Nhiều người tìm đến các loại thảo dược bổ sung với mong muốn xoa dịu căng thẳng, ngủ ngon hơn và cải thiện thể lực sau những ngày dài làm việc quá sức. Trong số đó, sâm Ấn Độ (Ashwagandha) nhanh chóng trở thành một xu hướng chăm sóc sức khỏe nổi bật nhờ khả năng hỗ trợ điều hòa trục căng thẳng của cơ thể. Tuy nhiên, việc tự ý lạm dụng hoặc dùng liều quá cao loại thảo mộc này có thể dẫn tới một nghịch lý: thay vì cảm thấy tràn đầy năng lượng, cơ thể lại rơi vào trạng thái mệt mỏi rã rời, uể oải triền miên.
Câu trả lời nằm ở tác động sâu sắc của thảo dược lên trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA) và mức độ hormone cortisol trong máu. Khi tuyến thượng thận bị ức chế quá mức khiến nồng độ cortisol tụt xuống quá thấp, cơ thể sẽ rơi vào tình trạng suy giảm năng lượng nghiêm trọng, thậm chí kích hoạt các triệu chứng kiệt sức mạn tính tương tự như các bệnh lý suy giảm nội tiết.
Cơn sốt giảm stress và mặt trái của việc lạm dụng
Trong đời sống hiện đại, cortisol thường bị gán mác tiêu cực là "hormone căng thẳng" gây tích mỡ, mất ngủ và tàn phá sức khỏe. Nắm bắt tâm lý muốn triệt tiêu căng thẳng một cách nhanh chóng, không ít người đã tìm mua các chế phẩm Ashwagandha nồng độ cao và sử dụng kéo dài mà không qua thăm khám hay chỉ định liều lượng cụ thể.
Thực tế, căng thẳng kéo dài là một nguyên nhân làm gián đoạn sự cân bằng của trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận [1]. Khi cơ thể liên tục ở trạng thái báo động, các phản ứng nội tiết sẽ bị xáo trộn [2]. Để can thiệp vào quá trình này, các thảo dược nhóm thích nghi (adaptogen) như Ashwagandha được sử dụng trong y học cổ truyền để giảm căng thẳng và cải thiện tình trạng rối loạn chức năng của trục HPA [1].
Dù vậy, việc cố gắng triệt tiêu cortisol bằng cách lạm dụng chất ức chế có thể dẫn đến hậu quả trái ngược. Một hệ thống nội tiết khỏe mạnh đòi hỏi sự cân bằng nhịp nhàng, chứ không phải sự đè nén liên tục lên hoạt động bài tiết của tuyến thượng thận.
Nghịch lý hormone: Vì sao cơ thể không thể thiếu cortisol?
Nhiều người lầm tưởng rằng mức cortisol càng thấp thì cơ thể càng thư thái và khỏe mạnh. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến có thể dẫn đến những tổn hại sức khỏe lâu dài. Cortisol không chỉ xuất hiện khi gặp nguy hiểm, mà còn là một hormone sinh tồn thiết yếu tham gia duy trì huyết áp, điều hòa chuyển hóa và cung cấp năng lượng cho từng tế bào.
Cortisol thường xuyên liên quan đến căng thẳng và có thể tác động tiêu cực đến mức năng lượng cũng như các hormone sinh dục nam nếu mất kiểm soát [3]. Tuy nhiên, việc thiếu hụt cortisol kinh niên lại tạo ra một mối nguy cơ khác cho cơ thể [4]. Tuyến thượng thận có thể rơi vào trạng thái giảm hoạt động trong một số tình trạng liên quan đến căng thẳng [4]. Sự thiếu hụt kéo dài lượng cortisol khả dụng ở những người chịu căng thẳng mạn tính có thể làm gia tăng tính dễ tổn thương, dẫn đến sự phát triển của các rối loạn cơ thể liên quan đến stress [4].
