Cây vú bò có thật sự lợi sữa? Khoa học nói gì về kinh nghiệm dân gian

Thiếu sữa sau sinh là nỗi ám ảnh lớn của nhiều sản phụ trong những tuần đầu làm mẹ. Khi dòng sữa mẹ chưa về dồi dào, nhiều gia đình tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để mong kích sữa nhanh chóng. Trong số các thảo dược quen thuộc, rễ và thân cây vú bò thường được truyền tai nhau như một vị thuốc "gọi sữa" hữu hiệu.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học hiện đại, câu trả lời trực tiếp là: Chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên người xác nhận cây vú bò giúp tăng tiết sữa mẹ. Mặc dù chi thực vật Ficus ghi nhận nhiều loài có công dụng truyền thống và tác động nội tiết tố trên động vật, việc vội vàng dùng rễ thảo dược này khi đang cho con bú tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường.

Dân gian dùng cây vú bò gọi sữa như thế nào?

Cây vú bò thuộc chi Ficus (họ Dâu tằm - Moraceae), loài thực vật mọc hoang khá phổ biến tại các vùng đồi núi và trung du nước ta. Tên gọi dân dã này xuất phát từ hình dạng quả và phần nhựa trắng đục chảy ra khi bẻ cành, gợi liên tưởng trực tiếp đến bầu sữa mẹ.

Theo kinh nghiệm truyền miệng, rễ hoặc quả của loài cây này thường được đem phơi khô, sao vàng rồi sắc nước uống hoặc hầm chung với móng giò, thịt nạc để bồi bổ cho sản phụ ít sữa. Người xưa tin rằng vị thuốc này giúp lưu thông khí huyết, kích thích tuyến vú hoạt động và làm sữa về đặc hơn.

Tuy nhiên, trong y học cổ truyền và dân tộc thực vật học, việc dùng các bộ phận của cây chi Ficus vào mục đích dinh dưỡng lẫn trị bệnh thiếu sữa (oligogalactia) vốn là kinh nghiệm phổ biến ở nhiều nền văn hóa ^[1]. Việc đồng nhất hình thái bên ngoài (nhựa trắng giống sữa) với công năng thực tế bên trong cơ thể thường là suy luận mang tính biểu tượng dân gian hơn là cơ chế sinh học xác thực.

Cơ chế tiết sữa và hoạt tính sinh học của chi Ficus

Để hiểu rõ thảo dược có thể can thiệp vào quá trình tạo sữa hay không, cần nắm rõ cơ chế sinh học tự nhiên. Quá trình sản xuất sữa mẹ chịu sự chi phối chặt chẽ của hệ trục nội tiết, đặc biệt là hai hormone: prolactin (kích thích các nang sữa tổng hợp sữa) và oxytocin (làm co bóp các tế bào biểu mô cơ quanh nang sữa để tống sữa ra ngoài).

Các nghiên cứu tổng quan về chi thực vật Ficus chỉ ra rằng các loài trong chi này chứa nguồn chuyển hóa thứ cấp rất đa dạng ^[2]. Trong đó nổi bật là các hợp chất phenolic, flavonoid, tannin, coumarin, triterpenoid, sterol, glycoside và alkaloid ^[2].

Ở góc độ dược lý học, một số hoạt chất trong các cây cùng chi có khả năng tương tác với hệ cơ trơn và hệ nội tiết. Ví dụ, chiết xuất từ lá loài Ficus exasperata đã được chứng minh có chứa các hợp chất có thể điều hòa co bóp cơ trơn tử cung ở chuột ^[3]. Cụ thể, các dẫn xuất pheophytin, flavonoid và acid béo làm giảm tần số và biên độ co bóp tử cung, trong khi một số dẫn xuất khác lại kích thích co bóp ^[3]. Dù vậy, những dữ liệu này chỉ phản ánh tác động trên tử cung chứ không đồng nghĩa với khả năng kích hoạt tuyến vú tạo sữa.

Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật nói gì?

Khoa học hiện đại đã ghi nhận những nghiên cứu dược lý nào liên quan trực tiếp đến chi Ficus và hệ sinh sản? Để đánh giá khách quan, cần xem xét từng nghiên cứu cụ thể đã công bố:

Đầu tiên là nghiên cứu tổng hợp công bố năm 2018 về việc sử dụng chi Ficus trong ẩm thực và y học dân gian ^[1]. Báo cáo này thống kê 132 loài Ficus được dùng làm thực phẩm, phân bố chủ yếu ở vùng Ấn Độ - Úc (98 loài), nhiệt đới châu Phi (27 loài) và vùng Tân nhiệt đới (8 loài) ^[1]. Đáng chú ý, có 78 loài được dùng kết hợp vừa làm thức ăn vừa làm thuốc; trong đó quả Ficus thường xuyên được ghi nhận trong dân gian để trị tiêu chảy và tình trạng thiếu sữa ^[1]. Dù vậy, đây mới chỉ là dữ liệu khảo sát nhân chủng học ghi nhận kinh nghiệm dân gian, hoàn toàn chưa phải thử nghiệm đánh giá hiệu quả sinh học.

Kế tiếp là nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 khảo sát chiết xuất Ficus carica trên chuột cống trắng qua hai thế hệ F0 và F1 ^[4]. Nghiên cứu này đánh giá độc tính và sự thay đổi của các hormone sinh sản bao gồm prolactin, estrogen, LH, FSH ^[4]. Kết quả ở liều 100 mg/kg chiết xuất Ficus carica cho thấy sự cải thiện chức năng sinh sản ở cả hai giới, gia tăng biểu hiện các enzyme chống oxy hóa (SOD2, GPX1, CAT, GR) và làm tăng nồng độ các hormone sinh dục như FSH, LH, estrogen và DHEAS ở chuột cái ^[4]. Tuy nghiên cứu có đo lường prolactin - hormone then chốt của quá trình tiết sữa - mục tiêu chính vẫn là khả năng thụ thai và sinh sản chung, chưa hề chứng minh khả năng tăng thể tích sữa ở giai đoạn nuôi con.

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2008 về dịch chiết quả Ficus carica trên hồi tràng thỏ cô lập và tiểu cầu người ghi nhận tác dụng chống co thắt cơ trơn phụ thuộc liều (0,1-3,0 mg/mL) thông qua kênh K+(ATP) và ức chế ngưng tập tiểu cầu ở nồng độ 0,6 và 0,12 mg/mL ^[5]. Các đặc tính dược lý này chứng minh cây cùng chi có hoạt tính sinh học đa dạng nhưng không liên quan đến bài tiết sữa mẹ.

Bằng chứng hạn chế và những hiểu lầm thường gặp

Đối chiếu giữa lời đồn dân gian và dữ liệu thực tế cho thấy một khoảng cách rất lớn:

Thứ nhất, hiểu lầm phổ biến là "cứ có nhựa trắng giống sữa thì sẽ giúp tạo sữa". Đây là quan niệm cảm quan cổ xưa. Nhiều loài cây tiết nhựa mủ trắng (latex) nhưng nhựa này chủ yếu chứa enzyme tiêu hóa, protein hoặc các độc tố tự nhiên nhằm tự vệ chứ không chứa các tiền chất dinh dưỡng để tạo sữa người.

Thứ tư, thiếu hụt thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực. Cho đến nay, các dữ liệu về chi Ficus chủ yếu dừng lại ở khảo sát ethnobotany hoặc nghiên cứu in vitro và trên động vật thí nghiệm (chuột, thỏ) [2, 3, 7]. Chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người mẹ đang cho con bú chứng minh rễ vú bò làm tăng sản lượng sữa mẹ.

