Nhiệt miệng là tình trạng viêm loét niêm mạc miệng phổ biến, gây đau rát khó chịu khi ăn uống và giao tiếp thường ngày [1, 3]. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau mẹo chấm trực tiếp bột phèn chua (còn gọi là phàn thạch) vào vết loét để làm săn bề mặt niêm mạc và giảm đau nhanh. Tuy nhiên, hành động thoa bột nguyên chất có thực sự an toàn hay lại tiềm ẩn nguy cơ làm bỏng rát và khiến mô tổn thương nặng hơn?
Khoa học hiện đại ghi nhận phèn chua có thể hỗ trợ điều trị nhiệt miệng, nhưng phải ở nồng độ chuẩn hóa và dạng bào chế thích hợp chứ không phải bột tinh thể tự do [1]. Việc hiểu rõ cơ chế sinh học, các bằng chứng y khoa và thận trọng cần thiết giúp tránh làm tổn thương thêm mô mềm trong khoang miệng.
Nhiệt miệng và gánh nặng thường nhật
Viêm loét miệng tái phát là dạng loét đau đớn thường gặp nhất ở niêm mạc không sừng hóa, ảnh hưởng từ 5% đến 20% dân số nói chung [1]. Thậm chí ở một số nhóm dân cư hoặc điều kiện kinh tế xã hội khác nhau, tỷ lệ mắc có thể dao động từ 5% đến 50%, có nơi báo cáo tới 56% [1]. Dữ liệu tổng quan khác cũng chỉ ra rằng bệnh lý này tác động đến khoảng 25% người trưởng thành ít nhất một lần trong đời [2, 8].
Bệnh thường chia làm ba thể lâm sàng: thể nhẹ (chiếm đa số, có đáy dạng phễu và phủ màng giả trắng xám), thể dạng herpes và thể nặng hiếm gặp [2, 7]. Dù rất phổ biến, nguyên nhân căn cốt của nhiệt miệng tái phát hiện vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ [3, 6]. Bệnh được xem là liên quan đến rối loạn điều hòa miễn dịch, yếu tố di truyền, nhiễm khuẩn hoặc căng thẳng tâm lý [4, 6, 8]. Hiện chưa có phương pháp điều trị dứt điểm hoàn toàn, mục tiêu can thiệp chủ yếu là giảm đau rát và rút ngắn thời gian vết thương tự lành [3, 6, 8].
Cơ chế tác động: Giảm tiết dịch hay nguy cơ bỏng mô?
Trong y học cổ truyền, phèn chua (phàn thạch) vốn được dùng ngoài để điều trị các tổn thương lở loét miệng [1]. Thành phần nhôm sulfat trong phèn chua hoạt động như một chất làm se (astringent), có khả năng làm kết tủa protein trên bề mặt dịch tiết của vết loét. Khi phản ứng này diễn ra, một màng đông vón mỏng được hình thành, bao phủ và cách ly các đầu dây thần kinh cảm giác đang bị phơi nhiễm.
Tuy nhiên, phèn chua khi hòa tan trong dịch miệng có tính acid tự nhiên rất mạnh. Nếu dùng bột phèn thô chấm trực tiếp lên mô liên kết đang mất lớp bảo vệ biểu mô, sự giảm pH đột ngột và nồng độ ion nhôm đậm đặc dễ dẫn tới hiện tượng mất nước tế bào nhanh. Thay vì chỉ làm se nhẹ bờ mép tổn thương, acid đậm đặc có thể phá hủy mô lành lân cận, gây bỏng hóa chất cục bộ, khiến phản ứng viêm bùng phát mạnh hơn và kéo dài vết loét.
Nghiên cứu lâm sàng nói gì về phèn chua?
Một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2016 đã làm rõ hiệu quả thực sự của hoạt chất này trên vết nhiệt miệng [1]. Nghiên cứu được thực hiện trên 50 bệnh nhân nữ, trong độ tuổi từ 21 đến 27 tuổi [1]. Các nhà khoa học không dùng bột phèn nguyên chất mà điều chế miếng dán kết dính niêm mạc chứa phèn chua nồng độ 7% đối chiếu với miếng dán nền cơ bản không chứa dược chất [1].
Những người tham gia chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm can thiệp dùng miếng dán chứa phèn chua 7% và nhóm chứng dùng miếng dán cơ bản, dán 3 lần mỗi ngày trong vòng 5 ngày [1]. Kết quả theo dõi cho thấy, thời gian lành bệnh hoàn toàn ở nhóm dùng miếng dán phèn chua trung bình là 7,52 ngày, ngắn hơn rõ rệt so với 12,2 ngày ở nhóm chứng (sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p < 0,001) [1]. Kích thước vết loét và mức độ đau giảm đáng kể sau 1, 3 và 5 ngày điều trị so với thời điểm ban đầu [1].
Dù mang lại kết quả khả quan, thử nghiệm này chỉ khảo sát trên quy mô hẹp với 50 người và toàn bộ là nữ giới trẻ tuổi [1]. Bằng chứng chưa bao quát nam giới, trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi, đồng thời chế phẩm sử dụng là miếng dán chuyên dụng đã kiểm soát giải phóng nồng độ 7%, không tương đương với việc dùng phèn cục hay bột phèn tự do tại nhà [1].
