Nhiều gia đình Việt Nam đang có xu hướng tìm kiếm các loại dầu thực vật bản địa để thay thế mỡ lợn nhằm bảo vệ sức khỏe trái tim. Trong số đó, dầu hạt sở (ép từ hạt cây sở hay trà mai, danh pháp khoa học Camellia oleifera) được ví von như "dầu ô liu phương Đông" và được đồn thổi như một loại thần dược có thể uống bao nhiêu tùy thích [1].

Tuy nhiên, liệu người bệnh tim mạch có thực sự nên dùng loại dầu này và dùng với lượng bao nhiêu là an toàn? Câu trả lời thẳng thắn từ y học: dầu hạt sở mang lại nhiều lợi ích cho mạch máu nhờ tỷ lệ chất béo chưa bão hòa dồi dào, nhưng bản chất nó vẫn là chất béo đậm đặc năng lượng, bắt buộc phải dùng theo nguyên tắc thay thế chứ không được bổ sung thêm vào khẩu phần ăn hàng ngày [2], [3].

Vì sao dầu hạt sở tốt cho hệ tim mạch?

Xơ vữa động mạch là nguyên nhân chính dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm, trong đó chế độ ăn uống lành mạnh đóng vai trò cốt lõi trong việc phòng ngừa [4]. Theo số liệu thống kê năm 2020, tỷ lệ mắc xơ vữa động mạch ở người trưởng thành từ 30 đến 79 tuổi trên toàn cầu lên tới 28% [4]. Khi mỡ động vật giàu chất béo bão hòa được nạp quá nhiều, lượng cholesterol xấu trong máu sẽ lắng đọng vào thành mạch, tạo nên các mảng xơ vữa làm hẹp lòng mạch.

Dầu hạt sở nổi bật nhờ chứa hàm lượng chất béo chưa bão hòa (UFAs) rất cao, chiếm trên 80% [2], thậm chí lên tới xấp xỉ 90% ở một số giống cây sở [3]. Ngược lại, tỷ lệ axit béo bão hòa (SFA) chỉ chiếm khoảng 10%, hoàn toàn đáp ứng các tiêu chuẩn dinh dưỡng quốc tế [3]. Axit béo đơn chưa bão hòa (MUFA) trong dầu hạt sở rất dễ hấp thu với tỷ lệ tiêu hóa có thể vượt trên 95% [3]. Nhờ đó, loại dầu này thúc đẩy quá trình chuyển hóa, hỗ trợ điều hòa huyết áp và cải thiện mỡ máu [1], [3].

Ngoài chất béo tốt, loại dầu này còn sở hữu các hoạt chất sinh học quý giá bao gồm vitamin E, polyphenol, phytosterol, squalene, flavonoid và saponin [1], [5]. Những thành phần này hoạt động thông qua cơ chế chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch và chống viêm, hỗ trợ kiểm soát tổn thương thành mạch [1], [5].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Hiệu quả cải thiện xơ vữa động mạch của dầu hạt sở đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm chi tiết. Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên chuột biến đổi gen thiếu hụt apolipoprotein E (ApoE-/-) ăn chế độ giàu chất béo (HFD) đã cung cấp dữ liệu rõ ràng về cơ chế tác động của loại dầu này [4]. Chuột ApoE-/- vốn là mô hình thí nghiệm tiêu chuẩn để nghiên cứu bệnh lý xơ vữa mạch máu [4].

Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc can thiệp bằng dầu hạt sở đã ức chế đáng kể sự hình thành của các mảng xơ vữa động mạch ở chuột [4]. Tác dụng bảo vệ này được biểu hiện qua việc giảm nồng độ cholesterol toàn phần trong huyết thanh và tăng nồng độ cholesterol tỷ trọng cao (HDL-C - loại cholesterol tốt) [4]. Đồng thời, các chỉ số viêm tại động mạch chủ gồm interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u (TNF) đều suy giảm rõ rệt [4].

Phân tích sâu hơn bằng giải trình tự gen 16S rRNA chỉ ra rằng dầu hạt sở làm thay đổi tích cực hệ vi sinh vật đường ruột của chuột thí nghiệm [4]. Can thiệp làm tăng độ phong phú và đa dạng của vi khuẩn đường ruột, đặc biệt làm tăng các chủng vi khuẩn có lợi như Bacteroides, Faecalibaculum, Bilophila và Leuconostoc [4]. Ngược lại, tỷ lệ Firmicutes/Bacteroidetes cũng như số lượng vi khuẩn Firmicutes bị suy giảm [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận cơ chế chống xơ vữa của dầu hạt sở đến từ sự tổng hòa giữa tác dụng hạ mỡ máu, kháng viêm và tái lập cân bằng hệ vi sinh đường ruột [4].

Trước đó, các thử nghiệm trên chuột béo phì do ăn nhiều chất béo cũng ghi nhận dầu hạt sở giúp làm giảm tình trạng tăng đường huyết, giảm tích tụ mỡ trong gan và hạ chỉ số xơ vữa động mạch [4]. Tuy nhiên, các nhà khoa học lưu ý rằng đây mới chỉ là các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm, cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để có khuyến cáo y khoa tuyệt đối [4].

Hàm lượng axit oleic vượt trội và độ ổn định cao

Chất lượng của một loại dầu ăn thường được đánh giá qua tỷ lệ axit oleic - một loại axit béo đơn chưa bão hòa có tính ổn định cao [3]. Nghiên cứu công bố năm 2022 phân tích giống sở đỏ Vọng Mô (Quý Châu, Trung Quốc) mọc ở vùng thung lũng nhiệt độ thấp cho thấy hàm lượng axit oleic đạt tới 80,79% [3]. Cùng loài này, giống sở Sách Hanh cũng ghi nhận hàm lượng axit oleic lên đến 80,19% [3].