Thứ năm, nhầm lẫn tác dụng của bài thuốc phối hợp. Trong thực tế đời sống, rễ cây vú bò thường được hầm chung với các món giàu năng lượng, chất béo và đạm như móng giò, đu đủ, thịt nạc, đồng thời người mẹ được uống nhiều nước canh nóng. Khi người mẹ thấy sữa về nhiều hơn, tác dụng này chủ yếu đến từ việc bù đủ nước, nạp đủ calo và tâm lý thoải mái, chứ chưa chắc do dược chất trong rễ cây vú bò mang lại.

Ai nên thận trọng khi muốn dùng cây vú bò?

Do bằng chứng khoa học còn nghèo nàn và chưa có hồ sơ an toàn đầy đủ trên phụ nữ cho con bú, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng rễ hoặc các bộ phận cây vú bò:

• Sản phụ trong giai đoạn đầu sau sinh: Cơ thể người mẹ sau sinh rất nhạy cảm, chức năng gan thận đang trong giai đoạn hồi phục hoàn toàn. Hoạt chất chuyển hóa từ thảo dược chưa rõ nguồn gốc có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc phản ứng phụ.
• Trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn: Trẻ sơ sinh có hệ tiêu hóa non nớt và chức năng gan thận chưa hoàn thiện. Các hoạt chất thực vật trong nước sắc rễ vú bò có thể bài tiết qua sữa mẹ và đi vào cơ thể bé, tiềm ẩn nguy cơ dị ứng, tiêu chảy hoặc ngộ độc.
• Người có tiền sử bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc tây: Các loài thuộc chi Ficus đã được chứng minh có hoạt tính sinh học ảnh hưởng đến đường huyết, kích thích tiết insulin ^[2] và chống ngưng tập tiểu cầu ^[5]. Việc dùng chung với thuốc điều trị có thể gây tương tác thuốc không mong muốn.

Lời khuyên kích sữa an toàn cho mẹ sau sinh

Thay vì tìm kiếm các loại rễ cây rừng chưa được kiểm chứng khoa học, sản phụ nên áp dụng các biện pháp kích sữa đã được y học chứng minh là an toàn và hiệu quả:

• Cho bé bú đúng cách và thường xuyên: Cơ chế sản xuất sữa vận hành theo nguyên lý "cung - cầu". Bé bú mẹ càng nhiều, động tác mút ti mẹ sẽ kích thích đầu dây thần kinh truyền tín hiệu lên tuyến yên, phóng thích prolactin và oxytocin tự nhiên để đẩy nhanh tốc độ tạo sữa.
• Uống đủ nước: Sữa mẹ có thành phần lớn là nước. Sản phụ cần uống đủ 2 đến 3 lít nước ấm mỗi ngày, kết hợp các loại canh dinh dưỡng nấu chín từ thực phẩm quen thuộc.
• Ăn uống cân bằng và nghỉ ngơi: Bổ sung đầy đủ 4 nhóm chất (đạm, béo, đường bột, vitamin và khoáng chất). Giữ tinh thần thoải mái, ngủ đủ giấc vì căng thẳng, trầm cảm là nguyên nhân hàng đầu ức chế giải phóng hormone oxytocin, làm cản trở dòng sữa chảy ra.
• Tham khảo ý kiến chuyên môn: Nếu có tình trạng ít sữa kéo dài hoặc tắc tia sữa, mẹ nên tìm đến chuyên gia tư vấn sữa mẹ hoặc bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán đúng nguyên nhân, thay vì tự ý đun sắc các loại lá, rễ cây không rõ nguồn gốc.

Tóm lại, kinh nghiệm dùng rễ cây vú bò để lợi sữa hiện nay chỉ dừng lại ở mức độ lưu truyền dân gian, chưa có đủ dữ liệu khoa học tin cậy khẳng định hiệu quả cũng như độ an toàn. Người mẹ sau sinh cần tỉnh táo lựa chọn các phương pháp kích sữa khoa học dựa trên nhu cầu tự nhiên của cơ thể để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cả mẹ và con.