Nước diệp lục có thật sự thải độc? Bằng chứng khoa học nói gì

Trào lưu uống nước diệp lục "thanh lọc cơ thể"

Nhiều người có thói quen pha vài giọt tinh chất màu xanh thẫm vào ly nước mỗi sáng, tin rằng dung dịch diệp lục này sẽ giúp rửa sạch độc tố tích tụ, lọc sạch máu và giúp gan nhẹ gánh sau những chuỗi ngày ăn uống thiếu lành mạnh. Các mạng xã hội và kênh bán hàng trực tuyến liên tục lan truyền câu chuyện nước diệp lục có khả năng "detox" kỳ diệu, biến loại nước uống này thành một sản phẩm chăm sóc sức khỏe thời thượng.

Tuy nhiên, liệu nước diệp lục có thực sự thanh lọc cơ thể như lời đồn đại hay không? Câu trả lời ngắn gọn dựa trên cơ sở y học là: Không có loại nước nào thay thế được hệ thống giải độc tự nhiên của cơ thể. Các hợp chất liên quan đến diệp lục đã được ghi nhận trong nghiên cứu khoa học, nhưng tác dụng thực tế của chúng hoàn toàn khác xa so với những gì các chiến dịch quảng cáo detox đang phóng đại.

Hiện nay, khoa học chưa có bằng chứng cho thấy nước diệp lục có thể trực tiếp làm sạch độc chất nội tại hay phục hồi chức năng gan tức thì. Những ghi nhận tích cực phần lớn đến từ các dẫn xuất chuyên biệt trong việc khóa độc tố tại đường ruột, chứ không tạo nên phép màu "tẩy rửa" tế bào.

Cơ chế thải độc thực sự của cơ thể diễn ra thế nào?

Cơ thể con người được tạo hóa trang bị một cỗ máy thải độc cực kỳ tinh vi và bền bỉ, với hai cơ quan đầu não là gan và thận. Gan đóng vai trò là cơ quan đích quan trọng bậc nhất khi tiếp xúc với các hợp chất lạ từ môi trường hoặc các chất chuyển hóa của chúng ^[1]. Tiếp xúc lâu dài với nồng độ thấp của các chất lạ có thể làm rối loạn chức năng của gan ^[1].

Quá trình chuyển hóa giải độc ở gan diễn ra thông qua các enzyme chuyên biệt, trong đó hệ thống enzyme cytochrome P450 thực hiện các phản ứng oxy hóa để vô hiệu hóa độc chất ^[2]. Một nghiên cứu so sánh in vitro cho thấy enzyme gan người có tốc độ chuyển hóa oxy hóa khử độc thuốc trừ sâu chlorfenvinphos gần tương đương với enzyme gan thỏ ^[2]. Sau khi gan xử lý và chuyển hóa các chất độc thành dạng hòa tan trong nước, thận sẽ đảm nhận chức năng lọc máu và đào thải chúng ra ngoài qua đường nước tiểu.

Một tổng quan khoa học năm 2015 đã nhấn mạnh rằng, mặc dù ngành công nghiệp detox phát triển rầm rộ với tuyên bố loại bỏ độc tố và giảm cân, nhưng có rất ít bằng chứng lâm sàng ủng hộ việc sử dụng các chế độ ăn detox này ^[3]. Một số nghiên cứu lâm sàng nhỏ lẻ cho rằng các chế độ detox thương mại giúp tăng cường giải độc gan và đào thải chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy, song chúng đều vấp phải sai sót về phương pháp nghiên cứu và cỡ mẫu nhỏ ^[3]. Theo hiểu biết hiện tại, chưa từng có thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành để đánh giá hiệu quả của các chế độ detox thương mại trên người ^[3].

Khoa học thực tế ghi nhận gì về diệp lục?

Khi nhắc đến khả năng hỗ trợ chống lại độc chất của diệp lục, y văn thế giới ghi nhận các nghiên cứu nổi bật liên quan đến chlorophyllin – một hỗn hợp bán tổng hợp, tan trong nước từ sắc tố diệp lục xanh lá cây thường được dùng làm chất màu thực phẩm hoặc dược phẩm không kê đơn ^[4].