Khi nồng độ hormone này bị kéo xuống quá sâu do tuyến thượng thận bị ức chế mạnh, cơ thể sẽ mất đi tín hiệu đánh thức tự nhiên vào buổi sáng. Hậu quả là người sử dụng sẽ cảm thấy kiệt quệ ngay khi vừa thức dậy, cơ bắp yếu ớt và suy giảm khả năng tập trung suốt cả ngày.
Tình trạng suy giảm cortisol và hội chứng mệt mỏi mạn tính
Hiện tượng cortisol hạ thấp dưới mức bình thường (hypocortisolism) đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo y khoa. Mức cortisol thấp không chỉ xuất hiện ở những bệnh nhân rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), mà còn được quan sát thấy ở cả những người khỏe mạnh sống trong điều kiện căng thẳng kéo dài cũng như các bệnh nhân mắc nhiều rối loạn thể chất khác nhau [4].
Các hội chứng thể chất liên quan đến tình trạng suy giảm cortisol này bao gồm hội chứng mệt mỏi mạn tính, đau cơ xơ hóa, các rối loạn dạng cơ thể khác, viêm khớp dạng thấp và hen suyễn [4]. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy các rối loạn này được đặc trưng bởi bộ ba triệu chứng điển hình gồm: tăng độ nhạy cảm với căng thẳng, đau nhức cơ thể và mệt mỏi [5].
Các chuyên gia nhận định rằng hiện tượng suy giảm cortisol có thể xuất hiện sau một thời gian dài trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận hoạt động quá mức do căng thẳng mạn tính [5]. Khi một người cố gắng dùng thảo dược liều cao để đè nén trục HPA vốn đang suy yếu, tuyến thượng thận sẽ càng giảm sản xuất hormone, khiến tình trạng kiệt sức trở nên trầm trọng hơn [4].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Tác động của cortisol thấp và hiệu quả của Ashwagandha đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu trên các nhóm đối tượng khác nhau.
Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trên 76 đối tượng có và không có tình trạng suy giảm cortisol trong thời gian 1 năm cho thấy những phát hiện đáng chú ý [6]. Dù những người có cortisol thấp có tải lượng mất cân bằng nội môi thấp hơn, họ lại ghi nhận điểm số cao hơn ở các thang đo trầm cảm, mức độ căng thẳng cảm nhận và các phàn nàn về thể chất [6]. Điều này cho thấy hạ thấp cortisol không đồng nghĩa với việc giải tỏa được cảm giác mệt mỏi hay áp lực tâm lý [6].
Về bản chất của hội chứng mệt mỏi mạn tính, một nghiên cứu thần kinh nội tiết trên 37 bệnh nhân không dùng thuốc và 28 người đối chứng khỏe mạnh đã tiến hành đo phản ứng ACTH và cortisol [7]. Kết quả cho thấy mức cortisol tự do trong nước tiểu 24 giờ ở nhóm mệt mỏi mạn tính thấp hơn so với nhóm khỏe mạnh [7]. Phản ứng cortisol đối với các kích thích nội tiết có xu hướng thấp hơn ở nhóm bệnh nhân, gợi ý rằng tình trạng suy giảm cortisol có thể là thứ phát sau sự suy giảm sản xuất của chính tuyến thượng thận [7].
Khi nghiên cứu về việc bổ sung hormone để bù đắp tình trạng thiếu hụt này, một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên trên 32 bệnh nhân mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính đã được thực hiện [8]. Các bệnh nhân được dùng hydrocortisone liều thấp (5 mg hoặc 10 mg mỗi ngày) trong 1 tháng và giả dược trong 1 tháng [8]. Điểm mệt mỏi ban đầu trung bình là 25,1 điểm đã giảm 7,2 điểm ở nhóm dùng hydrocortisone so với mức giảm 3,3 điểm ở nhóm giả dược (chênh lệch trung bình bắt cặp là 4,5 điểm, p=0.009) [8]. Có 28% bệnh nhân dùng hydrocortisone đạt mức điểm phục hồi tương đương người bình thường, so với chỉ 9% ở nhóm giả dược (p=0.05) [8]. Điều này chứng minh nồng độ cortisol duy trì ở mức quá thấp là nguyên nhân trực tiếp gây ra cảm giác kiệt quệ [8].
