Thực trạng nhầm lẫn giữa cây lưỡi rắn và bạch hoa xà thiệt thảo
Trong đời sống thường ngày và thị trường dược liệu, người tiêu dùng rất dễ bắt gặp tình trạng đánh đồng giữa cây lưỡi rắn và bạch hoa xà thiệt thảo. Cả hai đều là những cây thuốc dân gian quen thuộc, mọc hoang dã hoặc được thu hái phổ biến ở các vùng cận nhiệt đới [1]. Do có hình dáng tương tự nhau, hai loài này thường xuyên bị thu hái lẫn lộn hoặc bán thay thế cho nhau tại các chuỗi bán buôn và chợ dược liệu [2].
Nhiều người tìm mua bạch hoa xà thiệt thảo nhưng lại nhận được cây lưỡi rắn mà không hề hay biết [2]. Sự nhầm lẫn này xuất phát từ việc hai cây cùng thuộc một chi thực vật và mang những đặc điểm cảm quan gần giống nhau [2]. Tình trạng này đã dấy lên mối lo ngại ngày càng lớn về tính chuẩn xác trong kiểm soát chất lượng dược liệu [2], [3].
Cây lưỡi rắn có tên khoa học là Hedyotis corymbosa (L.) Lam., trong khi bạch hoa xà thiệt thảo có tên khoa học là Hedyotis diffusa Willd. (hoặc tên danh pháp đồng nghĩa là Scleromitrion diffusum (Willd.) R.J. Wang) [2], [3]. Đây là hai loài thực vật riêng biệt, dù cùng thuộc chi Hedyotis [2].
Bạch hoa xà thiệt thảo và cây lưỡi rắn có điểm gì giống nhau?
Về mặt hóa học thực vật, hai loài thảo dược này có mối quan hệ rất gần gũi. Một nghiên cứu chuyển hóa chất công bố năm 2018 sử dụng nền tảng UPLC-QTOF-MSE đã phân tích và xác định được tổng cộng 113 hợp chất từ hai loài thực vật này [2]. Trong số đó, có tới 80 thành phần hóa học được chia sẻ chung giữa cây lưỡi rắn (Hedyotis corymbosa) và bạch hoa xà thiệt thảo (Hedyotis diffusa) [2].
Các nhóm chất phổ biến cùng hiện diện ở cả hai cây bao gồm iridoid, flavonoid và tannin [2]. Đây chính là lý do khiến việc kiểm tra thông thường rất khó phân biệt được hai loại thảo mộc nếu chỉ nhìn bằng mắt hoặc dùng phương pháp chiết xuất sơ sài.
Sự tương đồng về mặt phân loại sinh học và các hợp chất chuyển hóa cơ bản lý giải vì sao trong y học dân gian, cây lưỡi rắn đôi khi bị dùng thay thế cho bạch hoa xà thiệt thảo trong các bài thuốc thanh nhiệt, giải độc hoặc trà thảo mộc [2], [3].
Điểm khác biệt mấu chốt về mặt hóa học
Mặc dù có nhiều hợp chất tương đồng, các phương pháp phân tích sắc ký hiện đại đã chứng minh hai loài cây này có cấu trúc hoạt chất hoàn toàn khác nhau. Nghiên cứu năm 2018 đã phát hiện ra 33 dấu ấn sinh học rõ rệt giúp phân định dứt khoát hai loài thảo dược thông qua phân tích thống kê đa biến [2].
Trong số các dấu ấn này, cây lưỡi rắn (Hedyotis corymbosa) có 18 dấu ấn sinh học tiềm năng (gồm các chất có hàm lượng cao hơn nhiều so với H. diffusa hoặc chỉ được phát hiện ở cây lưỡi rắn) [2]. Các nhóm này bao gồm 3 iridoid, 8 flavonoid, 2 tannin, 2 ketone, 1 cồn và 2 monoterpene [2]. Đặc biệt, hai hợp chất hedycoryside A và hedycoryside B chỉ xuất hiện ở cây lưỡi rắn mà không hề có trong bạch hoa xà thiệt thảo, đóng vai trò là dấu ấn nhận diện nhanh cho cây lưỡi rắn [2].
Ngược lại, bạch hoa xà thiệt thảo (Hedyotis diffusa) sở hữu 15 dấu ấn sinh học đặc trưng (chỉ có ở cây này hoặc có hàm lượng vượt trội hơn hẳn so với cây lưỡi rắn) [2]. Nhóm chất này bao gồm 2 iridoid, 8 flavonoid, 1 tannin, 1 ketone và 3 anthraquinone [2]. Đáng chú ý, hai hợp chất anthraquinone là 1,3-dihydroxy-2-methylanthraquinone và 2-hydroxy-3-methylanthraquinone chỉ được tìm thấy ở bạch hoa xà thiệt thảo, giúp nhận biết chính xác loài dược liệu này [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên mẫu thu hái tại Hàn Quốc cũng xác nhận sự khác biệt này khi phân tích định lượng bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [4]. Kết quả cho thấy hai hợp chất chính của bạch hoa xà thiệt thảo là hợp chất 1 (E-6-O-p-coumaroyl scandoside methyl ester) và hợp chất 3 (E-6-O-feruloyl scandoside methyl ester) hoàn toàn vắng mặt trong cây lưỡi rắn (Hedyotis corymbosa) [4]. Ngoại trừ hợp chất 8 (scandoside methyl ester), hầu hết các hợp chất có hoạt tính sinh học đều có hàm lượng trong bạch hoa xà thiệt thảo cao hơn nhiều so với cây lưỡi rắn [4].
