Thực hư chuyện dùng lá mua chữa đau dạ dày

Cây mua (tên khoa học Melastoma malabathricum) là loại cây bụi mọc hoang dã rất quen thuộc tại các vùng đồi núi Việt Nam. Trong kinh nghiệm dân gian, nhiều người truyền tai nhau dùng lá mua sắc uống để làm dịu cơn đau dạ dày hoặc chữa lành vết loét. Sự lan truyền này khiến không ít người bệnh tin rằng loại lá dân dã này có thể thay thế thuốc tây y.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất lá mua chỉ mới bộc lộ tác dụng giảm tổn thương loét trong các mô hình thí nghiệm trên chuột [1], [2]. Các nhà khoa học chưa hề tiến hành thử nghiệm lâm sàng trên người và lá mua tuyệt đối không thể thay thế các loại thuốc kháng acid hay thuốc ức chế tiết acid dạ dày chuẩn mực [1], [3].

Người bệnh cần hiểu rõ cơ chế và các bằng chứng thực nghiệm để tránh những rủi ro sức khỏe đáng tiếc do tự ý ngưng phác đồ điều trị của bác sĩ.

Hoạt chất từ lá mua hoạt động thế nào trong phòng thí nghiệm?

Để hiểu tại sao lá mua lại thu hút sự chú ý của các nhà nghiên cứu, cần xem xét cơ chế tự bảo vệ của niêm mạc dạ dày. Khi gặp các tác nhân gây hại như cồn ethanol, lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc dễ bị phá vỡ, dẫn tới tình trạng viêm và loét [1], [2].

Nghiên cứu cơ chế chuyên sâu năm 2015 chỉ ra rằng dịch chiết methanol của lá mua chứa nhiều hợp chất thực vật, trong đó có flavonoid quercitrin [4]. Khi thử nghiệm trên mô hình chuột thắt môn vị, dịch chiết lá mua cùng thành phần quercitrin có khả năng làm giảm thể tích và độ acid của dịch vị, đồng thời làm tăng độ pH cũng như hàm lượng chất nhầy trên thành dạ dày [4].

Bên cạnh đó, dịch chiết lá mua kích thích gia tăng các chỉ số chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD) và điều hòa các chất nội sinh bảo vệ mô như nitric oxide (NO) và nhóm sulfhydryl (SH) [4]. Tác động này còn gắn liền với khả năng ức chế các enzym lipoxygenase (LOX) và xanthine oxidase (XO), giúp giảm thiểu tình trạng viêm cấp tính [4].

Các bằng chứng thực nghiệm trên động vật nói gì?

Cho đến nay, toàn bộ dữ liệu về khả năng chống loét của lá mua đều chỉ dừng lại ở các thí nghiệm trên loài gặm nhấm, cụ thể là chuột cống trắng.

Nghiên cứu công bố năm 2012 đã đánh giá tác dụng của dịch chiết methanol từ lá mua (Melastoma malabathricum - MEMM) trên 10 nhóm chuột [1]. Chuột được cho uống dịch chiết ở các mức liều 50, 250 và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể, so sánh với nhóm đối chứng âm dùng 10% DMSO và nhóm đối chứng dương dùng thuốc ranitidine liều 100 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy MEMM thể hiện hoạt tính chống loét đáng kể (3% đến 75%) trên mô hình gây loét bằng cồn ethanol [1]. Tuy nhiên, trên mô hình gây loét bằng thuốc giảm đau chống viêm indomethacin, chiết xuất này không có tác dụng bảo vệ, thậm chí còn làm trầm trọng thêm diện tích và mức độ loét dạ dày [1].

Đến năm 2016, một nghiên cứu khác tập trung khảo sát dịch chiết nước của lá mua (AEMM) trên các nhóm chuột (n=6 con mỗi nhóm) [2]. Chuột được uống AEMM liên tục 7 ngày với các liều 50, 250 và 500 mg/kg, hoặc dùng ranitidine 100 mg/kg, sau đó gây loét vào ngày thứ 8 [2]. Tương tự nghiên cứu trước, dịch chiết nước chỉ ức chế vết loét do cồn ethanol với tỷ lệ bảo vệ từ 50% đến 82%, được xác nhận qua cả quan sát đại thể và vi phẫu mô học [2]. Dịch chiết nước cũng hoàn toàn không có hiệu lực chống lại vết loét do indomethacin [2].

Cũng trong năm 2016, dạng chiết xuất bằng chloroform của lá mua (CEMM) được đưa vào kiểm nghiệm so sánh với thuốc ức chế bơm proton omeprazole liều 20 mg/kg [3]. Chuột được uống các liều 50, 250 hoặc 500 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày liên tiếp trước khi gây loét bằng ethanol [3]. Kết quả cho thấy CEMM thể hiện hoạt tính bảo vệ dạ dày với nồng độ hiệu quả EC50 là 297,7 mg/kg [3]. Ở thí nghiệm thắt môn vị, CEMM giúp giảm tiết acid dịch vị, tăng pH và tăng chất nhầy bảo vệ [3].

