Nhiều người vùng cao hoặc nông thôn vẫn truyền tai nhau kinh nghiệm đào rễ cây mua đỏ đem sắc nước uống để cầm máu khi bị thương tích, xuất huyết hoặc phụ nữ rong kinh. Đây là thói quen dân gian lâu đời, bắt nguồn từ quan niệm các loại cây mọc hoang dại quanh đồi núi lành tính, dễ kiếm và mang lại tác dụng nhanh chóng. Tuy nhiên, việc tự ý sắc rễ cây uống để trị chảy máu tiềm ẩn không ít nguy cơ cho sức khỏe nếu người dùng không hiểu đúng về hoạt chất và cơ chế sinh học thực tế của loài cây này.
Thực tế, rễ mua đỏ nói riêng và các loài thuộc chi Mua nói chung có chứa những hoạt chất sinh học hỗ trợ cầm máu theo cơ chế làm săn se niêm mạc và co mạch [1]. Dù vậy, các bằng chứng khoa học hiện nay chủ yếu dừng lại ở mức tổng hợp dược lý thực nghiệm và khảo sát thành phần hóa học, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng xác định liều an toàn trên người [1]. Đáng chú ý, nồng độ tannin đậm đặc trong rễ cây khi sắc uống đậm đặc có thể trực tiếp bào mòn, gây kích ứng nghiêm trọng cho niêm mạc dạ dày.
Kinh nghiệm dân gian và cơ chế cầm máu của chi Mua
Chi Mua (Melastoma) bao gồm khoảng 100 loài, phân bố rộng rãi tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đặc biệt là các quốc gia Đông Nam Á [1]. Trong y học cổ truyền bản địa, các bộ phận của cây thuộc chi Mua thường được người dân thu hái để chữa trị các chứng bệnh như chảy máu, tiêu chảy, sưng viêm, đái tháo đường và khối u phụ khoa [1]. Cây mua đỏ (Melastoma sanguineum) là một trong những loài phổ biến được sử dụng theo kinh nghiệm này [2, 3].
Khi phân tích hóa học, các nhà khoa học đã ghi nhận khoảng 142 hợp chất khác nhau được phân lập từ chi Mua [1]. Các nhóm hợp chất chủ yếu bao gồm flavonoid, tannin, phenylpropanoid, acid hữu cơ, terpenoid và steroid [1]. Trong đó, tannin và flavonoid đóng vai trò quan trọng nhất trong việc tạo ra các tác dụng dược lý truyền thống liên quan đến hệ mạch máu [1, 2].
Về mặt cơ chế, tác dụng "cầm máu" dân gian thường nhắc tới liên quan chặt chẽ đến tính chất làm săn se của hợp chất tannin [1]. Tannin có khả năng kết tủa protein bề mặt, tạo thành một lớp màng sinh học mỏng giúp bịt kín các mao mạch nhỏ bị tổn thương và làm co các vi mạch tại chỗ [1]. Đồng thời, chiết xuất từ các loài chi Mua cũng đã được đánh giá thực nghiệm cho thấy cả hoạt tính cầm máu (hemostatic) lẫn điều hòa đông máu tùy thuộc vào phân đoạn chiết xuất [1].
Bằng chứng khoa học về thành phần hóa thực vật của mua đỏ
Nhiều công trình nghiên cứu hiện đại đã tập trung phân tích sâu thành phần hóa thực vật của cây mua đỏ (Melastoma sanguineum) nhằm làm sáng tỏ tiềm năng sinh học của loài cây này [2, 3]. Dù vậy, đa phần các nghiên cứu chi tiết về định lượng thành phần hiện nay được thực hiện trên quả và lá cây, trong khi các đánh giá chung về chi Mua ghi nhận rễ và toàn cây chứa nguồn tannin dồi dào [1, 2].
Nghiên cứu công bố năm 2017 sử dụng phương pháp chiết xuất hỗ trợ bằng sóng siêu âm kết hợp sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) đã xác định và định lượng 7 hợp chất phenolic trong quả mua đỏ [2]. Kết quả cho thấy hàm lượng cao nhất là epicatechin gallate, tiếp theo là epicatechin, rutin, epigallocatechin, acid protocatechuic, acid chlorogenic và quercetin [2].
