Cơn sốt tìm kiếm dược liệu kháng viêm tự nhiên

Trong đời sống hằng ngày, các phản ứng viêm mạn tính và đau nhức thường khiến nhiều người tìm kiếm những bài thuốc dân gian từ cây cỏ. Cây mua đỏ (chi Melastoma) là loài mọc hoang dã phổ biến ở vùng đồi núi Việt Nam, từ lâu đã được truyền miệng với nhiều công dụng chữa lành. Nhiều người tin rằng chiết xuất từ thân và rễ loài cây này có thể giúp dập tắt nhanh chóng các ổ viêm bên trong cơ thể.

Thực tế, các hoạt chất sinh học tự nhiên, đặc biệt là nhóm triterpenoid và polyphenol trong thực vật, đã được khoa học ghi nhận về tiềm năng điều hòa miễn dịch [1]. Tuy nhiên, liệu chiết xuất từ mua đỏ có thực sự mang lại khả năng kháng viêm mạnh mẽ như lời đồn thổi hay không vẫn là câu hỏi cần được kiểm chứng bằng thực nghiệm khoa học rõ ràng.

Dựa trên các nghiên cứu dược lý hiện có, câu trả lời đòi hỏi cái nhìn hết sức cẩn trọng. Dù chứa nhiều chất chống oxy hóa, một số hoạt chất cô lập từ rễ mua đỏ lại không cho thấy khả năng ức chế chất trung gian gây viêm trong phòng thí nghiệm [2].

Cơ chế tác động: Triterpenoid và phản ứng viêm

Để hiểu vì sao các nhà khoa học chú ý đến chiết xuất thực vật, cần nhìn vào cách thức cơ thể tạo ra phản ứng viêm. Khi các tế bào miễn dịch (như đại thực bào) bị kích thích bởi độc tố vi khuẩn, chúng giải phóng ồ ạt các hóa chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO) và các cytokin tiền viêm. Phản ứng này nhằm bảo vệ cơ thể, nhưng nếu mất kiểm soát sẽ dẫn đến tổn thương mô nghiêm trọng [1], [2].

Các triterpenoid tự nhiên là nhóm chất chuyển hóa thứ cấp cấu trúc năm vòng (pentacyclic) rất phổ biến trong các loài thực vật trên cạn [3]. Nhóm chất này được ghi nhận có khả năng tác động lên nhiều phân tử truyền tín hiệu nội bào và các yếu tố phiên mã tham gia vào quá trình viêm như NF-kappaB, STAT3, AP-1, cũng như các enzym gây viêm như COX-2 và 5-LOX [1].

Chính vì cơ chế tác động đa mục tiêu lên các cytokin, chemokine và các chất trung gian oxy hóa hoạt tính, triterpenoid được xem là nhóm chất có tiềm năng lớn trong việc ức chế cả viêm cấp tính và viêm mạn tính [1]. Điều này tạo tiền đề cho các nhà khoa học săn tìm hoạt chất này ở các loài thảo mộc bản địa, bao gồm cả chi mua (Melastoma).

Nghiên cứu thực nghiệm về chiết xuất từ rễ mua

Trước kỳ vọng lớn về đặc tính dược lý của chi mua, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã tiến hành phân lập và đánh giá cấu trúc hóa học cũng như hoạt tính sinh học từ rễ cây mua (Melastoma normale) [2].

Các nhà khoa học đã sử dụng hàng loạt kỹ thuật sắc ký cột hiện đại như gel silica, MCI, ODS C18, Sephadex LH-20 và sắc ký lỏng hiệu năng cao bán điều chế (semipreparative HPLC) để tách chiết hoạt chất từ dịch chiết rễ cây [2]. Kết quả, nhóm nghiên cứu đã lần đầu tiên phân lập được 4 hợp chất ellagitannin mới (bao gồm Whiskey tannin C và ba dẫn xuất glucoside phức tạp) cùng 8 hợp chất polyphenol đã biết [2]. Cấu trúc hóa học của các phân tử này được xác định chính xác thông qua phân tích phổ khối lượng phân giải cao (HRMS), cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và lưỡng sắc tròn (CD) [2].

Để kiểm tra tác dụng kháng viêm, nghiên cứu đã sử dụng mô hình tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS) để tạo phản ứng viêm [2]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm hoạt tính trên 4 hợp chất ellagitannin mới được tách ra, kết quả thực nghiệm lại cho thấy không có hợp chất nào ức chế được sự sản sinh oxit nitric (NO) [2]. Nồng độ ức chế một nửa (IC50) của tất cả các hợp chất này đều ở mức lớn hơn 50 microMol (muM) [2]. Bên cạnh đó, các hợp chất này chỉ thể hiện hoạt tính ức chế enzym tyrosinase từ yếu đến trung bình với giá trị IC50 dao động từ 124,74 +- 3,12 đến 426,02 +- 11,31 muM [2].