Một hướng đi khác vào năm 2017 đã thử nghiệm phối hợp chiết xuất lá mua và lá trứng cá (Muntingia calabura - MMMC) theo tỷ lệ 1:1, 1:3 và 3:1 ở các liều 15, 150 và 300 mg/kg trên chuột [5]. Hỗn hợp theo tỷ lệ 1:1 cho hiệu quả bảo vệ dạ dày tối ưu nhất trước tổn thương do cồn ethanol, đồng thời làm giảm lượng dịch vị và tăng chất nhầy thành dạ dày trong thử nghiệm thắt môn vị [5]. Hỗn hợp này cũng cải thiện rõ rệt các chỉ số chống oxy hóa như SOD, catalase (CAT), glutathione (GSH) và prostaglandin E2 (PGE2) [5].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới người bệnh

Mặc dù các số liệu trên động vật rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng này.

Thứ nhất, tất cả nghiên cứu mới chỉ tiến hành trên chuột thí nghiệm với mô hình gây tổn thương cấp tính bằng cồn nguyên chất hoặc can thiệp thắt môn vị [1], [2], [4], [3]. Bệnh lý viêm loét dạ dày ở người phức tạp hơn rất nhiều, chịu sự chi phối của vi khuẩn Helicobacter pylori, căng thẳng kéo dài, thói quen ăn uống và tác dụng phụ của thuốc.

Thứ hai, việc chiết xuất trong phòng thí nghiệm sử dụng các dung môi chuyên dụng như cồn methanol hoặc chloroform để thu hồi tối đa hoạt chất tinh khiết [1], [3]. Cách đun nấu, sắc nước uống thủ công tại nhà hoàn toàn không tương đồng về nồng độ, độ tinh sạch cũng như khả năng hấp thu của cơ thể.

Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh

Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì vô hại và có thể dùng thay thế hoàn toàn cho thuốc kháng acid hoặc thuốc ức chế bơm proton do bác sĩ kê đơn. Đây là một quan niệm sai lầm nghiêm trọng.

Thực tế nghiên cứu năm 2012 đã cảnh báo: dịch chiết lá mua làm tổn thương loét dạ dày do indomethacin trở nên trầm trọng hơn, khiến vết loét lan rộng và điểm số bệnh lý tăng cao [1]. Indomethacin thuộc nhóm thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) rất phổ biến trong điều trị xương khớp. Nếu một người đang đau dạ dày do dùng thuốc giảm đau khớp mà lại tự ý uống lá mua, nguy cơ thủng hoặc xuất huyết dạ dày có thể tăng cao thay vì được chữa lành [1].

Hơn nữa, lá mua không thể thay thế thuốc kháng acid. Thuốc tây y đã trải qua các thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm khắt khe trên hàng chục nghìn người, được kiểm soát chính xác về liều dùng và tác dụng phụ, điều mà thảo mộc chưa qua thử nghiệm lâm sàng không thể đáp ứng.

Ai cần thận trọng tuyệt đối?

Dựa trên các dữ liệu khoa học đã ghi nhận, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý:

  • Người bị viêm loét dạ dày liên quan đến thuốc giảm đau, kháng viêm nhóm NSAIDs: Tuyệt đối không tự ý dùng lá mua vì dịch chiết này có thể làm nặng thêm các tổn thương do nhóm thuốc này gây ra [1].
  • Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào trên các đối tượng này; dữ liệu khoa học mới chỉ có trên động vật thí nghiệm [1], [2]. Do đó, nhóm đối tượng này không nên sử dụng.
  • Người có bệnh lý nền mạn tính, người cao tuổi: Phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào hỗ trợ sức khỏe.

Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc dạ dày

Do chưa có nghiên cứu trên người, y học hiện đại không có khuyến cáo về liều lượng, số lượng lá cụ thể hay thời điểm uống nước lá mua an toàn mỗi ngày. Người bệnh không nên tự ý hái lá cây đun uống với hy vọng điều trị bệnh dạ dày.

Để bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa một cách khoa học:

  • Tuân thủ đúng phác đồ điều trị của bác sĩ khi được chẩn đoán viêm loét dạ dày, không tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược chưa kiểm chứng.
  • Hạn chế tối đa việc lạm dụng rượu bia và chất kích thích, bởi ethanol là tác nhân phá hủy trực tiếp lớp niêm mạc bảo vệ dạ dày [1], [2].
  • Ăn uống đúng giờ, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và tránh tự ý mua các loại thuốc giảm đau kháng viêm khi chưa có chỉ định y khoa.

Các nghiên cứu khoa học mở ra tiềm năng chiết xuất các hoạt chất quý từ lá cây mua phục vụ ngành dược liệu trong tương lai [1], [5]. Tuy nhiên ở thời điểm hiện tại, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không xem lá mua là thần dược thay thế thuốc chữa bệnh dạ dày.