Nhiễm khuẩn luôn là vấn đề sức khỏe đáng lo ngại trong sinh hoạt hằng ngày. Tình trạng vi khuẩn kháng kháng sinh gia tăng khiến nhiều người tìm đến các chiết xuất thảo mộc tự nhiên [1]. Cây hạt sần (tên khoa học Cinnamomum zeylanicum, thuộc chi quế) từ lâu đã quen thuộc trong đời sống, nhưng hiệu quả kháng khuẩn thực tế trong phòng thí nghiệm đến đâu vẫn là điều nhiều bạn đọc quan tâm [1, 2].
Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất hạt sần sở hữu hoạt tính ức chế vi khuẩn rõ rệt trên đĩa thạch và ống nghiệm [1, 2]. Nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của dược liệu này biến thiên tùy thuộc vào từng chủng vi khuẩn cụ thể, từ mức vài chục microgam đến hàng trăm miligam trên mỗi mililit [1, 3, 4]. Dù vậy, các kết quả này hoàn toàn giới hạn trong ống nghiệm và chưa thể thay thế thuốc điều trị [1, 3].
Cơ chế ức chế vi khuẩn từ hoạt chất tự nhiên
Vỏ cây hạt sần chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học cao. Phân tích thành phần hóa thực vật cho thấy chiết xuất vỏ cây chứa alkaloid, flavonoid, steroid/triterpenoid, tannin và quinone [2]. Những nhóm chất này đều nổi tiếng với đặc tính kháng khuẩn, chống viêm và kháng nấm [2].
Thành phần chủ đạo tạo nên mùi vị đặc trưng lẫn hoạt tính sinh học chính của chiết xuất và tinh dầu cây hạt sần là trans-cinnamaldehyde [3]. Hoạt chất này tác động trực tiếp lên tế bào vi sinh vật gây bệnh [3]. Nhờ hệ thống hoạt chất phong phú, chiết xuất hạt sần thể hiện phổ kháng khuẩn rộng trên cả vi khuẩn Gram dương và vi khuẩn Gram âm [2].
Bằng chứng trên vi khuẩn đường ruột và thực phẩm
Nghiên cứu thực nghiệm tại Khoa Dược lý & Trị liệu kết hợp cùng Khoa Vi sinh thuộc Đại học Y Mymensingh (Bangladesh), thực hiện từ tháng 7/2017 đến tháng 7/2018, đã đánh giá chiết xuất cồn ethanol từ vỏ cây hạt sần [4]. Thử nghiệm tiến hành trên hai mầm bệnh phổ biến lây qua thực phẩm gồm vi khuẩn Gram dương tụ cầu vàng Staphylococcus aureus và vi khuẩn Gram âm Escherichia coli [4]. Bằng phương pháp khuếch tán đĩa thạch, các nồng độ chiết xuất khác nhau đã được so sánh với kháng sinh đối chứng Amikacin (500mg) [4].
Kết quả ghi nhận chiết xuất ức chế được cả hai chủng vi khuẩn này [4]. Hiệu quả trên tụ cầu vàng S. aureus xuất hiện từ nồng độ 60% với đường kính vòng vô khuẩn là 17 mm [4]. Trong khi đó, vi khuẩn E. coli chỉ bắt đầu bị ức chế từ nồng độ 80% với vòng vô khuẩn 18 mm [4]. Ở nồng độ tối đa thử nghiệm, chiết xuất tạo ra đường kính vòng ức chế lên tới 26 mm trên cả hai chủng, rộng hơn so với vòng kháng khuẩn của kháng sinh đối chứng Amikacin [4].
Nồng độ ức chế tối thiểu trên vi khuẩn kháng thuốc
Tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) là một trong những vi khuẩn nguy hiểm hàng đầu tại các cơ sở y tế. Một công trình nghiên cứu năm 2011 tại Kolkata (Ấn Độ) đã tiến hành thử nghiệm chiết xuất cồn của cây hạt sần (Cinnamomum zeylanicum), đinh hương và thì là trên các chủng MRSA phân lập lâm sàng [5]. Nghiên cứu xác định giá trị nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và theo dõi thời gian tiêu diệt vi khuẩn ở các mốc nồng độ khác nhau [5].
Kết quả cho thấy chiết xuất hạt sần tạo vòng ức chế đường kính 22-27 mm, vượt trội hơn đinh hương (19-23 mm) và thì là (9-15 mm) [5]. Giá trị MIC của chiết xuất hạt sần đối với các chủng MRSA dao động trong khoảng 64 đến 256 microg/ml [5]. Tại mức nồng độ MIC, chiết xuất thể hiện tác dụng diệt khuẩn hoàn toàn sau 6 giờ nuôi cấy [5]. Khi thử nghiệm ở các nồng độ khác nhau, chiết xuất hạt sần đạt hiệu quả diệt khuẩn tụ cầu sau 24 giờ ủ ở nồng độ 200 microg/ml [5].
Hiệu quả đối với trực khuẩn mủ xanh nguy hiểm
Bên cạnh tụ cầu, trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa cũng là tác nhân Gram âm gây nhiễm trùng cơ hội rất khó điều trị [1]. Nghiên cứu thực hiện từ tháng 7/2017 đến tháng 7/2018 tại Đại học Y Mymensingh (Bangladesh) đã kiểm tra tác động của chiết xuất cồn ethanol cây hạt sần trên chủng vi khuẩn này [1]. Thử nghiệm kết hợp cả phương pháp khuếch tán đĩa thạch và phương pháp pha loãng trong ống nghiệm để xác định MIC [1].
