Cây hạt sần và nguy cơ độc gan: Hoạt chất alkaloid nói lên điều gì?

Nhiều người có thói quen dùng thảo mộc để thanh nhiệt hoặc hỗ trợ sức khỏe mà không lo ngại tác dụng phụ. Tuy nhiên, quan niệm thảo dược tự nhiên luôn lành tính là hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nguy hiểm lớn ^[1].

Cây hạt sần cùng nhiều loài thuộc họ Mồ hôi (Boraginaceae) chứa các hợp chất pyrrolizidine alkaloid (PA). Đây là nhóm độc tố tự nhiên có khả năng gây tổn thương gan cấp tính, mạn tính và biến đổi gen ở người lẫn động vật [1, 2, 5].

Pyrrolizidine alkaloid là gì và vì sao gây hại?

Pyrrolizidine alkaloid là nhóm hóa chất tự nhiên có độc tính cao, xuất hiện ở khoảng 3% thực vật có hoa trên toàn cầu ^[2]. Hơn 350 hợp chất PA đã được phân lập, tập trung chủ yếu ở các họ Cúc (Asteraceae), Đậu (Fabaceae chi Crotalaria) và toàn bộ các chi thuộc họ Mồ hôi (Boraginaceae) ^[2].

Trong tự nhiên, các alkaloid này tồn tại ở dạng gốc tự do bậc ba hoặc dạng N-oxide ^[2]. Cả hai dạng cấu trúc này đều đã được xác định là có khả năng gây độc cho tế bào gan và gây độc di truyền ^[2].

Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này có thể tạo ra các tổn thương tế bào gan khó phục hồi ^[3]. Ở mức độ vi thể, độc tố dẫn đến hiện tượng phá hủy cấu trúc xoang gan, làm tổn hại mạch máu và dẫn tới hoại tử tế bào gan nghiêm trọng [3, 7].

Bằng chứng độc tính tế bào từ cây hạt sần (Echium)

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã phân tích độc tính của cây Echium plantagineum L. (loài thuộc chi cây hạt sần) ^[2]. Nhóm tác giả phát hiện echimidine là alkaloid chính, cùng tồn tại với các đồng phân của nó là echihumiline và hydroxymyoscorpine ^[2]. Trước khi xử lý khử hóa, có tới 90% lượng alkaloid này tồn tại dưới dạng N-oxide ^[2].

Thử nghiệm in vitro trên tế bào biểu mô gan nguyên phát của chuột cho thấy hỗn hợp alkaloid này gây ức chế khả năng sống sót của tế bào gan phụ thuộc vào nồng độ từ 3 đến 300 microg/mL ^[2]. Giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) trung bình dao động trong khoảng 9,26 đến 14,14 microg/mL ^[2].

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng trên sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), echimidine chạy trùng đỉnh với các đồng phân lập thể ^[2]. Hiện tượng này che giấu thành phần alkaloid thực tế, khiến việc đánh giá mức độ độc hại đối với con người dễ bị đánh giá thấp ^[2].

Năm 2019, một đánh giá tổng quan về loài Echium amoenum cũng xác nhận chi thảo dược này chứa các pyrrolizidine alkaloid như echimidine I, đồng phân echimidine II, 7-angeloylretronecine III và 7-tigloyl retronecine IV ^[1]. Thử nghiệm cho thấy dịch chiết cồn-nước và dịch chiết nước ở nồng độ 25 mg/mL làm tổn hại DNA và gây độc di truyền ^[1].

Nguy cơ tổn thương gan qua các mô hình thực nghiệm

Độc tính gan của các chiết xuất chứa PA đã được ghi nhận rõ trên các động vật thí nghiệm [2, 3]. Nghiên cứu của Zahedi và cộng sự cho thấy chuột uống dịch chiết methanol của Echium amoenum ở liều 200 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày bị tăng men gan alanine transaminase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST) - các chỉ số nhạy cảm báo hiệu hoại tử tế bào gan ^[1].

Một nghiên cứu protein học năm 2018 sử dụng retrorsine - hợp chất đại diện cho nhóm PA gây độc gan - ở liều cấp 140 mg/kg trên chuột ^[4]. Kết quả phát hiện 7 protein và 3 con đường độc tính dẫn đến sự chết của tế bào nội mô mạch máu và mất tế bào nội mô xoang gan ^[4].

