Cây muối có chữa được suy thận? Bằng chứng khoa học nói gì

Lời đồn thổi về thần dược trị bệnh thận

Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc từ cây muối chữa khỏi suy thận, teo thận hay thận hư. Nhu cầu tìm kiếm dược liệu tự nhiên tăng cao khi bệnh nhân đối mặt với nỗi sợ phải chạy thận nhân tạo định kỳ. Người bệnh thường có xu hướng tìm đến các giải pháp truyền miệng với hy vọng phục hồi chức năng thận mà không cần can thiệp y tế chuyên sâu.

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp từ góc độ y học thực chứng là: Cây muối hoàn toàn không có khả năng chữa khỏi suy thận. Hiện tại, không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh loài cây này đảo ngược hay điều trị dứt điểm bệnh suy thận. Việc tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng thậm chí có thể đẩy nhanh tốc độ suy giảm chức năng lọc của thận.

Cây muối là loài thực vật gì?

Cây muối, tên khoa học là Rhus chinensis Mill., thuộc chi Rhus và họ Đào lộn hột (Anacardiaceae) ^[1]. Chi Rhus chứa hơn 250 loài phân bố tại các vùng ôn đới và nhiệt đới trên toàn thế giới ^[1]. Loài cây này là một loại cây bụi rậm rạp, có thể phát triển đạt chiều cao khoảng 8 mét ^[1]. Cây có lá kép lông chim lẻ, hoa màu trắng kem, quả mọng khi chín chuyển màu cam hoặc đỏ và chứa một hạt bên trong ^[1].

Tại châu Á, các bộ phận của cây muối như lá, rễ, thân, vỏ cây, quả và ngũ bội tử (tổ kén sâu trên lá cây) đã được các thầy thuốc dân gian sử dụng từ lâu ^[1], ^[2]. Dân gian thường dùng các bộ phận này để trị tiêu chảy, kiết lỵ, tiểu đường, viêm nhiễm, bệnh về răng miệng hoặc hỗ trợ giải độc ^[1], ^[2]. Đặc biệt, quả cây muối thường được dùng trong kinh nghiệm dân gian nhằm hỗ trợ phòng ngừa và điều trị các bệnh lý liên quan đến gan như vàng da, viêm gan ^[3].

Cơ chế tác động và những hoạt tính sinh học đã biết

Các hợp chất chiết xuất từ cây muối sở hữu nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý trong phòng thí nghiệm. Tổng quan nghiên cứu công bố năm 2010 ghi nhận các hợp chất từ cây muối có đặc tính kháng virus, kháng khuẩn, chống ung thư, bảo vệ gan, chống tiêu chảy và chống oxy hóa mạnh ^[1], ^[2]. Ở cấp độ tế bào trong ống nghiệm (in vitro), các hợp chất phân lập từ thân cây muối cho thấy khả năng ức chế đáng kể hoạt động của virus HIV-1 ^[1], ^[2]. Ngoài ra, chiết xuất từ cây còn ức chế quá trình khử khoáng men răng và tăng cường tái khoáng hóa men răng khi kết hợp với fluoride trong thử nghiệm in vitro ^[1], ^[2].

Một nghiên cứu khác cho thấy triterpenoid chiết xuất từ cây muối có tác dụng kháng tăng sinh tế bào ung thư đại trực tràng trên dòng tế bào SW620 trong phòng thí nghiệm ^[4]. Chiết xuất này làm thay đổi nồng độ các protein liên quan đến sự sống còn của tế bào ung thư và quá trình chuyển hóa đường, làm giảm biểu hiện của kênh cảm nhận acid ASIC2 và con đường truyền tín hiệu calcineurin/NFAT ^[4]. Tác động này đồng thời làm giảm sự biểu hiện của các enzyme MMP-2 và MMP-9, từ đó làm giảm khả năng xâm lấn của tế bào ung thư ^[4].

Tuy nhiên, các hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn hay ức chế tế bào lạ trong phòng thí nghiệm hoàn toàn không đồng nghĩa với việc dược liệu này có thể làm lành các mô thận đã bị xơ hóa hoặc phục hồi các cầu thận bị tổn thương trong hội chứng suy thận.

Các nghiên cứu khoa học thực tế nói gì?

Cho đến nay, các công bố khoa học về cây muối phần lớn tập trung vào đặc tính thực vật học, bảo vệ gan hoặc hoạt tính ức chế tế bào ung thư, chưa hề có thử nghiệm can thiệp trên người bệnh suy thận.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá hiệu quả bảo vệ gan của chiết xuất quả cây muối trên mô hình chuột bị tổn thương gan do thuốc trị lao isoniazid và rifampicin ^[3]. Thử nghiệm được tiến hành trên chuột thí nghiệm dùng liều rifampicin 75 mg/kg/ngày và isoniazid 75 mg/kg/ngày để gây tổn thương gan ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất quả cây muối giúp giảm đáng kể men gan ALT, AST, chỉ số TBIL, ALP và dấu ấn peroxy hóa lipid MDA ^[3]. Ở mức liều 800 mg/kg trọng lượng cơ thể, chiết xuất làm giảm đáng kể các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-6, IL-1beta, đồng thời phục hồi mức enzyme chống oxy hóa GSH và SOD ^[3].