Nghiên cứu tổng quan năm 2002 và năm 2004 về dự phòng hóa học ung thư gan chỉ ra rằng, nguy cơ phát triển ung thư biểu mô tế bào gan tăng cao do nhiễm virus viêm gan B và phơi nhiễm độc tố nấm mốc aflatoxin trong khẩu phần ăn ^[5], ^[6]. Chlorophyllin cản trở sinh khả dụng của các chất gây ung thư này bằng cách tạo phức hợp phân tử với chúng và thúc đẩy đào thải chúng qua phân ^[5], ^[6]. Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đã ghi nhận chlorophyllin giúp điều biến nồng độ các dấu ấn sinh học của aflatoxin ở người tham gia theo hướng bảo vệ ^[5], ^[6].

Thử nghiệm lâm sàng can thiệp ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2001 đã kiểm tra khả năng thay đổi chuyển hóa aflatoxin của chlorophyllin ^[4]. Nghiên cứu thực hiện trên 180 người trưởng thành khỏe mạnh tại Khải Đông (Trung Quốc), khu vực có nguy cơ cao phát triển ung thư gan do phơi nhiễm aflatoxin trong thức ăn ^[4]. Những người tham gia được phân ngẫu nhiên để uống 100 mg chlorophyllin hoặc giả dược với tần suất 3 lần mỗi ngày trong 4 tháng ^[4].

Tiêu chí đánh giá chính là sự thay đổi mức độ chất cộng gộp aflatoxin-N(7)-guanine trong mẫu nước tiểu thu thập sau 3 tháng can thiệp, đo bằng phương pháp sắc ký miễn dịch gắn kết kết hợp sắc ký lỏng ghép khối phổ ^[4]. Aflatoxin-N(7)-guanine phát hiện được trong 105 trên tổng số 169 mẫu nước tiểu khả dụng ^[4]. Kết quả ghi nhận việc uống chlorophyllin trong mỗi bữa ăn giúp giảm tổng thể 55% (P = 0,036) nồng độ trung vị của dấu ấn aflatoxin này trong nước tiểu so với nhóm dùng giả dược, và không có biến cố bất lợi nào được báo cáo ^[4]. Điều này chứng minh chlorophyllin có thể hoạt động như một bẫy phân tử ngay tại ruột, ngăn độc tố ngấm vào máu đi đến gan.

Bằng chứng trên động vật và chuyển hóa trong cơ thể

Ngoài các dữ liệu về việc ngăn chặn hấp thu aflatoxin, tiềm năng của các hợp chất từ diệp lục còn được theo dõi trên mô hình động vật nhằm khảo sát đường đi của phân tử và phản ứng viêm mô.

Nghiên cứu công bố năm 2018 trên chuột nhắt trắng chủng BALB/c bị gây xơ gan bằng cách tiêm phúc mạc carbon tetrachloride, sau đó cho dùng chlorophyllin qua nước uống ^[7]. Kết quả chỉ ra việc bổ sung chlorophyllin qua đường uống giúp làm giảm viêm ruột và viêm gan, đồng thời cải thiện tình trạng xơ gan ở chuột ^[7]. Chlorophyllin nhanh chóng tái lập cân bằng hệ vi sinh đường ruột của chuột, thể hiện qua việc giảm tỷ lệ ngành Firmicutes và tăng tỷ lệ ngành Bacteroidetes ^[7]. Thí nghiệm in vitro trên tế bào biểu mô ruột cho thấy chlorophyllin ức chế con đường tín hiệu NF-kappaB thông qua ức chế phosphoryl hóa IKK ^[7].

Về mặt chuyển hóa trong cơ thể, một nghiên cứu năm 2019 về chất tạo màu tự nhiên thực hiện trên 30 con chuột được cho ăn chế độ bổ sung tảo xoắn trong 4 tuần ^[8]. Thử nghiệm in vivo cho thấy lần đầu tiên ghi nhận sự chuyển hóa bước một của diệp lục ở động vật, trong đó gan chuột tích lũy nhiều dẫn xuất diệp lục khác nhau phân tích qua HPLC-MS2 ^[8]. Đáng chú ý, các dẫn xuất diệp lục còn giữ chuỗi phytyl trong cấu trúc có thể được hấp thu từ nguồn thức ăn và tích lũy tại gan, đồng thời có sự làm giàu pheophorbide a tại mô gan qua chất vận chuyển SR-BI ở bờ bàn chải ruột ^[8]. Nghiên cứu chỉ ra các diệp lục trong chất màu E140i ít nhất đã được hấp thu, chuyển hóa, tích lũy và bài tiết ở động vật có vú ^[8].

