-1,06) có ý nghĩa thống kê [1]. Tuy nhiên, thì là không tạo ra thay đổi đáng kể lên đường huyết lúc đói (FBS), ngoại trừ khi phân tích liều đáp ứng ở mức 1500 mg/ngày [1].
  • Một thử nghiệm lâm sàng năm 2020 tại Iran tiến hành trên 42 bệnh nhân đái tháo đường type 2 [3]. Nhóm can thiệp uống bột thì là với liều 3 g/ngày (chia 3 viên nang) trong thời gian theo dõi [3]. Kết quả ghi nhận mức insulin huyết thanh, chỉ số HOMA-IR, chỉ số malondialdehyde, cholesterol toàn phần và LDL-C giảm đáng kể so với nhóm dùng giả dược [3]. Đồng thời, tình trạng rối loạn vận động đại tràng cũng thuyên giảm [3].
  • Thử nghiệm mù đôi năm 2012 theo dõi 24 người mắc hội chứng chuyển hóa trong 12 tuần (12 người dùng chiết xuất thì là, 12 người dùng giả dược) [2]. Kết quả không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về đường huyết đói, vòng eo và huyết áp giữa hai nhóm [2].
  • Một phân tích gộp khác năm 2022 trên 6 RCTs (171 ca can thiệp) tập trung vào mỡ máu [6]. Bổ sung thì là làm giảm cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-C, trong đó hiệu quả giảm LDL-C thể hiện rõ hơn ở nhóm đái tháo đường type 2 [6].

Các nghiên cứu cho thấy thì là tác động tích cực hơn lên bộ mỡ máu và tình trạng kháng insulin, nhưng tác dụng kéo giảm đường huyết tức thì là không đáng kể [6][1][2].

Hiểu lầm thường gặp về tác dụng hạ đường huyết

Hiểu lầm phổ biến là thì là có thể dùng thay thế thuốc hạ đường huyết. Dữ liệu thực tế cho thấy thảo mộc này không có khả năng kiểm soát glucose mạnh mẽ như thuốc đặc trị [1][2]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị để dùng thảo dược tiềm ẩn nguy cơ tăng đường huyết mất kiểm soát.

Một nhầm lẫn khác đến từ việc suy diễn kết quả từ mô hình động vật sang người. Trên chuột cống đái tháo đường, chiết xuất nước của thì là dùng liên tục 2 tháng làm giảm đường huyết rõ rệt (P=0.006) [4]. Tuy nhiên, khi chuyển sang thử nghiệm lâm sàng ở người, chỉ số đường huyết đói lại không thay đổi nhất quán [1][2]. Hơn nữa, chế phẩm kết hợp thì là với các thảo dược khác như tầm ma và bạch quả từng được ghi nhận giúp hạ đường huyết, nhưng đó là tác động của hỗn hợp bài thuốc, không thể quy hoàn toàn cho riêng thì là [7].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được các vấn đề sau:

  • Liều lượng tối ưu và dạng bào chế chuẩn hóa (dạng bột lá, hạt hay chiết xuất nước) để tối ưu hóa kiểm soát chuyển hóa.
  • Hiệu quả bảo vệ lâu dài đối với chỉ số HbA1c và nguy cơ biến chứng tim mạch ở bệnh nhân đái tháo đường.
  • Mức độ an toàn khi sử dụng liên tục chiết xuất thì là liều cao trong thời gian nhiều năm.

Ai nên thận trọng khi dùng?

  • Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết: Thận trọng nguy cơ tương tác làm hạ đường huyết quá mức nếu phối hợp các chế phẩm cô đặc, cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.
  • Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản hoặc đang chuẩn bị mang thai: Nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 trên chuột cống cái dùng chiết xuất hạt thì là (liều 0,5 g/kg và 5 g/kg) ghi nhận hiện tượng kéo dài chu kỳ động dục, tăng progesterone, kéo dài thời gian chờ mang thai và làm giảm cân nặng con non, dẫn tới suy giảm khả năng sinh sản ở động vật [8]. Dù chưa xác lập rõ ở người, nhóm đối tượng này nên tránh dùng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ hạt thì là.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh lý nền phức tạp: Cần thông báo cho nhân viên y tế về mọi thảo dược bổ sung đang dùng.

Cách tiếp cận thực tế

Thì là có thể được xem như một loại rau gia vị lành mạnh trong khẩu phần ăn hàng ngày để bổ sung hương vị và chất chống oxy hóa tự nhiên. Người bệnh đái tháo đường không nên xem thì là như một phương pháp điều trị thay thế.

Nếu muốn dùng các dạng thực phẩm bổ sung chứa bột hoặc chiết xuất thì là, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để đánh giá tương tác và theo dõi đường huyết định kỳ. Không tự ý thay đổi phác đồ thuốc đã được chỉ định.