Đau nhức xương khớp là phiền toái thường trực ở người lớn tuổi hoặc người thường xuyên lao động nặng. Để giảm bớt cảm giác khó chịu, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian, trong đó có kinh nghiệm dùng cây cơm cháy sắc uống hoặc ngâm rượu xoa bóp.
Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự chữa dứt điểm đau khớp như lời đồn thổi hay không? Câu trả lời ngắn gọn là chưa có cơ sở lâm sàng: các nghiên cứu hiện tại mới chỉ ghi nhận tác dụng kháng viêm, điều hòa miễn dịch và bảo vệ tế bào xương trên động vật thí nghiệm, hoàn toàn thiếu vắng thử nghiệm đối chứng trên người.
Cơ chế kháng viêm và bảo vệ xương trong phòng thí nghiệm
Trong y học cổ truyền ở một số vùng như miền bắc Thái Lan, cơm cháy (danh pháp khoa học là Sambucus javanica) đã được sử dụng với mục đích hỗ trợ liền xương gãy [1]. Khi xem xét ở góc độ sinh học phân tử, tình trạng viêm khớp mạn tính gắn liền với sự phá hủy mô sụn và xương dưới sụn, kéo theo sự gia tăng của các chất trung gian gây viêm và các gốc oxy hóa tự do (ROS).
Các hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế phản ứng viêm toàn thân hoặc điều hòa các tế bào miễn dịch sẽ giúp hạn chế tổn thương tại khớp. Ở mô xương, việc cân bằng giữa tạo xương mới và hủy xương cũ quyết định độ vững chắc của khớp nối, do đó các hoạt chất tác động lên chu trình này được kỳ vọng sẽ làm chậm tiến trình thoái hóa khớp [1].
Nghiên cứu bảo vệ tế bào tiền tạo xương từ chiết xuất lá
Một nghiên cứu đã đi sâu tìm hiểu tiềm năng bảo vệ chống loãng xương của chiết xuất lá cơm cháy (Sambucus javanica subsp. javanica) trên dòng tế bào tiền tạo xương chuột MC3T3-E1 [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá chiết xuất thô từ nước và cồn, phân tích các chỉ dấu sinh học tạo xương và tiêu xương như phosphatase kiềm (ALP), osteocalcin (OC), osteoprotegerin (OPG), yếu tố kích hoạt thụ thể của phối tử yếu tố hạt nhân-kappaB (RANKL), tỷ lệ OPG/RANKL cùng mức độ lắng đọng canxi bằng phương pháp nhuộm alizarin red S [1].
Kết quả định tính cho thấy dịch chiết thô từ lá cơm cháy chứa axit gallic, rutin và axit chlorogenic là các hợp chất chính [1]. Các dịch chiết này đã kích thích sự biệt hóa tế bào tạo xương và tăng cường hoạt tính bảo vệ xương thông qua việc gia tăng đáng kể hoạt độ ALP, OC, OPG, tỷ lệ OPG/RANKL cũng như mức độ canxi hóa [1].
Đồng thời, chiết xuất còn tác động tiêu cực đến quá trình tiêu xương khi làm giảm rõ rệt RANKL và sự sinh các gốc oxy hóa tự do (ROS) [1]. Dù vậy, giới hạn rõ ràng của nghiên cứu này là mới thực hiện trong ống nghiệm trên tế bào chuột, chưa phản ánh đầy đủ quá trình hấp thu và chuyển hóa phức tạp trong cơ thể người.
Tác dụng điều hòa miễn dịch trên chuột suy tủy thực nghiệm
Khả năng ức chế phản ứng viêm của cây cơm cháy được tiếp tục làm rõ trong một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột BALB/c bị suy tủy do chloramphenicol (CMP) [2]. Mô hình này gây tổn thương tế bào đầu dòng tạo máu trong tủy xương và kích hoạt các phản ứng viêm hoại tử [2].
Chuột thí nghiệm được dùng chiết xuất cồn từ quả và lá cây cơm cháy (Sambucus javanica), sau đó các chỉ số tế bào và phân tử được đo lường thông qua kỹ thuật dòng tế bào (flow cytometry) và nhuộm Hematoxylin-Eosin [2].
Kết quả phân tích cho thấy chiết xuất cơm cháy thúc đẩy sự phát triển của quần thể tế bào T điều hòa (CD4+CD25+CD62L+) và tế bào T gây độc ngây thơ (CD8+CD62L+) [2]. Đặc biệt, dịch chiết đã kìm hãm tỷ lệ viêm của các tế bào CD4+TNF-alpha+ và CD4+IFN-gamma+, đồng thời giảm tỷ lệ tổn thương hoại tử ở mô thận của chuột suy tủy [2]. Đây là bằng chứng cho thấy dược liệu này có hoạt tính điều hòa miễn dịch và giảm các cytokine gây viêm mạnh mẽ trên sinh vật sống [2].
