Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh nhà để đun sắc uống trị bệnh theo lời truyền miệng. Gần đây, trào lưu hái lá hoặc rễ cây Hồng phụng (tên khoa học thuộc chi Anthurium) để nấu nước uống giải độc, trị viêm nhiễm đang lan rộng. Việc dùng cây cảnh này làm thảo dược uống là một hành động nguy hiểm vì có thể dẫn tới ngộ độc cấp tính và tổn thương đường tiêu hóa nghiêm trọng.
Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng nhất: tuyệt đối không được sắc cây Hồng phụng để uống. Không có bất kỳ tài liệu y khoa nào công nhận loài cây này là thuốc chữa bệnh cho người. Ngược lại, chi Anthurium chứa các hợp chất gây kích ứng mạnh, việc tự ý tiêu thụ bằng đường miệng tiềm ẩn rủi ro phá hủy niêm mạc vòm họng và đường ruột.
Bản chất cây Hồng phụng trong khoa học thực vật
Cây Hồng phụng (Anthurium andraeanum) là loài cây cảnh nhiệt đới thường xanh rất được ưa chuộng nhờ hoa sặc sỡ và hình dáng lá độc đáo [1]. Đây là loài hoa cảnh quan trọng và là loại hoa cảnh bán chạy thứ hai trên toàn thế giới, phổ biến cả dưới dạng cành cắt lẫn cây trồng chậu [2].
Trong ngành trồng trọt thương mại, các nghiên cứu khoa học về Anthurium chỉ tập trung vào nhân giống, bệnh học thực vật và di truyền. Nghiên cứu năm 2018 tại Trung Quốc đã phân tích 68 chủng vi khuẩn Xanthomonas axonopodis pv. dieffenbachiae gây bệnh bạc lá trên 30 cây Anthurium tại 5 khu vực trồng thương mại nhằm tìm giống kháng bệnh [1]. Những nghiên cứu sinh học khác làm rõ quá trình tạo màu sắc đỏ nhờ anthocyanin ở mo hoa [3], cơ chế dinh dưỡng carbohydrate phát triển nụ hoa [4], sự cộng sinh của nấm rễ Piriformospora indica hỗ trợ hấp thụ phospho [2], khả năng chịu lạnh [5], hoặc cấu trúc hạt diệp lục của lá [6]. Toàn bộ các công bố này đều khẳng định loài cây này chỉ có giá trị làm cảnh, không có dữ liệu dược tính điều trị bệnh trên người.
Mối nguy từ tinh thể canxi oxalat gây hại niêm mạc
Nguy cơ lớn nhất khi tiêu thụ thực vật chi Anthurium nằm ở độc chất tự nhiên của nhóm cây này. Báo cáo y khoa năm 2019 xác định các loài thuộc chi Anthurium nằm trong danh sách thực vật chứa tinh thể canxi oxalat (calcium oxalate crystals) [7].
Các loại cây chứa tinh thể canxi oxalat đã được ghi nhận về đặc tính kích ứng mô từ 200 năm qua [7]. Tác dụng độc hại của nhóm cây này dao động từ phù nề khoang miệng nhẹ cho đến tắc nghẽn đường thở đe dọa tính mạng [7]. Khi nhai hoặc uống nước sắc thô chứa các tinh thể này, các cấu trúc vi thể nhọn sẽ găm trực tiếp vào tế bào niêm mạc lưỡi, họng, thực quản và dạ dày. Hậu quả là gây kích ứng cơ học kết hợp phản ứng viêm cấp, dẫn đến đau rát dữ dội, bỏng loét bề mặt và xuất huyết đường tiêu hóa.
Bằng chứng lâm sàng về ngộ độc cây họ Ráy
Mặc dù cây thuộc chi Anthurium được nuôi trồng rộng rãi ở nhiều quốc gia như Trung Quốc (các tỉnh Quảng Đông, Chiết Giang, Vân Nam, Phúc Kiến, Hải Nam) [1], hoàn toàn không có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá sự an toàn của nó khi dùng qua đường uống ở người. Mọi bằng chứng y tế liên quan đến việc nuốt phải nhóm cây này đều đến từ các ca cấp cứu ngộ độc thực vật.
