Cây nở ngày đất thường được người dân thu hái phơi khô sắc nước uống trị đau khớp, sỏi thận hoặc giải độc. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu không rõ liều lượng và giới hạn an toàn.
Hiện nay, các tài liệu khoa học chính quy chưa xác lập liều lượng sắc uống khô chuẩn xác cho người. Hầu hết dữ liệu y học hiện đại về cây nở ngày đất (Gomphrena celosioides) mới dừng lại ở các thử nghiệm chiết xuất trên động vật và tế bào [1], [2].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp quanh cây nở ngày đất
Nở ngày đất (danh pháp khoa học Gomphrena celosioides, họ Dền Amaranthaceae) là loài mọc hoang phổ biến tại nhiều vùng nhiệt đới [1]. Trong dân gian, loài cây này được truyền tai như vị thuốc điều trị các bệnh về đường tiết niệu, sỏi thận, thấp khớp hoặc nhiễm trùng [1], [2], [3].
Nhiều người có thói quen hái toàn cây đem về băm nhỏ, phơi khô rồi sắc uống thay trà hằng ngày. Câu hỏi lớn nhất của người tiêu dùng là: mỗi ngày nên sắc bao nhiêu gam khô, uống trong bao lâu thì phải dừng để không gây hại thận, tụt huyết áp hoặc rối loạn điện giải?
Cơ chế tác động dược lý qua góc nhìn khoa học
Dân gian tin cây nở ngày đất có tác dụng "mát gan, tiêu độc, giảm phù nề". Dưới góc nhìn dược lý thực nghiệm, tác động này bắt nguồn từ tính chất lợi tiểu và giảm đau kháng viêm của các hợp chất sinh học có trong cây [1], [2].
Nghiên cứu trên mô hình chuột Wistar cho thấy chiết xuất ethanol của cây nở ngày đất kích thích bài tiết nước tiểu và natri qua đường tiết niệu [1]. Tác dụng lợi tiểu này phụ thuộc vào các con đường truyền tín hiệu sinh hóa nitric oxide (NO), prostaglandin và bradykinin [1]. Đồng thời, chiết xuất này còn làm giảm aldosterone huyết thanh khi dùng dài ngày [1].
Bên cạnh đó, cây còn thể hiện khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm và giảm sự di chuyển của bạch cầu đến các ổ tổn thương [2]. Nhờ đó, dược liệu hỗ trợ ức chế phản ứng viêm cấp tính và mãn tính trong các mô hình thí nghiệm [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học thực nghiệm
Để đánh giá tiềm năng và rủi ro, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vivo (trên động vật) và in vitro (tế bào):
Nghiên cứu năm 2017 đánh giá tác dụng lợi tiểu của chiết xuất ethanol từ Gomphrena celosioides trên chuột cống trắng đực Wistar [1]. Các liều thử nghiệm gồm 30, 100 và 300 mg/kg cân nặng [1]. Kết quả cho thấy liều 100 và 300 mg/kg làm tăng lượng nước tiểu rõ rệt sau 8 giờ so với nhóm đối chứng [1]. Khi duy trì phác đồ thử nghiệm trong 7 ngày, hiệu quả lợi niệu vẫn tiếp tục được duy trì ổn định và ghi nhận hiện tượng giảm nồng độ aldosterone huyết thanh [1].
Nghiên cứu năm 2020 công bố tác dụng chống viêm khớp và giảm đau của dịch chiết bộ phận trên mặt đất của cây trên chuột nhắt trắng Swiss hoặc C57BL/6 [2]. Các liều dùng 300, 700 và 1000 mg/kg giúp giảm đáng kể hiện tượng phù nề chân chuột ở mọi thời điểm đánh giá [2]. Tình trạng tăng cảm giác đau cơ học giảm sau 3 giờ, tăng cảm giác đau do lạnh giảm sau 3-4 giờ [2]. Liều 1000 mg/kg làm giảm tổng số lượng bạch cầu trong dịch màng phổi [2]. Trong mô hình gây viêm khớp kéo dài 22 ngày bằng tá chất Freund, dịch chiết giúp giảm sưng phù và giảm đau cơ học vào ngày thứ 22, giảm đau do lạnh vào ngày thứ 6 [2].
Nghiên cứu năm 2010 đã phân lập hoạt chất 3-(4-hydroxyphenyl) methylpropenoate từ cây nở ngày đất [3]. Các dịch chiết ethyl acetate và methanol của cây thể hiện hoạt tính ức chế vi khuẩn Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli và Salmonella typhi [3]. Dịch chiết methanol kháng nấm Candida albicans, Aspergillus niger với vòng ức chế 14–20 mm [3]. Thử nghiệm trên ký sinh trùng cho thấy dịch chiết ethyl acetate làm tê liệt sán dải heo (Taenia solium) trong vòng 15 phút và diệt sán lá gan lớn (Fasciola gigantica) sau 20 phút [3].
Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra tác động trên chuột cống trắng tăng huyết áp do mạch thận bằng mô hình 1K1C và 2K1C [4]. Khi dùng liều cấp 30, 100 hoặc 300 mg/kg qua đường tá tràng, huyết áp động mạch trung bình giảm ngay [4]. Thử nghiệm dùng liều 100 mg/kg kéo dài 28 ngày trên chuột 2K1C đã được thiết kế nhằm đánh giá huyết áp, lượng nước tiểu và tái cấu trúc tim [4].
Nghiên cứu năm 2022 khảo sát độc tính sinh sản của chiết xuất ethanol cây nở ngày đất trên chuột mang thai từ ngày thai kỳ thứ 1 đến ngày thứ 18 với các liều 100, 1000 và 2000 mg/kg [5]. Kết quả ghi nhận dịch chiết không làm thay đổi cân nặng chuột mẹ, không gây chết thai, không làm biến đổi tần số sai hỏng nhiễm sắc thể hay hình thành vi nhân [5]. Dù vậy, nhóm tác giả vẫn nhấn mạnh cần thận trọng khi áp dụng cho phụ nữ mang thai [5].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy cây nở ngày đất có tiềm năng lợi tiểu, hỗ trợ hạ huyết áp, kháng viêm khớp và kháng khuẩn thực nghiệm [1], [2], [3], [4].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ dữ liệu định lượng kể trên đều thu thập từ chuột hoặc ống nghiệm [1], [2], [3], [4], [5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác lập liều sắc uống an toàn, sinh khả dụng của hoạt chất sau khi nấu sôi hoặc phản ứng tương tác thuốc.
Do đó, các số liệu như 100 mg/kg hay 1000 mg/kg trên chuột hoàn toàn không thể áp dụng trực tiếp để tự cân đong thảo mộc khô dùng cho người [1], [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây nở ngày đất
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi nở ngày đất như loại trà thanh nhiệt có thể uống thay nước lọc quanh năm. Vì thảo dược có cơ chế lợi tiểu và thải trừ natri, việc uống kéo dài mà không kiểm soát có thể dẫn đến rối loạn điện giải hoặc mất nước [1].
Nhiều người tin rằng thảo mộc thiên nhiên thì không có tác dụng phụ. Thực tế, dược liệu này có hoạt tính ức chế men và tác động đến bài tiết aldosterone [1]. Nếu lạm dụng, người dùng có nguy cơ bị mệt mỏi, tụt huyết áp tư thế hoặc suy giảm chức năng bài tiết.
Quan niệm "dùng lượng càng đặc trị bệnh càng nhanh" cũng rất nguy hiểm. Sắc quá đặc làm tăng nồng độ các chất tan, dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc quá tải chuyển hóa tại gan và thận.
Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng?
Người có bệnh lý về huyết áp thấp cần hết sức thận trọng vì chiết xuất từ cây nở ngày đất đã được chứng minh có khả năng làm hạ áp động mạch và tăng đào thải nước tiểu [1], [4].
Người đang điều trị bệnh thận, suy thận hoặc đang dùng các thuốc lợi tiểu tây y không được tự ý dùng kèm nước sắc nở ngày đất để tránh cộng gộp tác dụng gây kiệt nước hoặc rối loạn điện giải máu [1].
Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú không nên tự ý dùng nước sắc thảo dược này. Mặc dù thử nghiệm trên chuột nhắt không gây độc phôi thai [5], dân gian từng dùng cây này với mục đích phá thai [5] và hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên thai phụ loài người.
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc tim mạch cũng cần tham vấn bác sĩ trước khi uống.
Cách sơ chế và áp dụng thực tế an toàn
Khi thu hái cây tươi, cần rửa thật sạch bùn đất bám ở rễ và thân, sau đó cắt khúc ngắn rồi đem phơi hoặc sấy khô ở nơi sạch sẽ, thoáng gió để tránh ẩm mốc. Nấm mốc bám trên thảo mộc khô có thể tạo độc tố nguy hiểm cho gan.
Về liều lượng, tài liệu khoa học hiện chưa đưa ra con số gam khô chính thức cho người. Trong kinh nghiệm dân gian, nếu dùng, người dân chỉ nên dùng một lượng nhỏ vừa phải dạng khô (khoảng một nắm tay nhỏ), đun sôi kỹ với nước sạch và không sắc quá đặc.
Về thời gian, không dùng liên tục quá lâu. Dân gian thường khuyên chỉ dùng trong đợt ngắn vài ngày đến tối đa 1–2 tuần khi có triệu chứng đau nhức nhẹ hoặc tiểu rắt, sau đó phải dừng uống để theo dõi cơ thể. Tuyệt đối không dùng liên tục nhiều tháng.
Trước khi sử dụng cây nở ngày đất như một biện pháp hỗ trợ, người dân cần đến cơ sở y tế thăm khám bệnh lý nền và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền. Việc dùng thảo mộc chỉ mang tính hỗ trợ lối sống, không thay thế thuốc chữa bệnh được kê đơn.
