Nhiều vùng quê Việt Nam và các nước Đông Nam Á lưu truyền thói quen hái lá cây mua (còn gọi mua bà) giã nát đắp lên vết thương hở, vết đứt tay nhằm cầm máu và ngừa mưng mủ. Loại cây dại mọc phổ biến ở ven đồi, bãi hoang này từ lâu đã trở thành bài thuốc dân gian quen thuộc [1]. Liệu kinh nghiệm dân gian trên có cơ sở khoa học, hay tiềm ẩn rủi ro nhiễm trùng khi tự ý áp dụng?
Câu trả lời ngắn gọn: Cây mua bà thực sự chứa các hoạt tính sinh học hỗ trợ ức chế vi khuẩn và làm lành vết thương trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [2, 3]. Dù vậy, toàn bộ dữ liệu hiện nay mới dừng lại ở mức tế bào và động vật gặm nhấm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [1, 2, 7].
Cây mua bà và kinh nghiệm trị thương dân gian
Cây mua, tên khoa học Melastoma malabathricum, thuộc họ Melastomataceae, là dạng cây bụi nhỏ bản địa tại vùng nhiệt đới, ôn đới châu Á và các đảo Thái Bình Dương [1]. Trong y học dân gian Malaysia, Ấn Độ, Trung Quốc và Indonesia, các bộ phận của cây từ lá, chồi non, vỏ, hạt đến rễ được sử dụng để chữa vết cắt, tiêu chảy, kiết lỵ, trĩ, đau răng và đau dạ dày [1].
Các nghiên cứu tổng hợp về dược lý dân tộc xác nhận loài thực vật này sở hữu nhiều đặc tính sinh học đáng chú ý như giảm đau, kháng viêm, chống oxy hóa, hỗ trợ làm lành tổn thương và độc tế bào [1]. Chiết xuất từ lá mua thường được cư dân bản địa giã đắp tại chỗ nhờ cảm nhận thực tế về khả năng làm dịu da và se miệng vết thương [1, 3]. Tuy nhiên, niềm tin dùng cây cỏ tự nhiên luôn an toàn thường dựa trên quan sát truyền miệng qua nhiều thế hệ mà thiếu tài liệu kiểm chứng bài bản [2].
Cơ chế tác động sinh học của lá mua
Khả năng hỗ trợ phục hồi vết thương của lá mua chủ yếu xoay quanh việc kiểm soát vi khuẩn và kích thích quá trình tái tạo biểu mô [3]. Khi da bị rách hoặc loét, vi khuẩn dễ dàng xâm nhập gây viêm kéo dài, cản trở việc tạo mô hạt và kéo da non [3]. Dược chất trong lá cây giúp giảm thiểu tải lượng vi khuẩn và phối hợp với cơ chế tự vệ của tế bào nhằm khép kín bờ vết thương [1, 2].
Ngoài ra, quá trình liền sẹo phụ thuộc lớn vào sự tăng sinh của nguyên bào sợi và cân bằng chuyển hóa tại mô [1, 8]. Các hoạt chất thực vật trong dịch chiết lá mua góp phần bảo vệ mô khỏi áp lực oxy hóa, hạn chế nồng độ malondialdehyde (MDA) và nâng cao hoạt động của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase, catalase hay glutathione peroxidase [4]. Những tác động nội sinh này tạo môi trường thuận lợi để tế bào tăng sinh và bù đắp vết khuyết hổng [4].
Các nghiên cứu tế bào và vi sinh vật
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát dịch chiết nước của cây Melastoma malabathricum cùng ba loại cây khác trên mô hình lớp đơn nguyên bào sợi nướu người (HGF) [2]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá khả năng dọn gốc tự do DPPH, sự tăng sinh tế bào HGF, chức năng tổng hợp collagen qua nồng độ hydroxyproline, tốc độ khép miệng vết thương qua thử nghiệm cào xước (scratch assay), cùng mức độ biểu hiện của bFGF và TGF-beta [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước của M. malabathricum thể hiện khả năng dọn gốc tự do thấp và tác động đóng vết thương in vitro không quá nổi bật khi đặt cạnh thảo dược khác cùng thử nghiệm [2].