Các nghiên cứu thực nghiệm trên những loài thảo dược chứa PA khác cũng ghi nhận tổn thương mô bệnh học tương đồng ^[5]. Thử nghiệm cho chuột ăn các mẫu thực vật chứa PA gây tổn hại tĩnh mạch trung tâm tiểu thùy, xuất huyết trong các xoang gan và hoại tử tế bào gan trung tâm tiểu thùy ^[5].

Lợi ích giả định và giới hạn của bằng chứng

Nhiều loài thuộc chi hạt sần từng được dùng theo kinh nghiệm dân gian cho các chứng rối loạn thần kinh hoặc giảm đau, tiêu sưng [2, 5]. Đơn cử, E. amoenum từng được khảo sát về tác dụng an thần ở liều trên 50 mg/kg ^[1]. Một số thử nghiệm ở liều 100-400 mg/kg/ngày trong 7-14 ngày ghi nhận giảm ALT mà chưa thấy biểu hiện độc gan rõ rệt ^[1].

Tuy vậy, tổng hàm lượng PA trong mẫu nghiên cứu này chỉ khoảng 0,01%, giải thích vì sao một số lô chiết xuất chưa bộc lộ độc tính cấp ngay ^[1]. Các nhà khoa học cảnh báo việc thiếu độc tính cấp tính ngắn hạn không đồng nghĩa với việc sản phẩm an toàn tuyệt đối [2, 5].

Hạn chế lớn hiện nay là phần lớn thảo dược lưu hành không có quy chuẩn kiểm nghiệm an toàn hay độc chất học rõ ràng ^[1]. Nhiều đánh giá độc tính mới chỉ dừng lại ở mô hình nuôi cấy tế bào gan chuột hoặc mô phỏng trên loài gặm nhấm [1, 2, 3].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất của người dùng là mặc định thảo mộc tự nhiên không có độc tính ^[1]. Sự thật là các hợp chất PA tự nhiên trong cây cỏ có thể gây độc mạn tính không thể hồi phục sau thời gian dài tích lũy ^[3].

Nhiều người cho rằng sắc nước uống thì chất độc sẽ bay hơi hoặc phân hủy ^[1]. Thực tế, các thử nghiệm chỉ ra dịch chiết nước của cây chứa PA vẫn gây độc di truyền và làm tổn thương cấu trúc gen tế bào ^[1].

Ngoài việc uống trực tiếp cây hạt sần, nguy cơ ngộ độc thứ cấp còn đến từ thực phẩm nhiễm bẩn ^[2]. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) đã phải áp đặt quy định kiểm soát dư lượng echimidine nhằm ngăn chặn nguy cơ nhiễm độc qua đường mật ong khi ong thu mật từ hoa cây hạt sần ^[2].

Ai nên thận trọng tuyệt đối?

Người có tiền sử bệnh gan (viêm gan, xơ gan, men gan cao) tuyệt đối không dùng các chế phẩm từ cây hạt sần và thảo mộc họ Mồ hôi [1, 2]. Gan của những đối tượng này đã suy giảm chức năng chuyển hóa, việc dung nạp thêm PA dễ dẫn đến suy gan cấp [3, 5].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh xa do độc tính gây đột biến gen và phá hủy cấu trúc DNA của PA [1, 2]. Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính chuyển hóa qua gan cũng không được tự ý kết hợp với thảo mộc lạ ^[1].

Cách ứng xử và phòng ngừa nguy cơ trong thực tế

Để tránh nhiễm độc gan do pyrrolizidine alkaloid, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:

• Không tự ý thu hái, phơi khô hoặc sắc uống các loài cây thuộc chi Hạt sần (Echium) và thực vật họ Mồ hôi (Boraginaceae) khi chưa có kiểm định [1, 2].
• Không sử dụng các loại trà thảo mộc, bột cây cỏ không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc thiếu chứng nhận kiểm nghiệm độc chất ^[1].
• Chú ý nguồn gốc các sản phẩm mật ong tự nhiên, chỉ dùng mật ong từ các cơ sở có chứng nhận đạt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm để tránh dư lượng echimidine ^[2].
• Đi kiểm tra chức năng gan ngay nếu từng dùng thảo dược lạ và xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi kéo dài, vàng da, nước tiểu sẫm màu ^[1].
• Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo mộc nào vào chế độ hàng ngày ^[1].

Cây hạt sần và các loài cùng họ Mồ hôi chứa đựng rủi ro sinh học rất lớn đối với gan thông qua nhóm độc tố pyrrolizidine alkaloid [1, 2]. Nhận thức đúng về độc tính tự nhiên và từ bỏ tâm lý chuộng thảo mộc vô căn cứ là biện pháp tốt nhất để bảo vệ lá gan.