Bức tranh điều trị nhiệt miệng hiện nay
Bên cạnh các hợp chất thảo dược và khoáng chất, y học hiện đại áp dụng nhiều biện pháp khác nhau để kiểm soát nhiệt miệng tái phát [3, 4]. Các thuốc bôi tại chỗ bao gồm thuốc giảm đau gây tê (như lidocaine gel 2%, dung dịch 2%, xịt xyclocaine), thuốc kháng viêm chứa corticosteroid (như triamcinolone acetonide) hay sucralfate là lựa chọn bước đầu [2, 3, 7]. Nhóm thuốc gây tê tại chỗ thường được kê đơn nhiều nhất (khoảng 49%) để giảm nhanh cảm giác khó chịu khi ăn uống [2].
Ngoài thuốc bôi thông thường, liệu pháp laser mức năng lượng thấp cũng được đánh giá qua một tổng quan hệ thống năm 2020 trên 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 330 bệnh nhân [3]. Kết quả ghi nhận bệnh nhân điều trị laser báo cáo mức độ đau thấp hơn và kích thước vết loét thu nhỏ tốt hơn so với dùng thuốc bôi ngoài như triamcinolone acetonide hay solcoseryl [3]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 1997 trên 31 bệnh nhân cũng ghi nhận bôi doxymycine kết hợp keo sinh học cyanoacrylate giúp giảm mức độ đau đáng kể từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 7 nhờ khả năng ngăn phá hủy mô và ức chế phản ứng viêm [4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng phèn chua trị nhiệt miệng
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "chất càng xót thì vết loét càng mau lành". Khi chấm trực tiếp bột phèn chua, người bệnh sẽ cảm nhận cảm giác đau xót dữ dội do tính acid tác động tức thì vào các thụ thể thần kinh. Sự đông vón protein quá mức ở nồng độ cao tạo ra giả mạc thô, dễ khiến người bệnh lầm tưởng là vết loét đã khô se miệng.
Thực tế, tình trạng kích ứng quá mức này gây hoại tử biểu mô vi thể, làm loét sâu hơn và kéo dài thời gian phục hồi tự nhiên. Các thử nghiệm lâm sàng với chế phẩm tự nhiên hay khoáng chất chỉ đạt hiệu quả khi điều chế ở dạng chuẩn liều, có màng kết dính bảo vệ nhằm giảm thiểu tác dụng phụ kích ứng [1, 8]. Việc tự ý rắc bột đậm đặc hoàn toàn đi ngược lại nguyên tắc điều trị dịu nhẹ cho niêm mạc miệng.
Ai nên cẩn trọng khi bị loét miệng?
Người có cơ địa nhạy cảm, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người cao tuổi tuyệt đối không nên tự ý áp dụng các biện pháp dân gian chưa kiểm soát liều lượng như phèn chua. Trẻ nhỏ có lớp niêm mạc mỏng manh, rất dễ bị loét trợt sâu nếu tiếp xúc với các hợp chất có tính acid cao.
Đặc biệt, loét miệng không phải lúc nào cũng là nhiệt miệng lành tính thông thường [5]. Loét miệng có thể là dấu hiệu của bệnh toàn thân như thiếu hụt dinh dưỡng (sắt, folate), bệnh tiêu hóa (Crohn, Celiac), suy giảm miễn dịch hoặc bệnh Behcet [6, 7]. Một vết loét đơn độc kéo dài mạn tính cần được bác sĩ sinh thiết để loại trừ ung thư biểu mô tế bào vảy [5]. Do đó, người có vết loét dai dẳng trên 2 tuần hoặc tái phát quá 4 lần mỗi năm cần đi khám chuyên khoa thay vì tự chữa tại nhà [5].
Áp dụng thực tế an toàn tại nhà
Khi bị nhiệt miệng, người bệnh nên ưu tiên giữ vệ sinh khoang miệng bằng nước súc miệng kháng khuẩn dịu nhẹ, tránh cọ xát làm rách thêm bờ vết loét [6]. Nếu cảm giác đau rát gây trở ngại nhiều cho việc ăn uống, có thể tham khảo ý kiến nhân viên y tế để dùng các loại gel gây tê chứa lidocaine 2% hoặc màng bọc bảo vệ chuyên dụng [3, 4].
Tuyệt đối không dùng bột phèn chua thô hoặc phèn phi chưa định lượng để xát hay chấm vào vết thương. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm chứa phèn chua, chỉ nên lựa chọn các chế phẩm miếng dán niêm mạc y tế đã được kiểm định hàm lượng (khoảng 7%) và cấp phép lưu hành [1]. Trong quá trình chăm sóc, cần uống đủ nước, hạn chế thức ăn quá cay, mặn hoặc có tính acid để tránh kích thích niêm mạc.
Chăm sóc vết nhiệt miệng đòi hỏi sự kiên nhẫn để cơ thể tự tái tạo mô niêm mạc [1, 6]. Mặc dù phèn chua có tiềm năng y học trong việc giảm đau và thu nhỏ tổn thương, hiệu quả này chỉ được chứng minh qua dạng bào chế miếng dán chuẩn hóa liều lượng [1]. Người bệnh không nên tự ý chấm phèn thô để tránh nguy cơ bỏng mô, đồng thời cần chủ động thăm khám y tế khi tổn thương không thuyên giảm.