Đến năm 2025, một nghiên cứu mới công bố về kiểm soát chất lượng dược liệu cũng khẳng định hợp chất (E)-6-O-(p-coumaroyl) scandoside methyl ester là chất đặc hiệu của bạch hoa xà thiệt thảo (Scleromitrion diffusum), có thể dùng làm chất đánh dấu chuẩn để phân biệt với cây lưỡi rắn (H. corymbosa) và một loài nhầm lẫn khác là Hedyotis tenelliflora [3].
Các nghiên cứu khoa học phân lập hoạt chất chuyên sâu
Nhiều công trình phân tích trong phòng thí nghiệm đã làm sáng tỏ thêm phổ hóa thực vật đa dạng của bạch hoa xà thiệt thảo. Một nghiên cứu công bố năm 2012 sử dụng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ (HPLC-ESI-MS(n)) với cột Agilent ZorBax SB-C18 (4.6x150 mm, 5 micromet) và hệ dung môi pha động nước - acetonitrile chứa 0,1% acid formic đã phân lập và xác định thành công nhiều hoạt chất trong bạch hoa xà thiệt thảo [5].
Trong nghiên cứu năm 2012 này, các tác giả đã phát hiện và xác định 14 iridoid glucoside, 10 flavonoid, 7 anthraquinone, 1 coumarin và 1 triterpene [5]. Đáng chú ý, công trình này ghi nhận số lượng iridoid glycoside phong phú hơn dự đoán trước đó, trong đó có 2 iridoid glucoside và 5 flavonoid lần đầu tiên được miêu tả cấu trúc [5].
Một nghiên cứu khác vào năm 2008 sử dụng kỹ thuật sắc ký cột và phân tích quang phổ cũng đã phân lập thành công 5 hợp chất từ bạch hoa xà thiệt thảo, bao gồm: scandoside methyl ester, deacetylasperulosidic acid methyl ester, 10-dehydrogeniposide, 2-hydroxy-3-methylanthraquinone và stigmasterol [6]. Trong đó, deacetylasperulosidic acid methyl ester lần đầu được tìm thấy trong loài này, và 10-dehydrogeniposide lần đầu tiên được phân lập từ chi Hedyotis [6].
Năm 2009, một báo cáo khác tiếp tục phân lập thêm 8 hợp chất mới từ bạch hoa xà thiệt thảo, bao gồm 6-hydroxystigmasta-4,22-dien-3-one, 3-hydroxystigmasta-4,22-dien-7-one, 2-hydroxy-3-methylanthraquinone, 2,6-dihydroxy-3-methyl-4-methoxyanthraquinone, iso-scutellarein, isoetin, aesculetin và gypsogenic acid [7]. Các hợp chất này (ngoại trừ hợp chất số 4) cũng đánh dấu lần đầu tiên được ghi nhận xuất hiện trong chi Hedyotis [7].
Ngoài ra, phương pháp làm giàu nhóm chất iridoid glucoside bằng chiết xuất pha rắn liên tiếp (tandem SPE) kết hợp vật liệu OEG và ODS công bố năm 2009 cho thấy, từ 150,28 mg dịch chiết nước qua kết tủa cồn và tinh chế đã thu được 4,01 mg sản phẩm cuối chứa 14 pic iridoid glucoside đặc trưng, nâng hàm lượng lên 6,10 lần so với ban đầu với tỷ lệ thu hồi trung bình 50,1% [8].
Đánh giá hoạt tính sinh học trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm
Về phương diện hoạt tính sinh học, chiết xuất từ bạch hoa xà thiệt thảo đã được đưa vào nhiều thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) nhằm đánh giá các tác động tiềm năng. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã phân lập bốn hợp chất mới từ Hedyotis diffusa, gồm 3 iridoid glycoside (Shecaoiridoidside A-C) và 1 cerebroside (shecaocerenoside A), cùng 6 hợp chất iridoid đã biết [1].
Nghiên cứu năm 2017 này đã đánh giá độc tính tế bào của các hợp chất trên 8 dòng tế bào khối u ở người (gồm HL-60, HeLa, HCT15, A459, HepG2, PC-3, CNE-2 và BCG-823) [1]. Kết quả ghi nhận hợp chất Shecaoiridoidside C thể hiện độc tính tế bào rõ rệt trên hầu hết các dòng tế bào (trừ HeLa) với giá trị IC50 từ 9,6 microM đến 62,2 microM [1]. Hợp chất shecaocerenoside A cho thấy độc tính tế bào mức độ trung bình trên toàn bộ các dòng tế bào với IC50 từ 33,6 microM đến 89,3 microM [1]. Một số hợp chất khác có tác dụng ức chế chọn lọc ở mức vừa phải trên các dòng HCT15, A459 và HepG2 [1].