Dữ liệu về chất chống oxy hóa từ quả mua đỏ

Mặc dù thử nghiệm kháng viêm trên rễ cây cho kết quả hạn chế đối với chỉ số NO, chiết xuất từ quả mua đỏ (Melastoma sanguineum Sims) lại ghi nhận những dữ liệu đáng chú ý về khả năng chống oxy hóa [4].

Nghiên cứu công bố năm 2017 sử dụng phương pháp chiết xuất hỗ trợ bằng siêu âm kết hợp sắc ký lỏng khối phổ hai lần (LC-MS/MS) đã định danh và định lượng được 7 hợp chất phenolic trong quả mua đỏ [4]. Các hợp chất này bao gồm epicatechin gallate (chiếm hàm lượng cao nhất), tiếp theo là epicatechin, rutin, epigallocatechin, acid protocatechuic, acid chlorogenic và quercetin [4].

Hàm lượng một số chất trong quả mua đỏ vượt trội hơn nhiều loại thực phẩm thông thường. Chẳng hạn, lượng rutin và acid chlorogenic trong quả mua đỏ cao gấp 2,8 lần và 2,4 lần so với hạt diêm mạch nguyên cám [4]. Hàm lượng epicatechin trong quả cũng cao gấp 8 lần so với nấm Thelephora ganbajun [4]. Tuy nhiên, nếu so với một số nguồn khác, hàm lượng một số chất lại thấp hơn đáng kể: acid chlorogenic trong cà phê Thổ Nhĩ Kỳ cao gấp 25 lần, epicatechin trong quả Aronia melanocarpa Elliot cao gấp 1,7 lần, quercetin trong xoài cao gấp 7,8 lần và quercetin trong cam cao gấp 18,2 lần so với quả mua đỏ [4]. Dù các polyphenol này đã được chứng minh có tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa trong tài liệu khoa học tổng quát, việc quy đổi trực tiếp thành công dụng chữa bệnh của quả mua đỏ vẫn chưa đủ cơ sở [4].

Bằng chứng kháng viêm từ triterpenoid ở các loài cây khác

Để đánh giá khách quan về hoạt tính của nhóm triterpenoid, giới khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên các loài thực vật khác. Các kết quả này cho thấy tác động kháng viêm phụ thuộc rất lớn vào từng hợp chất đơn lẻ hoặc sự tương tác đồng vận của hệ thảo dược [5].

Chẳng hạn, một nghiên cứu trên động vật năm 1999 ghi nhận một số saponin triterpenoid (như dẫn xuất hederagenin) dùng đường uống ở liều 100 mg/kg có khả năng ức chế phù tai chuột thực nghiệm từ 20% đến 37% [6]. Tuy nhiên, mức độ tác động này vẫn yếu hơn đáng kể so với các loại thuốc kháng viêm chuẩn như indomethacin và hydrocortisone [6].

Ở mức độ tế bào, một nghiên cứu năm 2023 trên quả cây Aphanamixis polystachya đã phân lập được 19 triterpenoid [7]. Khác với rễ cây mua, toàn bộ 19 hợp chất này đều có khả năng ức chế sản sinh NO do LPS kích thích trên tế bào RAW264.7, với IC50 từ 95 đến 1332 microMol [7]. Riêng một hợp chất (ký hiệu là hợp chất 6) thể hiện hoạt tính kháng viêm rõ rệt tương đương đối chứng dương với giá trị IC50 đạt 94,96 microMol [7].

Nghiên cứu mới nhất năm 2025 trên cây hương thảo (Salvia rosmarinus) đã định danh 83 triterpenoid và phát hiện 6 hợp chất có hoạt tính kháng viêm đáng kể trên tế bào RAW264.7 [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt tính kháng viêm của dược liệu không chỉ đến từ vài chất đơn lẻ như acid ursolic hay acid oleanolic mà là kết quả của sự hiệp đồng từ rất nhiều triterpenoid khác nhau [5]. Điều này lý giải tại sao chiết xuất thô của một loài cây có thể có hoặc không có tác dụng tùy thuộc vào thành phần và cấu trúc cụ thể của từng chất.

