Thói quen hái lá đắp vết thương và lời đồn dân gian
Nhiều người dân khi bị trầy xước, đứt tay hay gặp vết thương hở ngoài da thường có thói quen tìm các loại cây cỏ quanh nhà giã nát để đắp. Trong đó, lá cây mua đỏ thường được truyền miệng là bài thuốc giúp cầm máu cấp tốc và hỗ trợ làm lành da tổn thương nhanh chóng.
Tuy nhiên, thói quen dân gian này hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nhiều mối nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Đắp trực tiếp lá cây tươi chưa qua khử trùng lên miệng vết thương hở không những không giúp tổn thương mau lành mà còn mở đường cho vi khuẩn xâm nhập trực tiếp vào hệ tuần hoàn.
Quá trình làm lành vết thương vốn là một chuỗi phản ứng sinh học cực kỳ phức tạp của cơ thể [1, 3]. Việc can thiệp bằng các biện pháp thô sơ, chưa được kiểm chứng khoa học có thể gây nhiễm trùng thứ phát, biến một tổn thương nhẹ thành ổ viêm hoại tử nguy hiểm.
Cơ chế làm lành vết thương diễn ra như thế nào?
Quá trình hồi phục tổn thương mô gồm nhiều giai đoạn phức tạp diễn ra nối tiếp nhau [3, 8]. Các tế bào bị ức chế tiếp xúc ở mép tổn thương cần tách khỏi giá thể, di chuyển vào vùng khuyết hổng rồi dừng di chuyển để tái lập lớp tế bào liên tục một khi bề mặt đã được che phủ [1]. Nếu tế bào mất đi cơ chế điều hòa này, chúng sẽ tiếp tục tăng sinh mất kiểm soát và tạo thành khối u bất thường tại vết thương [1].
Trong chuỗi phản ứng hồi phục mô, các hiện tượng sinh học cốt lõi bao gồm kiểm soát phản ứng viêm, kích thích tế bào sừng và nguyên bào sợi di cư, tăng sinh mô liên kết và tạo mạch máu mới để tái tạo cấu trúc da tổn thương [4, 6, 8]. Bất kỳ sự gián đoạn hay can thiệp bất lợi nào vào các pha này đều có thể khiến tổn thương chuyển thành mạn tính, khó điều trị [3, 8].
Khi đưa các dị vật chưa được vô trùng như bã lá cây tươi vào miệng vết thương, phản ứng viêm tự nhiên sẽ bị rối loạn trầm trọng. Cơ thể phải dồn tài nguyên chống đỡ tác nhân xâm nhập lạ thay vì tập trung vào quá trình biểu mô hóa để khép miệng vết thương.
Nghiên cứu khoa học nói gì về cây mua đỏ?
Về mặt thực vật học, chi Mua (Melastoma) nhận được nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu [5, 7]. Một nghiên cứu công bố năm 2007 sử dụng kỹ thuật sắc ký lớp mỏng (TLC) để so sánh các hợp chất flavonoid giữa các loài thuộc chi này [2]. Kết quả ghi nhận hợp chất rutin đều xuất hiện ở các mẫu cây khảo sát như Melastoma dodecandrum, Melastoma sanguineum (mua đỏ), Melastoma normale, Melastoma affine và Melastoma candidum [2].
Năm 2017, một nghiên cứu chuyên sâu đã sử dụng kỹ thuật chiết xuất hỗ trợ bằng siêu âm kết hợp sắc ký lỏng ghép khối phổ để định danh các chất chống oxy hóa tự nhiên từ quả mua đỏ (Melastoma sanguineum Sims) [3]. Kết quả đã xác định và định lượng được 7 thành phần phenolic trong dịch chiết [3]. Hàm lượng cao nhất là epicatechin gallate, tiếp theo lần lượt là epicatechin, rutin, epigallocatechin, axit protocatechuic, axit chlorogenic và quercetin [3].
Nghiên cứu năm 2017 cũng chỉ ra rằng một số hợp chất phenolic trong quả mua đỏ cao hơn các loại thực phẩm khác, nhưng một số chất lại thấp hơn [3]. Cụ thể, lượng rutin và axit chlorogenic trong quả mua đỏ cao gấp 2,8 lần và 2,4 lần so với diêm mạch nguyên hạt; epicatechin cao gấp 8 lần nấm Thelephora ganbajun [3]. Ngược lại, axit chlorogenic trong cà phê Thổ Nhĩ Kỳ cao gấp 25 lần quả mua đỏ; epicatechin trong quả Aronia melanocarpa cao gấp 1,7 lần; quercetin trong quả xoài cao gấp 7,8 lần và quercetin, axit chlorogenic trong cam cao gấp lần lượt 18,2 lần và 7,4 lần so với quả mua đỏ [3].
