Nhiều người có thói quen dùng thảo mộc đun nước uống cả ngày để thanh nhiệt. Cây lưỡi rắn (Hedyotis) là một trong những loại cây dân gian thường được dùng như vậy. Thói quen thay thế hoàn toàn nước lọc bằng nước thảo mộc đậm đặc tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Việc uống trà thảo mộc liều cao liên tục không tương đương với uống nước tinh khiết. Thận và gan phải làm việc liên tục để chuyển hóa các hợp chất tự nhiên. Nghiên cứu khoa học cho thấy thảo mộc nhóm lưỡi rắn có hoạt tính sinh học nhất định, nhưng chưa đủ bằng chứng an toàn tuyệt đối khi dùng dài ngày không kiểm soát.
Độc tính tích lũy và chuyển hóa thảo mộc
Khi đưa bất kỳ dịch chiết thảo mộc nào vào cơ thể, thận chịu trách nhiệm chính trong việc đào thải các chất chuyển hóa qua nước tiểu. Thận lọc lượng máu lớn mỗi ngày. Nồng độ chất chuyển hóa cao dễ tạo áp lực thẩm thấu và tác động trực tiếp lên tế bào ống thận.
Dùng thảo mộc dài ngày với nồng độ đậm đặc dễ gây hiện tượng tích lũy. Nếu tốc độ đưa chất vào cơ thể vượt quá khả năng chuyển hóa và đào thải, các tổn thương mô âm thầm xuất hiện trước khi biểu hiện thành triệu chứng lâm sàng.
Axit syringic (syringic acid - SA) là một chất chống oxy hóa tự nhiên được tìm thấy trong thực vật và thảo mộc [1]. Hoạt chất này được nghiên cứu vì nhiều tác dụng dược lý tiềm năng [1]. Để đạt hiệu quả điều trị tối ưu, các hợp chất dạng này thường cần dùng trong thời gian dài [1]. Do đó, các tác dụng không mong muốn hoặc độc tính tích lũy không thể bị bỏ qua [1].
Bằng chứng nghiên cứu độc tính cận cấp của axit syringic
Một nghiên cứu công bố năm 2019 thực hiện đánh giá an toàn cận cấp của axit syringic đường uống trên chuột cống trắng chủng Wistar theo hướng dẫn OECD TG407 [1]. Mục tiêu là xác định mối nguy sức khỏe tiềm ẩn khi dùng lặp lại trong một khoảng thời gian giới hạn [1].
Trong thử nghiệm giới hạn liều duy nhất 2000 mg/kg đường uống, chuột được theo dõi chặt chẽ về triệu chứng ngộ độc và tỷ lệ tử vong [1]. Kết quả không ghi nhận biểu hiện độc tính hay trường hợp tử vong nào trong và sau 14 ngày [1]. Trị số LD50 của axit syringic được xác định lớn hơn 2000 mg/kg [1]. Nghiên cứu chỉ ra mức liều 1000 mg/kg có thể an toàn cho các thử nghiệm cận cấp [1].
Mô bệnh học thận sau thử nghiệm cho thấy cầu thận và ống thận ở vùng vỏ cũng như vùng tủy bình thường [1]. Nhu mô gan nguyên vẹn với các dải tế bào gan, khoảng cửa và tĩnh mạch trung tâm bình thường [1]. Dây thần kinh hông to và tiểu đảo Langerhans ở tụy đều giữ cấu trúc bình thường [1]. Không ghi nhận biến đổi viêm hay chuyển hóa trên các lát cắt mô cơ quan quan trọng [1].
Tuy vậy, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên động vật với thời gian theo dõi ngắn ngày [1]. Việc lượng ăn và lượng nước uống thay đổi có thể là dấu hiệu ban đầu cảnh báo tình trạng khó chịu hoặc độc tính tiềm ẩn [1]. Dữ liệu này chưa thể ngoại suy thành kết luận an toàn cho người uống hàng tháng hoặc hàng năm.