Đối với Ashwagandha, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược kéo dài 12 tuần trên người thừa cân hoặc béo phì nhẹ từ 40-75 tuổi sử dụng 200 mg chiết xuất rễ Ashwagandha (Witholytin) hai lần mỗi ngày [2]. Nghiên cứu ghi nhận sự giảm mệt mỏi có ý nghĩa thống kê so với giả dược (p=0.016) và tăng biến thiên nhịp tim (p=0.003) [2]. Tuy nhiên, mức độ giảm căng thẳng theo thang đo Perceived Stress Scale lại không có sự khác biệt đáng kể so với nhóm giả dược (p=0.867) [2].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi khác kéo dài 8 tuần trên 98 người trưởng thành hoàn thành nghiên cứu đã so sánh ba liều chiết xuất nước từ rễ và lá Ashwagandha gồm 125 mg, 250 mg và 500 mg mỗi ngày [1]. Kết quả chỉ ra rằng chiết xuất này giúp giảm căng thẳng mạn tính mức độ nhẹ đến trung bình một cách an toàn ở liều thấp nhất được kiểm chứng lâm sàng là 125 mg/ngày thông qua cơ chế điều hòa trục HPA [1].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Các dữ liệu lâm sàng hiện có cho thấy Ashwagandha mang lại nhiều giá trị tích cực nếu được sử dụng đúng cách và đúng liều lượng. Loại thảo mộc này hỗ trợ điều hòa hoạt động của trục HPA, từ đó giúp cơ thể thích nghi tốt hơn trước các áp lực cuộc sống [1]. Việc bổ sung chiết xuất chuẩn hóa cũng đã được ghi nhận là giúp cải thiện sự mệt mỏi và nâng cao biến thiên nhịp tim ở người trung niên và lớn tuổi [2]. Ngoài ra, ở nam giới dùng chiết xuất rễ Ashwagandha, các nhà khoa học còn nhận thấy sự gia tăng nồng độ testosterone tự do và hormone luteinizing trong máu [2].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng bộc lộ những giới hạn rõ ràng. Hiệu quả giảm căng thẳng cảm nhận giữa người dùng Ashwagandha và nhóm giả dược đôi khi không có sự khác biệt vượt trội trong một số can thiệp dài tuần [2]. Hơn nữa, phần lớn các thử nghiệm lâm sàng đều được thiết kế chặt chẽ trong khung thời gian ngắn từ 8 đến 12 hoặc 16 tuần với liều lượng chiết xuất được chuẩn hóa nghiêm ngặt [5, 6, 8]. Việc tự ý sử dụng liều vượt mức nghiên cứu hoặc dùng liên tục trong nhiều tháng mà không có giai đoạn nghỉ có thể gây ức chế quá mức trục nội tiết, dẫn đến tình trạng suy giảm năng lượng ngoài ý muốn.
Những hiểu lầm tai hại khi sử dụng thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và dùng bao nhiêu cũng được". Bất kỳ hoạt chất sinh học nào có khả năng tác động lên trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận đều có thể gây xáo trộn chức năng nếu dùng sai cách [1]. Việc tự tăng gấp đôi, gấp ba liều lượng để "nhanh hết stress" có thể đẩy tuyến thượng thận vào trạng thái suy giảm bài tiết [1, 7].
Một sai lầm khác là nghĩ rằng cortisol luôn luôn xấu. Thực tế, phản ứng suy giảm cortisol trong một số trường hợp có thể mang tính bảo vệ cơ thể trước các rối loạn chuyển hóa hoặc tim mạch [2, 4]. Dù vậy, nó lại đi kèm với cái giá là làm gia tăng các triệu chứng thể chất, mệt mỏi và đau nhức [2, 4]. Triệt tiêu cortisol hoàn toàn là điều tối kỵ đối với hoạt động sinh lý bình thường.