Ở khía cạnh kháng khuẩn, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã thử nghiệm phân đoạn lá Melastoma malabathricum kết hợp với thuốc kháng sinh gentamicin và ciprofloxacin trên các chủng vi khuẩn phân lập từ bệnh nhân loét bàn chân đái tháo đường [3]. Thử nghiệm dùng phương pháp pha loãng và khuếch tán thạch với các nồng độ kháng sinh 45%, 55%, 65% và 75% trên ba loài vi khuẩn gồm Escherichia coli, Staphylococcus aureus và Bacillus cereus [3]. Kết quả chỉ ra sự kết hợp giữa dịch chiết lá mua và ciprofloxacin mang lại chỉ số nồng độ ức chế phân đoạn (FICI) bằng 0,5, chứng minh hiệu ứng hiệp đồng kháng khuẩn mạnh mẽ hơn so với việc chỉ sử dụng riêng lẻ từng thành phần [3].
Nghiên cứu trên mô hình động vật thực nghiệm
Bên cạnh ống nghiệm, tác dụng thực tế của lá mua được theo dõi trên các mô hình động vật gặm nhấm [2, 7]. Dữ liệu trích dẫn từ các tài liệu trước đó ghi nhận dạng thuốc mỡ điều chế từ dịch chiết ethanol lá mua nồng độ 5% khi bôi lên vết thương thực nghiệm ở chuột nhắt đã giúp tổn thương lành lặn mà không xảy ra tình trạng nhiễm trùng [3].
Vấn đề độc tính khi bôi ngoài da cũng được làm sáng tỏ qua nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống Sprague-Dawley cái [5]. Nghiên cứu chia 30 con chuột thành 5 nhóm (6 con mỗi nhóm) để kiểm tra độc tính bì cấp tính (theo dõi 14 ngày sau 1 lần bôi duy nhất) và bán cấp (bôi liên tục 28 ngày) với các nồng độ chiết xuất ethanol 2,5%, 5% và 10% trên vùng da lưng đã cạo lông [5]. Kết quả không ghi nhận chuột tử vong, không có biểu hiện bất thường về hành vi, thể trọng, trọng lượng gan thận cũng như các chỉ số huyết học và sinh hóa huyết thanh (p > 0,05) [5]. Cấu trúc mô bệnh học da, gan và thận của chuột hoàn toàn bình thường, chứng minh dịch chiết bôi ngoài da ở các mức nồng độ này an toàn trên loài gặm nhấm [5].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2013 trên chuột cống bị đái tháo đường do tiêm streptozotocin (55 mg/kg) cũng cho thấy dịch chiết methanol đường uống từ lá mua an toàn ở liều lên tới 2000 mg/kg [4]. Khi dùng cho chuột đái tháo đường ở các mức liều 100, 250 và 500 mg/kg/ngày trong 28 ngày, chiết xuất hỗ trợ giảm glucose huyết thanh, hạ glycated hemoglobin, kích thích tiết insulin và cải thiện men chống oxy hóa mô gan [4].
Điểm mạnh và khoảng trống của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng đã bước đầu xác thực tiềm năng của cây mua trong việc kháng khuẩn tại chỗ và kích thích phục hồi biểu mô [2, 3]. Dịch chiết lá mua cho thấy độ an toàn tại chỗ cao trên da động vật, không gây độc tính cấp hay bán cấp khi dùng nồng độ dưới 10% [5]. Khả năng tương tác hiệp đồng với kháng sinh như ciprofloxacin mở ra hướng đi triển vọng trong bào chế chế phẩm hỗ trợ loét nhiễm khuẩn [3].
Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất là sự vắng bóng hoàn toàn của các thử nghiệm lâm sàng trên người [1, 2]. Mọi số liệu về hiệu quả làm lành vết thương, nồng độ an toàn hay khả năng chống nhiễm trùng mới chỉ thực hiện trên tế bào cô lập hoặc loài gặm nhấm [1, 7]. Cơ thể người có cấu trúc giải phẫu da, hệ miễn dịch và bệnh học phức tạp hơn nhiều so với chuột cống hay tế bào nuôi cấy trong đĩa petri [1, 7].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược đắp vết thương
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên đã dùng hàng trăm năm thì luôn vô hại và đắp lá tươi trực tiếp sẽ lành vết thương nhanh hơn [2]. Thực tế, việc hái lá mua tươi ngoài môi trường tự nhiên đem giã nát rồi đắp lên vết rách da tiềm ẩn hiểm họa khôn lường. Bụi bẩn, trứng giun sán, nấm mốc và các vi khuẩn nguy hiểm bám trên lá có thể xâm nhập sâu vào lòng vết thương, biến một tổn thương nhẹ thành ổ viêm mủ, hoại tử hoặc nhiễm trùng huyết [3].
Một ngộ nhận khác là thảo dược có thể thay thế hoàn toàn thuốc bôi khử trùng hay kháng sinh thông thường. Các nghiên cứu hiện đại chỉ ra rằng dịch chiết lá mua chỉ đạt hiệu quả diệt khuẩn tối ưu khi phối hợp liều cao với kháng sinh đặc hiệu, chứ dịch chiết đơn lẻ khó lòng tiêu diệt triệt để các ổ nhiễm trùng nặng [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người có vết thương hở sâu, vết thương chảy máu xối xả, vết cắn của động vật hoặc tổn thương rách da diện rộng tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược đắp ngoài [3]. Những tình huống này bắt buộc phải được sơ cứu y tế bài bản bằng dung dịch sát khuẩn vô trùng và khâu vá chuyên môn để ngừa biến chứng uốn ván.
Những bệnh nhân mắc bệnh nền đái tháo đường có vết loét bàn chân cần hết sức cảnh giác [3]. Vết loét đái tháo đường là biến chứng nghiêm trọng kèm chết mô và vi khuẩn xâm lấn lan rộng, dễ dẫn đến tàn tật nếu xử trí sai lầm [3]. Dù dịch chiết lá mua có tiềm năng hỗ trợ kháng khuẩn trên vi khuẩn phân lập từ vết loét này, dữ liệu mới dừng lại ở đĩa thạch và chưa có hướng dẫn lâm sàng cho bệnh nhân [3]. Nhóm người này phải tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa.
Bên cạnh đó, các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào từ thử nghiệm trên người [5]. Các nghiên cứu an toàn da liễu hiện tại mới chỉ thực hiện trên chuột cống khỏe mạnh [5]. Nhóm này không nên tự ý áp dụng kinh nghiệm dân gian bôi đắp lên vùng da tổn thương.
Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn
Khi bị các vết xước nhỏ hoặc đứt tay nhẹ trong sinh hoạt, điều quan trọng nhất là làm sạch vết thương dưới vòi nước sạch hoặc nước muối sinh lý để loại bỏ tạp chất. Có thể sát khuẩn nhẹ bằng dung dịch y tế chuyên dụng đã được kiểm định trước khi băng gạc sạch.
Không tự ý hái lá mua tươi giã đắp trực tiếp lên miệng vết rách da khi chưa được vô trùng và chiết tách hoạt chất đúng quy chuẩn [2, 7]. Nếu quan tâm đến các chế phẩm lành thương nguồn gốc thảo mộc chứa chiết xuất lá mua, người tiêu dùng chỉ nên cân nhắc các sản phẩm dạng gel, kem hoặc mỡ đã qua kiểm nghiệm độc tính, được cấp phép lưu hành bởi cơ quan y tế [2, 7]. Khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bôi ngoài nào, nếu thấy dấu hiệu sưng đỏ tăng dần, nóng rát, chảy dịch mủ hoặc sốt, cần ngưng ngay và đến bệnh viện kiểm tra [3].
Tóm lại, cây mua bà là một dược liệu giàu tiềm năng với hoạt tính kháng khuẩn và tái tạo mô đã được ghi nhận trên tế bào và động vật [2, 3]. Dù vậy, người dân không nên đánh đồng kết quả trong phòng thí nghiệm với việc tùy tiện dùng lá tươi chữa bệnh tại nhà [1, 2]. Giữ vết thương sạch sẽ và tham khảo ý kiến nhân viên y tế luôn là giải pháp an toàn hàng đầu để bảo vệ sức khỏe bản thân.
