Cơn đau gút cấp tính thường được mô tả như một cực hình khi các khớp sưng tấy, nóng rát dữ dội, khiến người bệnh gặp vô vàn khó khăn trong sinh hoạt hàng ngày. Để thoát khỏi nỗi ám ảnh này, không ít người đã tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó cây nở ngày đất nổi lên như một "thần dược" được đồn thổi có thể trị dứt điểm căn bệnh gút.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y học thực chứng lại hoàn toàn trái ngược: Cây nở ngày đất chưa từng được chứng minh là có thể chữa khỏi bệnh gút trên người. Bệnh gút là bệnh mạn tính liên quan đến rối loạn chuyển hóa, hiện y học thế giới chưa có phương pháp điều trị dứt điểm hoàn toàn mà chỉ có thể kiểm soát và hạ nồng độ acid uric huyết thanh nhằm ngăn ngừa các cơn đau tái phát [1].
Cơ chế hình thành bệnh gút và phản ứng viêm tại khớp
Acid uric thực chất là sản phẩm thoái hóa của nhân purin trong cơ thể [1, 3]. Phân tử này trở thành vấn đề bệnh lý khi nồng độ trong máu vượt ngưỡng và kết tinh thành các tinh thể monosodium urate (MSU) lắng đọng tại mô khớp hoặc các mô khác, gây ra phản ứng viêm cấp tính điển hình của bệnh gút [1, 4].
Quá trình này không chỉ đơn thuần là sự ứ đọng chất thải, mà acid uric còn đóng vai trò như một tín hiệu cảnh báo tổn thương cục bộ, kích hoạt hệ thống miễn dịch bẩm sinh và thích ứng [2]. Cụ thể, các tinh thể urate kích thích tạo ra cytokine gây viêm interleukin-1 (IL-1) thông qua cả con đường phụ thuộc và không phụ thuộc vào thể viêm (inflammasome), từ đó thúc đẩy phản ứng sưng viêm dữ dội tại khớp [2]. Ngoài ra, ở bệnh nhân gút, nồng độ các chất chỉ điểm viêm như protein phản ứng C (CRP), interleukin-6 (IL-6) và TNF-alpha cũng tăng cao rõ rệt và tương quan thuận với lượng acid uric huyết thanh [3].
Hiểu lầm phổ biến: Thảo dược có thể "trị dứt điểm" bệnh gút?
Nhiều người bệnh thường tin rằng việc uống nước sắc từ cây nở ngày đất có thể làm tan biến hoàn toàn các nốt tophi hay chữa khỏi hẳn gốc rễ của bệnh gút mà không cần dùng thuốc tây. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Y học hiện đại xác định gút là một bệnh lý mạn tính không có cách chữa khỏi dứt điểm [1]. Mục tiêu điều trị chuẩn là kiểm soát nồng độ acid uric máu dưới 6,0 mg/dL (hoặc dưới ngưỡng bão hòa 6,8 mg/dL) để hòa tan dần các tinh thể urate và ngăn ngừa các cơn bùng phát tái diễn [3, 6]. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để dùng thảo dược truyền miệng không rõ cơ chế có thể khiến bệnh tiến triển âm thầm, dẫn đến tổn thương khớp không hồi phục hoặc các biến chứng thận nghiêm trọng [2].
Bằng chứng khoa học về việc đào thải acid uric và điều trị gút
Để đánh giá bất kỳ phương pháp hạ acid uric nào, các nhà khoa học phải so sánh hiệu quả thông qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ. Đáng tiếc, cây nở ngày đất chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người bệnh gút để chứng minh hiệu lực đào thải urate hay khả năng hạ acid uric máu.
Trong khi đó, cơ chế đào thải và hạ acid uric của cơ thể đã được y học làm sáng tỏ qua các nghiên cứu lâm sàng cụ thể:
Nghiên cứu về cơ chế bài tiết qua thận năm 2016: Một nghiên cứu quan sát tiến cứu thực hiện trên 106 bệnh nhân gút nguyên phát và 51 người đối chứng khỏe mạnh nhằm kiểm tra khả năng bài tiết acid uric của thận [4]. Kết quả cho thấy bệnh nhân gút bị suy giảm khả năng bài tiết acid uric qua thận so với người khỏe mạnh [4]. Tuy nhiên, khi được điều trị hạ urate bằng nhóm ức chế xanthine oxidase hoặc benzbromarone, tải lượng lọc acid uric tại cầu thận giảm rõ rệt và độ thanh thải creatinine được cải thiện đáng kể ở nhóm dùng thuốc ức chế xanthine oxidase, đặc biệt ở những người đạt mục tiêu acid uric máu dưới 6 mg/dL [4].
Thử nghiệm đánh giá thuốc hạ acid uric febuxostat năm 2014: Trong các nghiên cứu ngắn hạn từ một năm trở xuống so với giả dược, febuxostat 80 mg giúp tăng 75% tỷ lệ bệnh nhân đạt mục tiêu acid uric máu dưới 6,0 mg/dL, dù có 6% bệnh nhân gặp cơn đau gút bùng phát nhiều hơn trong giai đoạn đầu [1]. Khi so sánh với allopurinol, febuxostat 80 mg giúp tăng thêm 29% tỷ lệ đạt mục tiêu acid uric dưới 6,0 mg/dL trong ngắn hạn [1]. Trong các nghiên cứu kéo dài trên 3 năm, febuxostat ở các mức liều cho hiệu quả tương đương allopurinol trong việc đưa acid uric về dưới 6,0 mg/dL mà không làm gia tăng các cơn đau gút [1].