Tuy nhiên, tài liệu năm 2019 cũng lưu ý rõ rằng hiện vẫn thiếu dữ liệu khoa học về việc hấp thu, phân bố, chuyển hóa, bài tiết và độc tính (in vitro hoặc in vivo) đối với các chế phẩm chlorophyllin (E140ii) hay đồng chlorophyll (E141i) ^[8]. Sự thiếu hụt dữ liệu này đã được Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) chỉ ra trong các ý kiến khoa học ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về nước diệp lục

Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là tin rằng uống nước diệp lục sẽ "hút" sạch độc chất đã lắng đọng trong cơ thể ra ngoài. Bản chất các nghiên cứu cho thấy chlorophyllin chỉ kết hợp phân tử với chất độc aflatoxin trong đường ruột để thải qua phân, ngăn cản hấp thu ban đầu chứ không phải đi vào từng tế bào để thanh lọc tạp chất ^[5], ^[4].

Nhiều người cũng nhầm lẫn diệp lục tự nhiên trong thực vật ăn uống hằng ngày với hợp chất dẫn xuất chlorophyllin dùng trong các thử nghiệm y khoa ^[4]. Chlorophyllin là hỗn hợp bán tổng hợp hòa tan trong nước, có cấu trúc và tính chất hóa lý khác biệt so với diệp lục nguyên bản ^[4]. Do đó, việc tự ý uống các loại nước diệp lục thương mại không thể đem lại tác dụng bảo vệ nguyên vẹn như liều lượng tinh chế đã được kiểm định ^[3], ^[4].

Bên cạnh đó, việc coi nước diệp lục là "lá chắn" để tùy ý sử dụng rượu bia hay ăn uống thiếu kiểm soát là một sai lầm nguy hại. Gan bảo vệ cơ thể thông qua các mạng lưới enzyme sinh học phức tạp ^[1], ^[2]. Không có bất kỳ dung dịch đóng chai nào có thể thay thế được hệ thống enzyme nội sinh để đảo ngược các tổn thương do lối sống gây ra.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dữ liệu can thiệp lâm sàng bằng chlorophyllin với liều lượng 100 mg (3 lần/ngày) chỉ mới được thực hiện trên nhóm người trưởng thành khỏe mạnh sống trong vùng có nguy cơ cao phơi nhiễm aflatoxin ^[4]. Hiện tại, chưa có nghiên cứu đánh giá trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hoặc trẻ nhỏ đối với việc uống bổ sung chế phẩm diệp lục thương mại ^[3], ^[8].

EFSA cũng đã nhấn mạnh sự thiếu hụt dữ liệu an toàn và độc tính liên quan đến chlorophyllin và dẫn xuất đồng chlorophyll ^[8]. Vì vậy, những người có bệnh nền mạn tính, người đang mắc bệnh lý gan thận tiến triển hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc thù cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung diệp lục cô đặc. Tuyệt đối không tự ý dùng nước diệp lục để thay thế cho phác đồ điều trị y khoa.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Thay vì tìm kiếm sự giải độc từ các chai tinh chất đắt đỏ, cách thực tế và an toàn nhất là tiếp nhận diệp lục thông qua các loại rau xanh tự nhiên trong bữa ăn hằng ngày ^[6], ^[4]. Bổ sung khẩu phần ăn giàu diệp lục bằng các loại rau họ cải, rau bina hay các loại thực vật xanh tươi không chỉ cung cấp sắc tố thực vật mà còn đem lại nguồn chất xơ, vitamin và khoáng chất thiết yếu.

Để duy trì cơ chế thải độc tự nhiên của gan và thận, người tiêu dùng nên tập trung vào những biện pháp nền tảng đã được kiểm chứng: uống đủ nước lọc mỗi ngày, hạn chế tối đa thực phẩm bị ẩm mốc để phòng ngừa độc tố vi nấm ^[5], ^[4], và duy trì môi trường sống trong lành nhằm giảm bớt gánh nặng ô nhiễm cho cơ thể ^[1].

Khi lựa chọn bất kỳ thực phẩm bổ sung nào chứa dẫn xuất diệp lục, chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải theo hướng dẫn, không lạm dụng dài ngày và luôn ưu tiên thảo luận với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Hãy nhớ rằng sức khỏe bền vững không đến từ một loại nước uống "thanh lọc cấp tốc", mà bắt nguồn từ chế độ dinh dưỡng cân bằng và lối sống khoa học mỗi ngày.