Khả năng ức chế cytokine tiền viêm trên mô hình phơi nhiễm hóa chất
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2019 cũng đánh giá hoạt tính điều hòa miễn dịch của chiết xuất lá và quả cơm cháy (Sambucus javanica) trên chuột BALB/c tiếp xúc với hóa chất độc hại 7,12-dimethylbenz[a]anthracene (DMBA) [3]. Động vật thí nghiệm được uống DMBA với liều 2,8 mg/kg thể trọng 10 lần trong 1 tháng để kích thích phản ứng viêm và hoại tử, sau đó được điều trị bằng chiết xuất cơm cháy trong 2 tuần [3].
Bằng phương pháp phân tích dòng tế bào và nhuộm mô học, nhóm nghiên cứu phát hiện rằng sự biểu hiện của các cytokine tiền viêm nguy hiểm gồm yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interferon gamma (IFN-gamma) vốn tăng cao do hóa chất đã giảm đáng kể sau khi dùng chiết xuất lá và quả cơm cháy [3]. Tỷ lệ hoại tử mô cũng suy giảm tương ứng [3].
Kết quả này củng cố tiềm năng kháng viêm thực nghiệm của cây cơm cháy, song thử nghiệm chỉ khảo sát trên tình trạng viêm do độc chất nói chung, chưa phải mô hình viêm khớp chuyên biệt và đối tượng nghiên cứu vẫn chỉ là chuột [3].
Bằng chứng hiện có: Lợi ích tiềm năng và khoảng trống lớn
Từ các dữ liệu khoa học đã công bố, cây cơm cháy (Sambucus javanica) chứa các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên như rutin, axit gallic, axit chlorogenic, có thể hỗ trợ tế bào tạo xương và ức chế các chất gây viêm như TNF-alpha và IFN-gamma [1], [2], [3].
Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất hiện nay là hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng trên bệnh nhân thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp. Mọi dữ liệu chỉ mới dừng lại ở tế bào và chuột cống/chuột nhắt, vốn có hệ thống miễn dịch, khả năng chuyển hóa và cơ chế hấp thu rất khác biệt so với cơ thể người.
Do đó, chưa thể xác định được liều lượng dùng đường uống thế nào là an toàn và có tác dụng thực tế trên khớp người bệnh. Hiệu quả giảm đau khớp thực tế của loại cây này vẫn chưa được khoa học hiện đại xác nhận.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cơm cháy
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc giảm đau chống viêm tây y. Một số người thậm chí tự ý bỏ thuốc điều trị viêm khớp do bác sĩ chỉ định để uống nước sắc cây cơm cháy dài ngày, dẫn tới bệnh tiến triển nặng gây biến dạng khớp khó phục hồi.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng đắp lá tươi hoặc ngâm rượu lá cơm cháy xoa bóp ngoài da có thể làm tiêu viêm ổ khớp sâu bên trong. Trên thực tế, các hợp chất kháng viêm có kích thước phân tử và độ tan khác nhau, rất khó thẩm thấu qua hàng rào da để tới được màng hoạt dịch khớp với nồng độ đủ để phát huy tác dụng sinh học.
Hơn nữa, một số loài thuộc chi Sambucus có chứa các hợp chất có thể gây độc, nôn mửa hoặc tiêu chảy nếu chế biến không đúng cách hoặc dùng sai liều. Tự ý thu hái cây hoang dã tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài và ngộ độc thực vật.
Những đối tượng cần thận trọng
Người cao tuổi có bệnh lý nền như tăng huyết áp, đái tháo đường, suy gan hoặc suy thận không nên tự ý dùng các loại nước sắc thảo mộc không rõ nồng độ hoạt chất để tránh làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận.
Người đang dùng các thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống viêm khớp cần tránh phối hợp với thảo dược vì nguy cơ tương tác thuốc chưa được nghiên cứu đầy đủ. Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú tuyệt đối không sử dụng do chưa có dữ liệu an toàn trên người.
Bất kỳ ai khi xuất hiện các triệu chứng đau khớp cấp tính sưng, nóng, đỏ hoặc sốt cao cần đến bệnh viện khám chuyên khoa xương khớp ngay, không tự chữa tại nhà bằng thảo dược truyền miệng.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để chăm sóc hệ xương khớp đúng cách, người bệnh nên xây dựng chế độ vận động nhẹ nhàng vừa sức như bơi lội, đạp xe hoặc đi bộ, giúp tăng cường lưu thông máu và nuôi dưỡng sụn khớp. Cần kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải trọng cơ học đè lên khớp háng và khớp gối.
Bổ sung dinh dưỡng cân đối, giàu rau xanh, trái cây giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, uống đủ nước mỗi ngày là nền tảng duy trì khớp khỏe mạnh. Thảo dược như cơm cháy hiện chỉ nên xem là nguồn nguyên liệu tiềm năng cho các nghiên cứu dược học trong tương lai chứ chưa phải thuốc điều trị [1].
Trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ cây cơm cháy, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tính mạng và giữ vững hiệu quả của phác đồ y khoa chính thống.