Độc tính dài hạn của chế phẩm chứa cây lưỡi rắn
Cây lưỡi rắn (Hedyotis diffusa Willd) thường xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền. Một nghiên cứu năm 2023 đánh giá độc tính cấp và độc tính dài hạn của cốm phối hợp chứa Hedyotis diffusa (CGHD), kết hợp cùng Thổ phục linh (Smilax china L.) và Bạch anh (Solanum lyratum Thunb.) [2]. Đây vốn là chế phẩm dùng trong bệnh viện nhiều thập kỷ nhưng thiếu nghiên cứu cơ bản hệ thống về an toàn [2].
Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột nhắt chủng KM cho uống dịch chiết CGHD-E 3 lần trong 24 giờ và theo dõi trong 14 ngày liên tiếp [2]. Liều dung nạp tối đa của CGHD-E trên chuột nhắt vượt mức 45,072 g/kg, không xuất hiện triệu chứng trúng độc hay phản ứng có hại [2].
Trong thử nghiệm độc tính dài hạn, chuột cống chủng SD được cho dùng CGHD-E liên tục trong 28 ngày với các mức liều tương đương 10 lần, 20 lần và 50 lần liều lâm sàng ở người [2]. Sau 28 ngày, động vật được kiểm tra huyết học, đông máu, chức năng gan thận, chuyển hóa đường mỡ và nhuộm mô bệnh học HE các cơ quan chính [2].
Kết quả cho thấy chuột dùng thuốc nhìn chung có khả năng dung nạp trong khung thời gian 28 ngày [2]. Dù vậy, liều lượng dùng trong thí nghiệm là dịch chiết chuẩn hóa của bài thuốc phối hợp ba vị, không phản ánh việc tự sắc nấu cây lưỡi rắn đơn độc để uống thay nước cả năm [2].
Tác động trên mô gan và hiện tượng thâm nhiễm viêm
Một nghiên cứu từ năm 1988 xem xét tác dụng bảo vệ gan của các dược liệu thô đối với tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) gây ra trên chuột cống [3]. Nghiên cứu đánh giá các loại thảo mộc gồm Sài hồ (Bupleurum chinense), Hoàng bá (Phellodendron wilsonii), Uy linh tiên (Clematis chinensis) và Hedyotis corymbosa (cây lưỡi rắn hoa đầu) [3].
Về chỉ số enzym gan, Hedyotis corymbosa cho thấy tác dụng cải thiện có ý nghĩa thống kê đối với men SGPT (P < 0,005), nhưng không thể hiện mức ý nghĩa này trên SGOT [3]. Sự thoái hóa mỡ vùng quanh tĩnh mạch trung tâm và hoại tử tiểu thùy trung tâm được cải thiện rõ bởi Hoàng bá, cải thiện vừa phải bởi Sài hồ và Uy linh tiên [3].
Đáng chú ý, mặc dù Hedyotis corymbosa có tác động lên sự biến đổi mỡ, lát cắt mô bệnh học lại ghi nhận tình trạng thâm nhiễm nhiều tế bào viêm trong bào tương [3]. Hiện tượng thâm nhiễm tế bào viêm cho thấy phản ứng miễn dịch cục bộ hoặc kích ứng mô gan do các thành phần thảo mộc thô gây ra [3]. Dùng thảo mộc chưa qua tinh chế dài ngày có thể khiến gan và thận đối mặt với phản ứng viêm tiềm ẩn.
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện có
Các bằng chứng khoa học hiện tại về cây lưỡi rắn và hoạt chất liên quan có nhiều khoảng trống. Hầu hết dữ liệu độc tính đến từ mô hình chuột cống Wistar, chuột SD hoặc chuột KM [1, 2, 4]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng dài hạn ngẫu nhiên đối chứng trên người khỏe mạnh uống trà lưỡi rắn mỗi ngày.
Nghiên cứu của CGHD kéo dài tối đa 28 ngày trên chuột [2]. Axit syringic mới được kiểm tra cận cấp trong 14 ngày [1]. Các mốc thời gian này quá ngắn để đại diện cho thói quen uống trà thảo mộc thay nước lọc trong 6 tháng, 1 năm hoặc cả đời.