Phân tích cơ chế qua kỹ thuật Western blot chỉ ra chiết xuất kích hoạt con đường protein Nrf2, ức chế biểu hiện CYP2E1 để giảm stress oxy hóa, đồng thời tăng biểu hiện protein vận chuyển acid mật BSEP và Mrp2, cũng như điều hòa biểu hiện protein Bax và Bcl-2 nhằm giảm hiện tượng tế bào chết theo chương trình (apoptosis) ^[3]. Dù nghiên cứu này ghi nhận khả năng giảm viêm và chống oxy hóa rõ rệt trên gan chuột, dữ liệu này không thể dùng để kết luận cây muối chữa được bệnh thận trên người.

Nghiên cứu về bộ gen lục lạp của cây muối công bố năm 2020 bằng phương pháp giải trình tự de novo xác định hệ gen lục lạp của loài có chiều dài 159.082 bp, gồm 126 gen (88 gen mã hóa protein, 8 gen rRNA và 30 gen tRNA) ^[5]. Dữ liệu này chỉ mang giá trị phân loại học và công nghiệp, chứng minh cây muối là loài có khả năng chịu hạn, chịu lạnh và chịu mặn cao, không phản ánh bất kỳ ứng dụng lâm sàng nào cho bệnh thận ^[5].

Mô hình nghiên cứu suy thận mạn tiến triển trên chuột đã được các nhà khoa học xây dựng, chẳng hạn như nghiên cứu năm 2012 tạo ra dòng chuột RENF mang đột biến gen xanthine dehydrogenase (Xdh) gây suy thận sớm di truyền ^[6]. Chuột 4 tuần tuổi bị tăng urea và creatinine huyết tương, teo thận, xơ hóa kẽ thận và chết tế bào ống thận do apoptosis ^[6]. Những mô hình bệnh học chuẩn mực như vậy luôn đòi hỏi các bước sàng lọc dược chất vô cùng khắt khe, trong khi cây muối chưa từng vượt qua các thử nghiệm lâm sàng tương đương để chứng minh tác dụng điều trị suy thận.

Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng

Cần phân định rạch ròi giữa tiềm năng dược lý trong ống nghiệm và hiệu quả điều trị thực tế trên cơ thể người ^[1], ^[2]. Các nghiên cứu về cây muối hiện nay chủ yếu dừng lại ở mức in vitro (tế bào tách rời) hoặc mô hình động vật thí nghiệm (chuột nhắt) ^[1], ^[3], ^[4].

Cơ thể người, đặc biệt là hệ thống lọc phức tạp của thận, có cơ chế sinh lý và chuyển hóa khác xa với mô hình thí nghiệm. Để một hợp chất trở thành thuốc điều trị suy thận, nó phải trải qua các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng từ pha 1 đến pha 3 trên hàng nghìn người bệnh, nhằm xác định liều lượng an toàn, sinh khả dụng, độc tính trên thận và hiệu quả thực sự. Khoảng cách này đối với cây muối hiện vẫn còn rất lớn và hoàn toàn chưa có cơ sở khoa học để ứng dụng làm thuốc trị suy thận.

Hiểu lầm thường gặp về bệnh thận và thảo dược

Nhiều người lầm tưởng suy thận có thể trị dứt điểm hoàn toàn bằng cách uống các loại nước lá hoặc thảo mộc tự nhiên. Thực tế, suy thận mạn là quá trình suy giảm chức năng lọc của các nephron (đơn vị thận) qua nhiều giai đoạn và các tế bào thận đã xơ hóa không thể tự phục hồi hoàn toàn.

Một hiểu lầm tai hại khác là cho rằng "cây cỏ tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ". Việc thu hái dược liệu không rõ nguồn gốc, dùng sai bộ phận hoặc đun nấu quá đặc có thể vô tình đưa vào cơ thể lượng lớn kim loại nặng, độc chất thực vật hoặc tạp chất. Khi chức năng thận vốn đã suy yếu, việc lọc các phân tử chuyển hóa phức tạp từ nước sắc thảo dược sẽ biến thành gánh nặng khổng lồ, dễ đẩy bệnh nhân vào tình trạng suy thận cấp trên nền suy thận mạn.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc suy thận mạn tính ở bất kỳ giai đoạn nào tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây muối để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Những người có tiền sử suy thận cấp, tổn thương thận do độc chất, hoặc người đang sử dụng các thuốc chuyển hóa qua thận và gan cần tránh xa các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm định. Ngoài ra, việc dùng dược liệu không chuẩn hóa có nguy cơ tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị nền như thuốc hạ huyết áp, thuốc kiểm soát đường huyết hay thuốc chống đông máu.

Lời khuyên áp dụng và kết luận cân bằng

Cách tiếp cận an toàn và khoa học nhất khi phát hiện các vấn đề về thận là tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa thận - tiết niệu. Người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn giảm muối, hạn chế đạm ở mức vừa phải theo khuyến cáo y khoa, uống đủ nước và kiểm soát tốt huyết áp cùng lượng đường trong máu.

Nếu muốn bổ sung bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm chức năng nào vào chế độ hàng ngày, bệnh nhân bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ ngộ độc hoặc tương tác thuốc bất lợi. Cây muối là một dược liệu giàu tiềm năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan trong các nghiên cứu sơ bộ, nhưng hoàn toàn không phải phương thuốc chữa suy thận. Người bệnh cần tỉnh táo, sáng suốt dựa vào y học thực chứng để bảo tồn chức năng thận, tránh tin vào những lời đồn thổi vô căn cứ mà bỏ lỡ giai đoạn điều trị vàng.