Nghiên cứu về cơ chế giảm thanh thải urate năm 2002: Một nghiên cứu bệnh - chứng trên 100 bệnh nhân gút nguyên phát và 72 người đối chứng khỏe mạnh cho thấy cơ chế chính của tăng acid uric máu nguyên phát là do giảm bài tiết tại thận [5]. Ngay cả những bệnh nhân có lượng acid uric niệu 24 giờ trên 700 mg/ngày vẫn có độ thanh thải acid uric và phân đoạn bài tiết acid uric thấp hơn nhóm đối chứng, kể cả sau khi đã điều trị bằng allopurinol để cân bằng tải lượng acid uric qua lọc cầu thận [5].
Nghiên cứu về vai trò của chất vận chuyển gen năm 2019: Các nghiên cứu dịch tễ di truyền xác định chất vận chuyển ABCG2 (BCRP) đóng vai trò sống còn trong việc bài tiết acid uric tại cả thận và ruột [6]. Khi chất vận chuyển này bị khiếm khuyết di truyền (như biến thể BCRP Q141K), nguy cơ tăng acid uric máu trên 6,8 mg/dL tăng cao, phân định thành hai nhóm bệnh học: giảm bài tiết qua thận hoặc quá tải acid uric do giảm bài tiết ngoài thận [6].
Nghiên cứu về viêm thận do tinh thể acid uric năm 2018: Thử nghiệm trên mô hình chuột bị bệnh thận do acid uric trong 12 tuần cho thấy sự tích tụ tinh thể urate kích hoạt các chất trung gian gây viêm như CXCL1, CXCL2 và phức hợp thể viêm NLRP3 [7]. Khi sử dụng chất ức chế thụ thể chemokine G31P trên chuột, mức độ xơ hóa thận, tích tụ acid uric, urê máu và thể tích nước tiểu được cải thiện rõ rệt [7].
Lợi ích giả định và giới hạn lớn của cây nở ngày đất
Các lời đồn trong dân gian thường bắt nguồn từ một số tác dụng hỗ trợ kháng viêm hoặc ức chế acid uric sơ bộ được ghi nhận trong các thử nghiệm mô hình chuột hoặc trong ống nghiệm. Tuy nhiên, chuyển hóa sinh học giữa động vật và cơ thể người có sự khác biệt rất lớn.
Một chất có thể cho thấy hoạt tính hạ acid uric nhẹ trên chuột thí nghiệm nhưng lại không có tác dụng, hoặc thậm chí gây độc khi đưa vào cơ thể người. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác định được liều lượng an toàn, sinh khả dụng cũng như hiệu quả thực tế của cây nở ngày đất trong việc kiểm soát acid uric ở người bệnh gút. Việc xem cây nở ngày đất là giải pháp thay thế phác đồ y khoa là điều không có cơ sở khoa học.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi nghe theo lời đồn?
Người bệnh gút kèm suy giảm chức năng thận: Acid uric lắng đọng ở thận có thể gây tổn thương thận nghiêm trọng [2]. Việc sử dụng các loại nước lá cây trôi nổi không rõ nguồn gốc hoặc nồng độ hoạt chất có thể làm tăng gánh nặng lọc cho thận, dẫn đến suy giảm chức năng thận cấp hoặc mạn tính.
Bệnh nhân mắc các bệnh lý chuyển hóa phối hợp: Người bệnh gút thường kèm theo tăng huyết áp, đái tháo đường và bệnh tim mạch [1, 6]. Việc tự ý ngưng các thuốc điều trị phối hợp để chuyển sang uống thảo dược dân gian có thể khiến các bệnh nền này mất kiểm soát, gây nguy hiểm đến tính mạng.
Người đang trong cơn gút cấp: Tinh thể urate kích hoạt phản ứng viêm thông qua thụ thể miễn dịch và giải phóng ồ ạt các cytokine như IL-1, TNF-alpha [1, 4]. Cơn đau cấp đòi hỏi phải được can thiệp bằng các thuốc chống viêm y khoa đúng liều để dập tắt phản ứng viêm kịp thời, các loại thảo dược không thể kiểm soát nhanh chóng cơn đau này.
Áp dụng lối sống thực tế để kiểm soát bệnh gút
Thay vì trông chờ vào những cây cỏ chưa được kiểm chứng, người bệnh gút cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học đã được chứng minh để giữ nồng độ acid uric máu ở mức ổn định:
Tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa: Cần duy trì uống các thuốc hạ acid uric và kiểm soát viêm định kỳ theo đơn bác sĩ, nhằm giữ nồng độ acid uric huyết thanh ổn định dưới 6,0 mg/dL [1]. Người bệnh cần lưu ý trong những tháng đầu điều trị hạ acid uric, các cơn đau gút cấp có thể tạm thời bùng phát nhiều hơn do sự thay đổi nồng độ urate trong dịch khớp [1].
Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng hợp lý: Hạn chế các thực phẩm giàu purin như nội tạng động vật, thịt đỏ và hải sản để giảm nguồn tạo thành acid uric [1, 3]. Hạn chế tối đa rượu bia và các loại đồ uống chứa đường nhân tạo.
Uống đủ nước mỗi ngày: Giữ lượng nước đầy đủ giúp hỗ trợ thận tăng cường khả năng lọc và bài tiết acid uric ra khỏi cơ thể qua đường tiểu [2, 7].
Theo dõi định kỳ: Bệnh nhân cần tái khám và xét nghiệm máu thường xuyên để theo dõi chỉ số acid uric, chức năng thận và các chỉ số viêm [2, 4].
Cây nở ngày đất hoàn toàn không phải là thần dược chữa dứt điểm bệnh gút như những lời đồn thổi trên mạng xã hội. Người bệnh cần tỉnh táo tiếp nhận thông tin y khoa dựa trên bằng chứng, tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để tránh các biến chứng khớp và tổn thương thận nguy hiểm.