Một báo cáo năm 2019 đã ghi nhận trường hợp ngộ độc cấp tính ở một bé trai 4 tuổi sau khi ăn phải rễ cây họ Ráy chứa canxi oxalat trong lúc chơi ở vườn [7]. Bệnh nhi nhập viện cấp cứu sau 2 giờ với triệu chứng tiết nhiều nước bọt và mất khả năng nói [7]. Trẻ cũng xuất hiện cảm giác châm chích ở cổ họng, khó chịu ở ngực và khó thở, dù không có tiền sử nôn mửa hay đau bụng [7]. Khám lâm sàng cho thấy mạch 92 lần/phút, huyết áp 114/76 mm Hg, SpO2 96%, nhịp thở 18 lần/phút [7]. Khám khoang miệng phát hiện tình trạng tăng tiết nước bọt nghiêm trọng, sung huyết thành sau họng và sưng phù lưỡi gà [7]. Trường hợp này phản ánh rõ cơ chế gây tổn thương đường thở và niêm mạc họng của độc tố canxi oxalat có trong các loài cùng nhóm như Anthurium [7].
Ngộ nhận nguy hiểm giữa cây cảnh và cây thuốc
Hiểu lầm phổ biến hiện nay xuất phát từ việc nhầm lẫn tên gọi dân gian "Hồng phụng" với các loại thảo dược Đông y. Nhiều người thấy cây có sắc đỏ rực rỡ thì tự suy diễn rằng cây có tác dụng bổ máu, thanh nhiệt, giải độc hoặc tiêu viêm.
Thực tế, màu đỏ trên mo hoa và lá cây Anthurium đơn thuần là kết quả của quá trình sinh tổng hợp anthocyanin được điều hòa bởi các yếu tố phiên mã như AaMYB2 và các gen liên quan như AaF3H, AaANS, AaCHS [3]. Màu sắc này là đặc tính thị giác phục vụ mục đích làm cảnh [3], hoàn toàn không phản ánh bất kỳ hoạt tính dược lý chữa bệnh nào. Việc tự ý thu hái cây cảnh để đun nước uống là hành vi tự đầu độc đường tiêu hóa do thiếu kiến thức thực vật học.
Những ai phải đối mặt với rủi ro cao nhất?
Bất kỳ ai uống nước sắc cây Hồng phụng đều đối diện nguy cơ tổn thương cơ thể. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng sẽ gặp nguy hiểm đặc biệt nghiêm trọng nếu vô tình hoặc cố ý nuốt phải:
Trẻ nhỏ và thú cưng trong nhà là đối tượng dễ bị tổn thương nhất do sự tò mò. Do Anthurium hiện diện rất nhiều ở các nơi công cộng và trong gia đình như một loài cây cảnh [7], trẻ em rất dễ bứt lá hoặc rễ để nhai. Chỉ cần một lượng nhỏ tinh thể oxalat cũng có thể gây phù nề thanh quản cấp, dẫn đến bít tắc đường thở nhanh chóng [7].
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản hoặc bệnh lý đại tràng nếu uống dịch sắc cây này sẽ khiến tổn thương viêm loét bùng phát dữ dội. Ngoài ra, người cao tuổi có chức năng nuốt suy giảm có thể bị sặc dịch kích ứng vào khí quản, gây co thắt phế quản và suy hô hấp.
Ứng xử an toàn và xử trí khi tiếp xúc
Cây Hồng phụng cần được trả về đúng vị trí duy nhất của nó: một loại cây cảnh trang trí không gian sống [2]. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho gia đình, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc:
Không bao giờ dùng bất kỳ bộ phận nào của cây Anthurium (lá, hoa, thân, rễ) để ngâm rượu, sắc nước uống hay chế biến món ăn. Khi cắt tỉa cây cảnh, nên đeo găng tay để tránh nhựa cây dính vào da gây ngứa ngáy hoặc dụi lên mắt. Các chậu cây trồng trong nhà cần đặt ở vị trí cao, ngoài tầm với của trẻ nhỏ.
Nếu ai đó vô tình nhai hoặc uống nước sắc cây này, cần súc miệng ngay lập tức bằng nước sạch để loại bỏ bớt tinh thể thực vật bám ở niêm mạc. Không cố gắng gây nôn vì dịch nôn chứa tinh thể oxalat có thể làm rách hoặc bỏng rát thực quản lần thứ hai. Cần đưa ngay người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất nếu thấy xuất hiện các dấu hiệu: sưng môi, phù nề họng, khó nuốt, tăng tiết nước bọt liên tục hoặc khó thở [7].
Lời đồn về khả năng trị bệnh của cây Hồng phụng là hoàn toàn vô căn cứ và nguy hại. Thay vì tin vào những phương thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng, người bệnh cần thăm khám tại các bệnh viện uy tín để được chẩn đoán và điều trị đúng khoa học. Hãy bảo vệ sức khỏe bản thân bằng cách giữ cây cảnh đúng chức năng thưởng lãm, không biến chúng thành nguồn cơn gây độc cho cơ thể.