Cuối cùng, nhiều người khi thấy mình càng uống Ashwagandha lại càng thấy mệt mỏi, uể oải thì cho rằng cơ thể "chưa đủ liều" nên tiếp tục tăng lượng dùng. Đây là vòng luẩn quẩn nguy hiểm, bởi sự mệt mỏi đó rất có thể là dấu hiệu cho thấy tuyến thượng thận đang bị ức chế quá mức [7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Không phải ai cũng thích hợp để sử dụng Ashwagandha, đặc biệt là những người đã có dấu hiệu suy giảm năng lượng mạn tính. Nhóm người đang mắc hội chứng mệt mỏi mạn tính, đau cơ xơ hóa hoặc từng trải qua các chấn thương tâm lý kéo dài cần hết sức cẩn trọng, bởi các nhóm này vốn dĩ đã có xu hướng bị giảm hoạt động tuyến thượng thận hoặc nồng độ cortisol nền thấp hơn bình thường [1, 2, 7].
Những người đang gặp các triệu chứng như hạ huyết áp tư thế, kiệt sức không rõ nguyên nhân, hạ đường huyết hoặc đang điều trị các bệnh tự miễn như viêm khớp dạng thấp cũng không nên tự ý dùng thảo dược ức chế trục HPA [4]. Người cao tuổi hoặc người có các bệnh lý nền chuyển hóa cần tham khảo ý kiến chuyên môn y tế kỹ lưỡng trước khi bắt đầu bất kỳ sản phẩm bổ sung nào [6].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và những bệnh nhân đang sử dụng các thuốc nội tiết hoặc thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương tuyệt đối không tự điều trị bằng thảo dược thích nghi nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.
Sử dụng Ashwagandha đúng cách để phòng tránh tác dụng phụ
Để khai thác lợi ích giảm căng thẳng của Ashwagandha mà không làm ảnh hưởng xấu đến tuyến thượng thận, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn dựa trên bằng chứng khoa học.
Về liều lượng, nghiên cứu lâm sàng đã xác nhận liều lượng thấp nhất mang lại hiệu quả quản lý căng thẳng mạn tính mức độ nhẹ đến trung bình của chiết xuất nước từ rễ và lá Ashwagandha là 125 mg mỗi ngày [1]. Trong khi đó, các nghiên cứu sử dụng chiết xuất rễ chuẩn hóa cũng áp dụng liều khoảng 200 mg hai lần mỗi ngày trong thời gian tối đa 12 tuần [2]. Người dùng không nên vượt quá các ngưỡng liều đã được thử nghiệm này.
Về thời điểm sử dụng, nên dùng cùng bữa ăn để tăng khả năng dung nạp của đường tiêu hóa. Không nên sử dụng liên tục không ngừng nghỉ. Việc tạo ra các khoảng nghỉ (ví dụ dùng vài tuần rồi dừng) giúp trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận duy trì sự nhạy cảm tự nhiên và tự chủ động điều tiết bài tiết hormone mà không bị phụ thuộc vào thảo dược [1].
Việc lắng nghe cơ thể là yếu tố quyết định. Nếu sau một thời gian sử dụng, bạn nhận thấy cơ thể xuất hiện bộ ba dấu hiệu gồm mệt mỏi rũ rượi, tăng nhạy cảm với các áp lực xung quanh và đau nhức mình mẩy, hãy ngừng sử dụng ngay lập tức [5].
Ashwagandha là một thảo dược có giá trị hỗ trợ sức khỏe khi được dùng đúng mực và đúng đối tượng. Tuy nhiên, sức khỏe nội tiết bền vững đòi hỏi một lối sống cân bằng, dinh dưỡng đầy đủ và giấc ngủ chất lượng thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các chế phẩm bổ trợ. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu kiệt sức kéo dài, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa để làm các xét nghiệm đánh giá chức năng tuyến thượng thận luôn là giải pháp an toàn và khoa học nhất.