Các chế phẩm trong nghiên cứu là dịch chiết chuẩn hóa hoặc hợp chất đơn lẻ [1, 2]. Cây lưỡi rắn tự thu hái hoặc mua dạng khô ngoài thị trường có hàm lượng hoạt chất biến thiên lớn, dễ nhiễm nấm mốc hoặc kim loại nặng nếu bảo quản sai quy cách.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc làm nước uống
Quan niệm phổ biến cho rằng cây cỏ thiên nhiên không có độc tính, uống càng nhiều càng tốt để lọc thận. Đây là sai lầm nguy hiểm. Mọi hoạt chất đưa vào cơ thể đều cần cơ quan nội tạng xử lý. Uống nước sắc thảo mộc quá đậm liên tục làm tăng gánh nặng lọc của cầu thận.
Nhiều người tự ý ngưng nước lọc thông thường và chỉ uống nước sắc cây lưỡi rắn. Thảo mộc có thể chứa các chất gây lợi tiểu nhẹ, dẫn tới mất nước nếu không bổ sung nước trắng. Nước tiểu cô đặc cùng các sản phẩm chuyển hóa thô làm tăng nguy cơ tổn thương thận cấp tính hoặc bán cấp.
Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa tác dụng hỗ trợ trong phòng thí nghiệm với khả năng chữa dứt điểm bệnh lý gan thận. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra hoạt tính sinh học trong điều kiện kiểm soát gắt gao, không tương đương với việc tự chữa bệnh tại nhà [1, 4].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người có tiền sử suy giảm chức năng thận, viêm cầu thận hoặc suy thận mạn tuyệt đối không tự ý dùng nước cây lưỡi rắn thay nước lọc. Khả năng lọc của thận nhóm này đã suy yếu, việc tiếp nhận thêm các phức hợp thảo dược chưa rõ liều an toàn dễ đẩy nhanh tiến trình suy thận.
Người mắc bệnh gan mạn tính, men gan tăng cao cần lưu ý hiện tượng thâm nhiễm viêm tế bào gan đã được quan sát trong nghiên cứu mô bệnh học [3]. Thảo mộc thô chưa kiểm chuẩn có thể gây quá tải cho các tế bào gan đang bị tổn thương.
Chưa có dữ liệu an toàn về cây lưỡi rắn cho phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu độc tính hiện tại chỉ giới hạn trên chuột cống và chuột nhắt [1, 2]. Nhóm đối tượng này cần tránh dùng nước sắc thảo mộc hàng ngày khi chưa có chỉ định y khoa.
Áp dụng thực tế an toàn
Nước lọc đun sôi để nguội vẫn là nguồn cung cấp nước chính yếu và an toàn nhất cho cơ thể. Nhu cầu nước hằng ngày nên được đáp ứng chủ yếu bằng nước tinh khiết để thận vận hành trơn tru.
Nếu muốn dùng cây lưỡi rắn với mục đích hỗ trợ sức khỏe, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và uống trong thời gian ngắn vài ngày đến một tuần. Không đun nước quá đặc, không uống khi bụng đói và không dùng để uống thuốc tây.
Người đang điều trị bệnh lý nền hoặc dùng thuốc chuyển hóa qua gan thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm bất kỳ loại trà thảo mộc nào. Khi xuất hiện dấu hiệu mệt mỏi, chán ăn, thay đổi lượng nước tiểu hoặc vàng da, cần dừng thảo mộc và đi khám ngay.
Cây lưỡi rắn có những hoạt tính sinh học đáng chú ý nhưng các nghiên cứu an toàn hiện tại mới dừng lại ở động vật ngắn ngày [1, 2]. Việc lạm dụng thảo mộc này thay nước lọc mỗi ngày là thói quen thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn rủi ro cho gan, thận. Duy trì chế độ uống nước cân bằng và lắng nghe cơ thể là nguyên tắc cốt lõi để bảo vệ sức khỏe.