Hàm lượng axit oleic trên 80% ở dầu hạt sở cao hơn đáng kể so với dầu ô liu (khoảng 74,20%) và dầu hạt cải (khoảng 58,19%) [3]. Hàm lượng axit oleic dồi dào mang lại cho dầu hạt sở khả năng chịu nhiệt ổn định, hạn chế bị ôi thiu hay biến chất sinh độc tố khi tiếp xúc nhiệt độ cao so với nhiều loại dầu chứa nhiều liên kết đôi khác [3]. Hơn nữa, axit oleic cùng với các polyphenol trong dầu sở giúp điều hòa huyết áp, cholesterol và triglyceride trong máu, từ đó hỗ trợ giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch và mạch máu não [2], [1], [3].

Hiểu lầm phổ biến: Dầu tốt thì dùng bao nhiêu cũng được?

Một sai lầm rất lớn của người bệnh tim mạch là quan niệm "dầu thực vật tốt cho tim nên ăn càng nhiều càng khỏe". Dù dầu hạt sở chứa trên 80-90% chất béo chưa bão hòa có lợi [2], [3], nhưng về mặt cấu trúc hóa học, nó vẫn hoàn toàn là chất béo nguyên chất (lipid).

Mỗi gam chất béo, dù là mỡ lợn hay dầu thực vật cao cấp, đều cung cấp khoảng 9 calo năng lượng. Nếu người bệnh vẫn giữ nguyên khẩu phần ăn nhiều chất béo, sau đó lại "bồi bổ" thêm vài muỗng dầu hạt sở mỗi ngày, tổng lượng calo nạp vào sẽ tăng vọt. Sự dư thừa năng lượng kéo dài sẽ dẫn tới tăng cân, béo phì và gan nhiễm mỡ. Điều này vô tình làm trầm trọng thêm gánh nặng cho hệ tim mạch và triệt tiêu toàn bộ tác dụng chống xơ vữa ban đầu của dầu [4], [6].

Chính vì vậy, nguyên tắc bất di bất dịch trong dinh dưỡng lâm sàng là: dầu hạt sở chỉ phát huy lợi ích khi được dùng để thay thế mỡ động vật và các chất béo bão hòa có hại khác trong bữa ăn, tuyệt đối không dùng theo dạng uống bổ sung thêm ngoài định lượng dinh dưỡng hàng ngày [4], [7].

Ai nên dùng và ai cần thận trọng với dầu hạt sở?

Dầu hạt sở rất thích hợp cho những người đang có nguy cơ tim mạch hoặc đang tìm kiếm giải pháp cải thiện lối sống:

  • Người trung niên và cao tuổi muốn phòng ngừa xơ vữa động mạch từ sớm [4], [6].
  • Người có chỉ số mỡ máu bất thường, rối loạn lipid máu, huyết áp cao cần giảm lượng chất béo bão hòa [1], [3].
  • Người cần kiểm soát đường huyết và cải thiện sức khỏe gan, đường ruột nhờ các chất chống oxy hóa tự nhiên [4], [1].

Ngược lại, các nhóm đối tượng sau cần hết sức thận trọng và không nên tự ý lạm dụng:

  • Người thừa cân, béo phì đang trong giai đoạn siết chặt calo: Cần tính toán kỹ lượng dầu sử dụng để tránh nạp thừa năng lượng [6].
  • Người mắc bệnh tim mạch tiến triển kèm suy tim, bệnh thận mạn tính hoặc đang điều trị các phác đồ y khoa phức tạp: Cần tuân thủ chế độ ăn nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa [8].
  • Người có cơ địa dị ứng với các loại hạt dầu: Cần thử lượng nhỏ trước khi đưa vào thực đơn gia đình.

Người bệnh đang sử dụng thuốc điều trị mỡ máu hoặc tim mạch không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng dầu hạt sở. Mọi thay đổi lớn trong chế độ ăn uống cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Hướng dẫn dùng dầu hạt sở đúng cách cho người bệnh tim mạch

Để đạt được lợi ích tối đa mà không gây hại cho sức khỏe, người bệnh tim mạch nên áp dụng các lưu ý thực tế sau:

  • Liều lượng phù hợp: Chỉ nên sử dụng từ 15 đến 30 gram mỗi ngày (tương đương khoảng 1-2 muỗng canh) cho toàn bộ việc chế biến món ăn của một người trưởng thành [7]. Lượng dùng này vừa đủ cung cấp lượng axit béo chưa bão hòa cần thiết, vừa tránh tình trạng tích lũy calo dư thừa [3], [7].
  • Cách dùng: Sử dụng dầu hạt sở để thay thế triệt để mỡ lợn, bơ động vật hoặc dầu cọ trong các món xào, áp chảo. Dầu hạt sở có độ ổn định nhiệt cao [3], tuy nhiên cách bảo toàn trọn vẹn chất chống oxy hóa và vitamin E tốt nhất là trộn vào các món salad, canh ấm hoặc rưới lên món hấp chín [1], [5].
  • Cách bảo quản: Dầu ép thực vật nên được đựng trong chai thủy tinh sẫm màu, đậy kín nắp sau khi dùng và để nơi thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp để các polyphenol và squalene không bị suy giảm hoạt tính [1], [5].

Dầu hạt sở thực sự là nguồn chất béo thực vật chất lượng cao giúp hỗ trợ hạ mỡ máu và giảm nguy cơ xơ vữa động mạch cho người bệnh tim mạch [4], [2]. Tuy nhiên, chìa khóa của sức khỏe nằm ở sự cân bằng và chừng mực; loại dầu này chỉ mang lại điều kỳ diệu khi được dùng đúng liều lượng và thay thế khoa học cho mỡ động vật.