Cây mua đỏ và lời đồn "thần dược" trị bệnh gan

Nhiều người truyền tai nhau dùng rễ cây mua đỏ nấu nước uống để trị viêm gan, giải độc và hạ men gan. Lời đồn này khiến không ít bệnh nhân tìm mua dược liệu khô về sử dụng hàng ngày nhằm thay thế thuốc đặc trị. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của cây mua đỏ đối với lá gan con người vẫn là dấu hỏi lớn.

Trả lời thẳng thắn: Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh mua đỏ có thể điều trị viêm gan hay hạ men gan. Dữ liệu khoa học hiện có chỉ dừng lại ở các phân tích thành phần hóa thực vật và một số thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật đối với các loài cùng chi.

Các hoạt chất chống oxy hóa được tìm thấy trong mua đỏ

Loài mua đỏ có tên khoa học là Melastoma sanguineum Sims. Các nghiên cứu hóa thực vật phát hiện loài cây này chứa lượng lớn hợp chất phenolic và flavonoid.

Một nghiên cứu phân tích vào năm 2007 bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng (TLC) đã so sánh các flavonoid trong nhiều loài mua dược liệu [1]. Kết quả ghi nhận rutin xuất hiện trong tất cả các mẫu phân tích, bao gồm Melastoma sanguineum [1]. Rutin là một flavonoid phổ biến được biết đến với hoạt tính chống oxy hóa.

Năm 2017, nghiên cứu chiết xuất hỗ trợ bằng sóng siêu âm trên quả mua đỏ (Melastoma sanguineum Sims) đã định danh 7 thành phần phenolic chính bằng sắc ký lỏng ghép khối phổ [2]. Hoạt chất chiếm hàm lượng cao nhất là epicatechin gallate, tiếp theo là epicatechin, rutin, epigallocatechin, protocatechuic acid, chlorogenic acid và quercetin [2]. Các phân tích so sánh cho thấy hàm lượng rutin và chlorogenic acid trong quả mua đỏ cao hơn hạt diêm mạch lần lượt 2,8 và 2,4 lần [2]. Đồng thời, lượng epicatechin trong quả mua đỏ cao gấp 8 lần nấm Thelephora ganbajun [2].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2017 cũng chỉ ra hàm lượng chlorogenic acid trong cà phê Thổ Nhĩ Kỳ cao gấp 25 lần quả mua đỏ [2]. Hàm lượng epicatechin trong quả Aronia melanocarpa cao gấp 1,7 lần quả mua đỏ [2]. Hàm lượng quercetin trong quả xoài gấp 7,8 lần, còn trong quả cam thì hàm lượng quercetin gấp 18,2 lần và chlorogenic acid gấp 7,4 lần quả mua đỏ [2]. Các phenolic này có hoạt tính chống oxy hóa mạnh, và theo lý thuyết chung chúng từng được chứng minh có các hoạt tính sinh học như kháng viêm, kháng khuẩn, bảo vệ gan [2]. Dù vậy, việc chứa hoạt chất không đồng nghĩa dịch sắc thô từ rễ cây sẽ chữa được bệnh viêm gan ở người.

Về khả năng khử gốc tự do, nghiên cứu năm 2010 khảo sát 56 loại quả dại ở miền Nam Trung Quốc đã đo lường năng lực chống oxy hóa qua chỉ số FRAP [3]. Quả mua đỏ (Melastoma sanguineum) nằm trong nhóm quả có hoạt tính chống oxy hóa cao nhất [3]. Giá trị FRAP phân đoạn tan trong nước của mua đỏ đạt 143 ± 2,00 micromol Fe(II)/g trọng lượng tươi [3]. Ở phân đoạn tan trong chất béo, quả mua đỏ đạt 145 ± 8,44 micromol Fe(II)/g [3]. Tổng giá trị kết hợp cả hai phân đoạn của mua đỏ đạt 288 ± 10,4 micromol Fe(II)/g trọng lượng tươi, đứng hàng thứ ba trong 56 loại quả dại được thử nghiệm [3].

Bằng chứng bảo vệ gan từ các loài cùng chi Melastoma

Cho đến nay, chưa có công trình tiền lâm sàng nào công bố thử nghiệm riêng dịch chiết rễ mua đỏ (Melastoma sanguineum) trên mô hình viêm gan. Các dữ liệu về tác dụng bảo vệ gan chủ yếu đến từ loài cùng chi là cây mua thường (Melastoma malabathricum).

Năm 2013, một nghiên cứu trên chuột cống trắng đã đánh giá tác dụng bảo vệ tế bào gan của cao chiết methanol từ lá cây mua (Melastoma malabathricum - MEMM) [4]. Thí nghiệm sử dụng hai mô hình gây tổn thương gan cấp: một nhóm dùng độc chất paracetamol và một nhóm dùng carbon tetrachloride (CCl4) [4]. Chuột được chia thành 10 lô (mỗi lô 6 con), uống thử nghiệm 1 lần mỗi ngày trong 7 ngày liên tục [4].

Các lô thử nghiệm gồm: lô đối chứng âm dùng 10% dimethyl sulfoxide, lô đối chứng dương dùng 200 mg/kg silymarin, và ba lô thử nghiệm MEMM với các liều 50, 250, hoặc 500 mg/kg [4]. Sau 7 ngày, chuột bị gây độc gan để kiểm tra chỉ số sinh hóa máu và giải phẫu mô bệnh học gan [4].