Trong một hướng nghiên cứu khác năm 2020, 6 thành phần hoạt tính sinh học từ bạch hoa xà thiệt thảo (đánh số 1, 3, 4, 8, 9 và 10) đã thể hiện khả năng ức chế đáng kể trong các thử nghiệm liên quan đến bệnh Alzheimer trên mô hình sàng lọc in vitro [4]. Nghiên cứu cũng tối ưu hóa điều kiện chiết xuất, xác định việc ngâm chiết mẫu trong 90 phút với dung môi methanol 70% mang lại hàm lượng cao nhất của 6 hợp chất đánh dấu này [4].
Cần nhấn mạnh rằng, toàn bộ các dữ liệu dược lý nêu trên mới chỉ được thực hiện trên tế bào khối u hoặc các thử nghiệm invitro trong phòng thí nghiệm [4], [1]. Những kết quả này hoàn toàn chưa được chứng minh lâm sàng trên cơ thể người, do đó người tiêu dùng không được suy diễn rằng dược liệu này có thể chữa khỏi bệnh ung thư hay Alzheimer.
Hiểu lầm thường gặp về cây lưỡi rắn và dược liệu
Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người cho rằng cây lưỡi rắn và bạch hoa xà thiệt thảo có cùng tác dụng trị bệnh nên dùng cây nào cũng như nhau [2]. Dù cả hai loài đều được ghi nhận sử dụng trong dân gian để hỗ trợ sức khỏe và phòng ngừa bệnh tật [2], nhưng hàm lượng các nhóm chất hoạt tính sinh học của chúng có sự chênh lệch rất lớn [2], [4].
Việc sử dụng cây lưỡi rắn để thay thế tùy tiện cho bạch hoa xà thiệt thảo sẽ làm thay đổi thành phần hoạt chất đưa vào cơ thể, do cây lưỡi rắn hoàn toàn thiếu vắng một số hợp chất chỉ thị quan trọng như (E)-6-O-(p-coumaroyl) scandoside methyl ester [4], [3]. Do đó, người dùng không thể mong đợi hiệu quả tương đương nếu dược liệu bị đánh tráo hoặc pha tạp [2], [3].
Một ngộ nhận khác là tin rằng các cây thuốc mọc hoang đều an toàn và có thể tự ý sắc uống liều cao để tiêu u, giải độc. Việc tự ý thu hái cây cỏ ngoài đồng ruộng rất dễ dẫn đến nguy cơ ngộ độc do lẫn tạp chất, thuốc bảo vệ thực vật hoặc hái nhầm cây có độc tính khác.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Bạch hoa xà thiệt thảo và cây lưỡi rắn tuy là những cây thuốc quen thuộc nhưng không phải ai cũng có thể tùy tiện dùng. Các nghiên cứu hiện tại chỉ tập trung vào việc định danh hóa học hoặc thử nghiệm độc tính trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [2], [5], [1].
Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học xác lập tính an toàn và hiệu quả của các dược liệu này trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người có bệnh lý nền suy giảm chức năng gan, thận nghiêm trọng.
Những nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây lưỡi rắn hay bạch hoa xà thiệt thảo. Đối với những người đang điều trị các bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây y, việc tự ý kết hợp thêm các loại thảo dược có thể gây tương tác bất lợi, do đó cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền trước khi dùng.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Để tránh mua phải dược liệu giả, kém chất lượng hoặc bị nhầm lẫn giữa cây lưỡi rắn và bạch hoa xà thiệt thảo, người tiêu dùng chỉ nên tìm mua dược liệu tại các cơ sở đông y, nhà thuốc y học cổ truyền có chứng nhận nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Các cơ sở này cần có quy trình kiểm soát chất lượng đạt chuẩn [3].
Khi sử dụng thảo dược, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và đúng theo chỉ dẫn của thầy thuốc chuyên môn. Không tự ý tăng liều, không kéo dài ngày dùng mà không có sự theo dõi y tế. Nếu tự hái trúng các cây thảo mọc quanh nhà nhưng không rõ chính xác danh pháp khoa học, tuyệt đối không nên dùng làm thuốc uống để phòng ngừa nguy cơ nhầm lẫn thực vật ngoài tự nhiên [2], [3].
Tóm lại, cây lưỡi rắn và bạch hoa xà thiệt thảo tuy có họ hàng gần gũi nhưng là hai loài khác nhau về mặt hóa thực vật [2]. Việc hiểu rõ sự khác biệt này giúp người dùng cẩn trọng hơn trong việc lựa chọn dược liệu, đảm bảo đúng loại và đúng mục đích chăm sóc sức khỏe.