Hàm lượng một số chất chống oxy hóa trong mua đỏ vượt trội so với nhiều thực phẩm thông thường. Cụ thể, hàm lượng rutin và acid chlorogenic trong quả mua đỏ cao gấp lần lượt 2,8 lần và 2,4 lần so với hạt diêm mạch nguyên cám [2]. Đáng chú ý, hàm lượng epicatechin trong quả mua đỏ cao gấp 8 lần so với nấm Thelephora ganbajun [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận lượng acid chlorogenic trong cà phê Thổ Nhĩ Kỳ cao hơn 25 lần, lượng epicatechin trong quả aronia cao hơn 1,7 lần, và lượng quercetin trong quả xoài cao hơn 7,8 lần so với quả mua đỏ [2].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2007 sử dụng sắc ký bản mỏng (TLC) để so sánh các hợp chất flavonoid giữa 5 loài thuộc chi Mua gồm: Melastoma dodecandrum, Melastoma sanguineum, Melastoma normale, Melastoma affine và Melastoma candidum [3]. Kết quả phát hiện hợp chất rutin đều có mặt trong tất cả các mẫu nghiên cứu [3]. Rutin là một flavonoid nổi tiếng trong y học với khả năng làm bền vững thành mao mạch, giảm tính thấm và hỗ trợ chống xuất huyết.
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2010 đánh giá khả năng chống oxy hóa khử sắt (FRAP) của 56 loại quả dại ở Nam Trung Quốc cho thấy quả mua đỏ (Melastoma sanguineum) nằm trong nhóm quả có hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất [4]. Cụ thể, giá trị FRAP ở phân đoạn tan trong nước của quả mua đỏ đạt 143 ± 2,00 micromol Fe(II)/g trọng lượng tươi, phân đoạn tan trong chất béo đạt 145 ± 8,44 micromol Fe(II)/g, và giá trị tổng hợp đạt 288 ± 10,4 micromol Fe(II)/g [4].
Cảnh báo nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày khi uống nước sắc
Mặc dù tannin mang lại tác dụng làm se niêm mạc và hỗ trợ co mạch, việc uống nước sắc rễ mua đỏ đậm đặc lại tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ không nhỏ đối với đường tiêu hóa [1]. Tannin là hợp chất có vị chát đặc trưng, khi đi vào dạ dày chưa có thức ăn hoặc với nồng độ đậm đặc sẽ nhanh chóng liên kết và làm kết tủa các protein niêm mạc dạ dày [1].
Quá trình này phá vỡ hàng rào chất nhầy bảo vệ tự nhiên của dạ dày, dẫn đến co thắt cơ trơn đường tiêu hóa. Người uống nước sắc rễ cây đậm đặc thường gặp các triệu chứng như cồn cào ruột gan, đau tức vùng thượng vị, buồn nôn hoặc nôn mửa. Đối với những người vốn đã có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, việc dung nạp lượng lớn tannin từ rễ cây sắc có thể làm các vết loét trở nên kích ứng, đau rát dữ dội hơn, thậm chí gây xuất huyết thứ phát do trợt loét niêm mạc.
Dù một số tổng quan ghi nhận chiết xuất chi Mua có hoạt tính bảo vệ dạ dày trong các mô hình thực nghiệm khống chế nồng độ, nhưng việc người dân tự đào rễ cây tươi hoặc phơi khô để sắc đun tự do không thể kiểm soát được nồng độ tannin đưa vào cơ thể [1]. Tính chất co mạch mạnh kết hợp cùng sự kích ứng tại chỗ của nước sắc rễ cây chưa tinh chế là con dao hai lưỡi nguy hiểm cho hệ tiêu hóa.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Khi xem xét việc sử dụng rễ mua đỏ làm thuốc cầm máu, cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các công trình nghiên cứu hiện có [1]. Cho đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để đánh giá hiệu quả cầm máu và độ an toàn khi uống nước sắc rễ cây mua đỏ [1].
Hầu hết các nghiên cứu về chiết xuất chi Mua mới chỉ dừng lại ở các khảo sát hóa thực vật, thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) hoặc mô hình thử nghiệm trên động vật đối với các hoạt tính kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa, hạ đường huyết hay bảo vệ gan [1, 2]. Các kết luận khoa học năm 2021 nhấn mạnh rằng, mặc dù chi Mua giàu flavonoid, tannin và acid hữu cơ có giá trị, giới khoa học vẫn cần thêm các nghiên cứu chuyên sâu về thành phần hóa học, cơ chế tác động dược lý và đặc biệt là độ an toàn lâm sàng trên người trước khi phát triển thành thuốc điều trị [1].