Ngoài ra, triterpenoid trong vỏ táo cũng được nghiên cứu năm 2013 trên dòng tế bào biểu mô đại tràng T84 bị kích thích bởi TNF-alpha, INF-gamma và IL-1beta [8]. Kết quả cho thấy ở nồng độ từ 25 microMol trở lên, các hợp chất này ức chế phụ thuộc liều biểu hiện mRNA của IP-10, nhưng ít ảnh hưởng đến TNF-alpha và thậm chí làm tăng IL-8 [8]. Ở mức độ protein, acid ursolic và acid oleanolic (25 microMol) làm giảm tổng hợp IP-10, ức chế nhẹ sICAM-1, IL-23 và GROalpha, nhưng không làm thay đổi nồng độ TNF-alpha và làm tăng tiết IL-8 [8]. Sự khác biệt phức tạp này chứng minh rằng triterpenoid không phải lúc nào cũng ức chế toàn bộ các chất trung gian gây viêm.

Hiểu lầm phổ biến về tác dụng của cây mua đỏ

Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc kháng viêm tây y. Một hiểu lầm tai hại khác là việc đánh đồng hoạt tính chống oxy hóa của các hợp chất trong quả với khả năng trị dứt điểm ổ viêm bên trong cơ thể [2], [4].

Nghiên cứu trên rễ cây mua thuộc chi Melastoma đã chỉ ra thực tế phũ phàng: các hợp chất ellagitannin mới được tách chiết không hề ức chế được phản ứng sinh NO trên tế bào thực nghiệm (IC50 > 50 muM) [2]. Do đó, việc tự ý sắc rễ mua đỏ uống với hy vọng tiêu viêm, giảm đau nhanh chóng là việc làm chưa có bằng chứng khoa học ủng hộ [2].

Hơn nữa, các thử nghiệm cho đến nay mới chỉ dừng lại ở mức độ tế bào (in vitro) và một số mô hình chuột thực nghiệm ở các loài cây khác, chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào trên người đối với chiết xuất mua đỏ [2], [6]. Không thể khẳng định dược liệu này có thể "chữa khỏi" các bệnh lý viêm nhiễm.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Vì chiết xuất mua đỏ chưa được chuẩn hóa về liều lượng và độc tính lâm sàng, những nhóm người sau đây cần tuyệt đối cẩn trọng:

  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá mức độ an toàn của rễ hay quả mua đỏ trên thai nhi và trẻ sơ sinh. Dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên dòng tế bào macrophage của chuột và các mô hình ống nghiệm [2]. Nhóm đối tượng này không nên tùy tiện sử dụng các bài thuốc sắc truyền miệng.
  • Người có bệnh lý nền về gan, thận: Việc đào thải các hợp chất polyphenol phức tạp với liều lượng tự ý có thể tạo thêm gánh nặng cho các cơ quan giải độc.
  • Người đang dùng thuốc điều trị y khoa: Các hoạt chất thực vật có thể tương tác với các men chuyển hóa thuốc hoặc cạnh tranh cơ chế hấp thu. Người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp bất kỳ thảo dược nào.

Áp dụng thực tế như thế nào cho an toàn?

Đối với việc ứng dụng thảo dược trong đời sống, người dân cần giữ thái độ khoa học và chừng mực:

  • Lựa chọn quả như thực phẩm thông thường: Nếu sử dụng quả mua đỏ chín như một món ăn vặt tự nhiên, người dùng chỉ nên dùng ở lượng vừa phải để bổ sung các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên như epicatechin hay rutin [4]. Tuyệt đối không xem đây là liều thuốc đặc trị bệnh viêm nhiễm.
  • Không tự ý đào rễ, thân để sắc uống liều cao: Các bằng chứng cho thấy rễ mua không đem lại hiệu quả ức chế chất gây viêm NO trong phòng thí nghiệm [2]. Việc sắc uống nước rễ cây đậm đặc có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng từ đất hoặc ngộ độc hoạt chất chưa rõ cơ chế kiểm soát.
  • Tuân thủ phác đồ y khoa: Khi gặp các vấn đề về viêm khớp, viêm đường ruột hay viêm nhiễm cấp tính, người bệnh bắt buộc phải thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và chỉ định thuốc kháng viêm đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng.

Chiết xuất mua đỏ và các hợp chất tự nhiên mang lại nhiều tiềm năng cho ngành sàng lọc hóa dược trong tương lai [2], [4]. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, người tiêu dùng không nên kỳ vọng thái quá hay tự ý dùng dược liệu này thay thế cho các phương pháp điều trị y học hiện đại.