Kết quả cho thấy dịch chiết lá MEMM thể hiện hoạt tính bảo vệ gan có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) trước cả hai tác nhân gây độc paracetamol và CCl4 [4]. Tác dụng này thể hiện qua sự cải thiện xét nghiệm chức năng gan và được xác nhận qua hình ảnh vi phẫu mô gan giảm tổn thương [4]. Nhóm tác giả kết luận hoạt tính bảo vệ gan của lá M. malabathricum có thể liên quan đến các thành phần hóa thực vật và khả năng chống oxy hóa, đồng thời nhấn mạnh cần nghiên cứu sâu hơn [4].

Lỗ hổng lớn: Thiếu thử nghiệm lâm sàng trên người

Kết quả tích cực từ chuột trong phòng thí nghiệm không thể dùng để kết luận cây mua đỏ có thể "trị viêm gan" cho con người. Giữa mô hình động vật và cơ thể người có sự khác biệt rất lớn về chuyển hóa thuốc và cơ chế bệnh sinh.

Đặc biệt, nghiên cứu năm 2013 sử dụng dịch chiết methanol từ lá của loài Melastoma malabathricum, không phải chiết xuất rễ của cây mua đỏ (Melastoma sanguineum) như cách dân gian sử dụng [4]. Sự khác biệt giữa các loài trong cùng chi về mặt sinh học và biểu hiện gen là rất đáng kể.

Một nghiên cứu phiên mã so sánh công bố năm 2019 giữa Melastoma candidum, Melastoma sanguineum và con lai F1 cho thấy có sự biến đổi biểu hiện gen rõ rệt giữa hai loài bố mẹ [5]. Phân tích phát hiện 3.793 bản phiên mã biểu hiện khác biệt ở lá và 2.116 bản phiên mã biểu hiện khác biệt ở cánh hoa giữa hai loài [5]. Các gen này liên quan mật thiết đến phản ứng thích ứng môi trường, khả năng chịu hạn, chịu nhiệt và thích nghi ánh sáng [5]. Sự khác nhau về mặt di truyền dẫn tới sự khác biệt về thành phần và tỷ lệ hoạt chất tích lũy.

Do đó, không thể đánh đồng tác dụng của loài này sang loài khác, cũng như không thể áp đặt kết quả từ lá lên rễ cây. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đo lường liều dùng, độ an toàn hay hiệu quả hạ men gan của mua đỏ trên bệnh nhân viêm gan virus hay viêm gan do rượu.

Những hiểu lầm nguy hiểm khi tự điều trị viêm gan

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Viêm gan là bệnh lý phức tạp, gồm viêm gan siêu vi (B, C), viêm gan tự miễn, viêm gan nhiễm mỡ hay tổn thương gan do thuốc và rượu.

Nhiều người tự ý bỏ phác đồ thuốc kháng virus do bác sĩ chỉ định để uống nước sắc rễ mua đỏ. Việc này khiến virus bùng phát âm thầm, làm tế bào gan bị phá hủy nhanh hơn, dẫn tới xơ gan hoặc suy gan cấp.

Bên cạnh đó, việc uống các loại rễ cây rừng thu hái thủ công tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, độc tố aflatoxin, kim loại nặng hoặc tồn dư hóa chất bảo quản. Gan vốn đang tổn thương lại phải gánh thêm trọng trách lọc thải các độc chất lạ, khiến tình trạng men gan tăng vọt và nguy cơ suy giảm chức năng gan tiến triển nhanh hơn.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người đang mắc bệnh lý gan mạn tính như viêm gan B, viêm gan C, xơ gan không nên tự ý dùng rễ cây mua đỏ thay thế thuốc. Việc tự điều trị có thể làm mất đi giai đoạn can thiệp vàng của y học hiện đại.

Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú không được tùy tiện sử dụng các dịch chiết thảo dược chưa qua kiểm duyệt độc tính sinh sản. Trẻ nhỏ và người có thể trạng suy nhược cũng cần tránh xa các bài thuốc dân gian chưa được chuẩn hóa liều lượng.

Người đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc tây cần thận trọng tối đa. Các flavonoid và hợp chất phenolic trong dược liệu có thể gây tương tác thuốc, làm thay đổi chuyển hóa của các thuốc tim mạch, tiểu đường hay huyết áp qua gan.

Lời khuyên tiếp cận an toàn và khoa học

Cây mua đỏ là nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng với hàm lượng flavonoid và năng lực chống oxy hóa đáng chú ý [2], [3]. Tuy nhiên, để chuyển hóa tiềm năng phòng thí nghiệm thành thuốc điều trị đòi hỏi một quá trình nghiên cứu độc tính, tối ưu hóa hoạt chất và thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt kéo dài nhiều năm.

Người tiêu dùng không nên mù quáng tin vào các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng. Khi phát hiện men gan tăng cao hoặc có triệu chứng mệt mỏi, vàng da, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và dùng thuốc theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ. Lối sống lành mạnh, hạn chế rượu bia, dinh dưỡng cân bằng và tiêm phòng đầy đủ vẫn là biện pháp bảo vệ gan vững chắc nhất.