Hơn nữa, các loài trong chi Mua có đặc điểm hình thái và di truyền khá tương đồng [3, 4]. Nghiên cứu giải mã hệ phiên mã năm 2019 cho thấy giữa mua đỏ (Melastoma sanguineum) và mua đa hùng (Melastoma candidum) cùng các cá thể lai F1 có sự khác biệt về biểu hiện gen thích nghi, nhưng hình thái ngoài tự nhiên rất dễ khiến người thu hái nhầm lẫn [5]. Việc thu hái tự phát không qua kiểm nghiệm có thể dẫn đến việc sử dụng sai loài, sai hàm lượng hoạt chất mong muốn [3, 4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rễ mua đỏ
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nước sắc rễ mua đỏ là "thần dược" có thể cầm được mọi loại xuất huyết. Cần hiểu rằng chảy máu do chấn thương lớn, xuất huyết tiêu hóa, rong huyết bệnh lý hoặc rối loạn đông máu toàn thân là những cấp cứu nội - ngoại khoa nguy hiểm. Việc uống nước sắc rễ cây không thể thay thế các can thiệp y tế chuẩn mực như khâu nối mạch máu, nội soi cầm máu hay truyền yếu tố đông máu.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn không có độc". Rễ cây mua đỏ hấp thụ các khoáng chất, kim loại từ thổ nhưỡng và tích lũy nồng độ hợp chất phenolic, tannin rất cao [1, 2]. Việc đun sắc thủ công không loại bỏ được tạp chất, cũng không thể tiêu chuẩn hóa hoạt chất, dễ dẫn đến hiện tượng quá liều tannin gây ngộ độc đường tiêu hóa hoặc tích tụ gánh nặng lọc thải cho gan và thận [1].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng nước sắc càng đặc, vị càng chát đắng thì hiệu quả cầm máu càng nhanh. Trên thực tế, vị chát tăng cao đồng nghĩa với nồng độ tannin vượt ngưỡng an toàn, trực tiếp tấn công niêm mạc tiêu hóa gây tổn thương trước khi các hoạt chất kịp hấp thu vào tuần hoàn [1].
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?
Dựa trên cơ chế tác động và đặc tính hóa thực vật, những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh tự ý uống nước sắc rễ mua đỏ:
Người có bệnh lý đường tiêu hóa: Những người đang bị viêm loét dạ dày, tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản hoặc viêm đại tràng không được tự ý uống loại nước sắc này. Nồng độ tannin cao sẽ làm tăng kích ứng niêm mạc, gia tăng cơn đau và nguy cơ bào mòn niêm mạc tiêu hóa.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Dữ liệu hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh độ an toàn của rễ mua đỏ trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bú [1]. Việc sử dụng các hoạt chất có tính co mạch và làm se có thể gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng bất lợi chưa thể lường trước tới thai nhi và trẻ sơ sinh [1].
Người đang điều trị bệnh lý tim mạch, dùng thuốc chống đông: Các hợp chất trong chi Mua có các tác động phức tạp lên hệ huyết học (đã được ghi nhận có cả hoạt tính cầm máu lẫn chống đông ở các dạng chiết xuất khác nhau) [1]. Việc uống nước sắc rễ cây có thể tương tác với các thuốc chống đông máu (như warfarin, aspirin) làm sai lệch phác đồ điều trị của bác sĩ.
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang bị xuất huyết cấp tính: Trường hợp chảy máu ồ ạt, nôn ra máu, đi ngoài phân đen cần đến ngay bệnh viện cấp cứu, tuyệt đối không trì hoãn bằng việc uống nước sắc thảo dược tại nhà.
Lời khuyên áp dụng thực tế và lưu ý an toàn
Rễ mua đỏ là một vị thuốc dân gian tiềm năng nhưng đòi hỏi sự cẩn trọng cao khi tiếp cận. Người dân không nên tự ý đào rễ cây hoang dại về sắc uống khi chưa có chẩn đoán nguyên nhân gây chảy máu từ bác sĩ chuyên khoa [1].
Nếu sử dụng theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền, rễ mua đỏ thường phải trải qua quá trình sơ chế, phơi sấy, phối ngũ cùng các vị thuốc khác để làm giảm độc tính và hạn chế tính kích ứng của tannin. Liều dùng phải tuân thủ nghiêm ngặt theo đơn thuốc, tuyệt đối không sắc nước quá đặc. Thời điểm uống thuốc nên là sau khi ăn no để giảm thiểu tác động bào mòn trực tiếp của tannin lên bề mặt niêm mạc dạ dày rỗng.
Tóm lại, dù kinh nghiệm dân gian và các nghiên cứu sơ bộ ghi nhận chiết xuất chi Mua chứa nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ săn se, co mạch [1], việc tự ý uống nước sắc rễ mua đỏ để cầm máu tiềm ẩn rủi ro lớn cho dạ dày. Độc giả cần tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề về xuất huyết, kết hợp ăn uống cân bằng và tuân thủ các phương pháp điều trị y học hiện đại đã được chứng minh an toàn.