Dù các hợp chất phenolic này được chứng minh là có hoạt tính chống oxy hóa mạnh, kháng viêm, kháng khuẩn, bảo vệ gan, chống tăng đường huyết và chống ung thư trong điều kiện phòng thí nghiệm, dữ liệu chỉ giới hạn trên dịch chiết tinh khiết của quả [3]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh bã lá mua đỏ tươi có thể diệt tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) hoặc làm lành nhanh vết thương ngoài da ở người.
Sự khác biệt giữa hoạt tính dịch chiết và đắp lá tươi
Rất nhiều người nhầm lẫn rằng cây cỏ có chứa hoạt chất kháng khuẩn thì có thể dùng đắp trực tiếp lên da. Các phân tích sinh hóa chỉ ra rằng các hoạt chất như rutin hay quercetin sở dĩ có hoạt tính sinh học là nhờ được chiết xuất, tinh chế ở nồng độ cao và loại bỏ hoàn toàn tạp chất trong phòng thí nghiệm [2, 5].
Lá cây tươi tự nhiên không chỉ chứa hoạt chất mà còn chứa rất nhiều tạp chất hữu cơ, bụi đất, ấu trùng và đặc biệt là hệ vi sinh vật bám dính dày đặc trên bề mặt. Bản thân bề mặt lá cây thuộc chi Mua còn có cấu trúc lông tơ phát triển để thích nghi với điều kiện ánh sáng và môi trường sống [4].
Khi giã nát lá tươi và áp chặt lên bề mặt vết thương rách da, cấu trúc lông cứng cùng dịch lá lẫn vi sinh vật sẽ kẹt lại trong mô mềm. Tụ cầu vàng cùng các vi khuẩn hoại thư kỵ khí từ môi trường ngoài sẽ nhanh chóng phát triển trên nền mô hoại tử của bã lá, gây viêm mủ sâu và hoại tử biểu mô thay vì giúp lành vết thương.
Hiểu lầm thường gặp về việc chữa vết thương bằng thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thảo dược tự nhiên là lành tính, không có tác dụng phụ". Việc vết thương se lại sau khi đắp lá thực chất là do phản ứng kết tủa protein bề mặt của chất chát (tannin), tạo cảm giác giả là vết thương đã khô và đóng vảy.
Vảy khô nhân tạo do bã lá tạo thành thực chất bọc kín dịch viêm và vi khuẩn độc lực bên dưới. Điều này ngăn cản quá trình thoát mủ và cản trở sự di cư của các tế bào sừng để tái tạo da non [4, 6]. Khi lớp vảy bong ra, vết thương bên dưới thường đã loét sâu, viêm tấy mô mềm xung quanh.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng đắp lá giúp giảm đau tức thì. Phản ứng làm mát tạm thời do bay hơi nước từ bã lá dễ gây hiểu lầm là vết thương đang dịu đi, nhưng thực tế ổ viêm bên dưới đang âm thầm lan rộng và gia tăng nguy cơ nhiễm trùng máu.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm người có bệnh lý nền như đái tháo đường, suy giảm miễn dịch hoặc người lớn tuổi tuyệt đối không được tự ý đắp bất kỳ loại lá cây nào lên vết thương. Người bệnh đái tháo đường vốn có tuần hoàn ngoại vi kém, vết thương rất dễ bị hoại tử và nhiễm trùng nặng lan rộng.
Người có cơ địa dị ứng, viêm da tiếp xúc cũng cần cẩn trọng tối đa. Các protein lạ và dị nguyên từ nhựa của cây mua đỏ có thể kích hoạt cơn dị ứng cấp tính, gây phồng rộp, viêm da tiếp xúc dị ứng khiến vùng tổn thương bị phá hủy nghiêm trọng hơn.
Trẻ nhỏ có làn da mỏng manh và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện là đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước thói quen đắp lá. Vết rách da nhỏ nếu bị bội nhiễm từ lá bẩn có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời.
Xử trí vết thương đúng cách và an toàn
Khi không may gặp chấn thương, trầy xước rách da, bước sơ cứu đầu tiên và quan trọng nhất là làm sạch bề mặt tổn thương dưới vòi nước sạch hoặc dung dịch nước muối sinh lý 0,9%. Bước này giúp loại bỏ bụi bẩn, dị vật và giảm số lượng vi khuẩn bám dính.
Sau đó, có thể sát trùng rìa ngoài tổn thương bằng dung dịch sát khuẩn y tế thích hợp, thấm khô và băng lại bằng gạc vô trùng để bảo vệ mô hạt. Không bôi rắc bột kháng sinh nghiền nhỏ hay đắp bất kỳ hỗn hợp cây cỏ nào lên trên.
Nếu tổn thương sâu, chảy máu nhiều, vết rách mép nham nhở hoặc có dấu hiệu sưng đau, chảy mủ, sốt, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí. Các kỹ thuật chuyên sâu và thuốc điều trị đạt chuẩn y khoa sẽ giúp quá trình biểu mô hóa diễn ra trơn tru mà không để lại biến chứng co rút hay nhiễm trùng mạn tính [3, 4, 6].