Chiết xuất hạt sần cho thấy hoạt tính rõ rệt, tạo vòng kháng khuẩn dao động từ 6 đến 25 mm tùy theo nồng độ khảo sát [1]. Qua phương pháp pha loãng trong môi trường lỏng, giá trị nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của chiết xuất ethanol đối với Pseudomonas aeruginosa được xác định là 0,3 g/ml [1]. Kết quả này chỉ ra tiềm năng phát triển các tác nhân kháng khuẩn bổ trợ từ thảo dược nhằm đối phó với vi khuẩn mủ xanh [1].
Tác động trên các mầm bệnh răng miệng và nha chu
Vi khuẩn khoang miệng và bệnh lý nha chu cũng là đối tượng được nghiên cứu kỹ lưỡng. Thử nghiệm vi sinh trong ống nghiệm năm 2019 đã khảo sát hiệu quả của chiết xuất ethanol từ cây hạt sần trên các tác nhân gây bệnh nha chu [2]. Nghiên cứu tiến hành đo lường cả nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) lẫn nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) [2].
Kết quả cho thấy chiết xuất hạt sần có hoạt tính kháng khuẩn đối với tất cả các chủng vi khuẩn nha chu được thử nghiệm [2]. Hoạt tính kháng khuẩn mạnh nhất được ghi nhận trên chủng Tannerella forsythia với chỉ số MIC là 1,56 ± 0,24 mg/ml và MBC là 6,25 ± 0,68 mg/ml [2]. Ngược lại, hoạt tính thấp nhất xuất hiện trên chủng Aggregatibacter actinomycetemcomitans với MIC lên tới 12,5 ± 3,25 mg/ml [2]. Nghiên cứu khác của Kim và cộng sự cũng ghi nhận chiết xuất cồn hạt sần ức chế sản sinh axit và ngăn vi khuẩn sâu răng bám dính [2].
Một nghiên cứu năm 2022 cũng đánh giá dịch chiết methanol của cây hạt sần trên mầm bệnh phân lập từ vết thương gồm Staphylococcus aureus và Streptococcus pyogenes [6]. Ở dung dịch nồng độ 100%, chiết xuất hạt sần tạo vòng ức chế đạt 12 ± 0,5 mm, chứng minh năng lực kháng khuẩn tiềm năng trên nhiều chủng vi sinh vật gây bệnh khác nhau [6].
Giá trị thực tế và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng các số liệu ấn tượng trong phòng thí nghiệm đồng nghĩa với việc ăn hoặc uống thảo mộc này có thể chữa khỏi nhiễm trùng. Đây là quan niệm sai lầm và nguy hiểm. Thử nghiệm đĩa thạch hay ống nghiệm là môi trường nhân tạo khép kín, nơi hoạt chất được tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ đậm đặc với vi khuẩn [1, 2, 3].
Khi đi vào cơ thể người qua đường tiêu hóa, các hoạt chất sẽ bị chuyển hóa, pha loãng và thay đổi dược động học rất nhiều. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định việc tự ý dùng chiết xuất hạt sần có thể thay thế thuốc kháng sinh kê đơn. Tinh dầu hay chiết xuất cũng không thể tự chữa lành các ổ nhiễm khuẩn sâu trong nội tạng hay máu.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù hạt sần là thảo mộc quen thuộc, việc sử dụng các dạng chiết xuất cô đặc hay tinh dầu đòi hỏi sự cẩn trọng lớn. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc đường uống nếu chưa có chỉ định y khoa.
Người có cơ địa dị ứng, viêm loét dạ dày tá tràng nặng hoặc đang điều trị bệnh lý gan thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các thực phẩm bổ sung từ dược liệu này. Việc phối hợp thảo dược với thuốc tây cũng cần được giám sát y tế, dù thử nghiệm trên động vật ghi nhận chiết xuất hạt sần liều 200 mg/kg/ngày không làm giảm hoạt tính kháng khuẩn của kháng sinh gentamicin [7].
Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống
Trong sinh hoạt hằng ngày, bạn đọc có thể tận dụng đặc tính kháng khuẩn tự nhiên của cây hạt sần thông qua các sản phẩm chăm sóc răng miệng như kem đánh răng hoặc nước súc miệng chứa chiết xuất thảo mộc [3]. Các nghiên cứu tổng quan cho thấy tinh dầu hạt sần hỗ trợ ức chế vi khuẩn mảng bám và vi sinh vật khoang miệng hiệu quả [1, 6].
Trong chế biến thực phẩm, sử dụng bột hoặc mảnh vỏ hạt sần làm gia vị nấu nướng vừa tạo hương thơm, vừa hỗ trợ hạn chế vi khuẩn ôi thiu trong thức ăn một cách an toàn [2, 4]. Tuyệt đối không tự ý pha chế tinh dầu nguyên chất để uống hoặc bôi trực tiếp lên vết thương hở sâu mà không có hướng dẫn từ nhân viên y tế [6].
Cây hạt sần sở hữu hoạt tính kháng khuẩn rất đáng chú ý trong môi trường thử nghiệm với các mốc MIC cụ thể trên nhiều chủng vi khuẩn [1, 3, 4]. Tuy nhiên, bạn đọc cần nhìn nhận thảo mộc này như một liệu pháp hỗ trợ vệ sinh và dinh dưỡng tự nhiên, thay vì xem như thuốc đặc trị nhiễm trùng. Hãy luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ khi gặp các vấn đề sức khỏe.
