Nỗi ám ảnh mùi cơ thể và thói quen dùng phèn chua
Mùi mồ hôi vùng dưới cánh tay là trở ngại giao tiếp lớn, ảnh hưởng tiêu cực đến sự tự tin và đánh giá xã hội trong công việc lẫn đời sống hàng ngày [1]. Nhiều người tìm đến phèn chua (còn gọi là phàn thạch) như một phương pháp dân gian tiện lợi, dễ kiếm và tiết kiệm chi phí.
Phèn chua bản chất hóa học là muối sunfat kép của nhôm và kali. Về mặt y học, muối nhôm từ lâu đã là hoạt chất bôi ngoài da kinh điển giúp giảm tiết mồ hôi cục bộ [1, 2]. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của liệu pháp này chỉ dừng ở mức kiểm soát triệu chứng tạm thời chứ không thể loại bỏ vĩnh viễn căn nguyên gây mùi.
Cơ chế làm se và ngăn mồ hôi của muối kim loại
Mùi hôi nách hình thành chủ yếu do hoạt động bài tiết của tuyến mồ hôi kết hợp với vi khuẩn trên bề mặt da phân hủy các hợp chất hữu cơ [2]. Khi thoa các chế phẩm chứa muối kim loại như nhôm lên da, hoạt chất sẽ khuếch tán vào các ống dẫn của tuyến mồ hôi [3].
Tại đây, muối kim loại bị trung hòa tạo thành khối gel polymer kết tủa, tạm thời làm tắc nghẽn các lỗ chân lông và miệng ống tuyến eccrine [2, 5]. Sự tắc nghẽn vật lý nông trên bề mặt lớp sừng này ngăn mồ hôi thoát ra ngoài [2, 5]. Môi trường dưới cánh tay trở nên khô ráo hơn, từ đó làm mất đi điều kiện ẩm ướt thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, gián tiếp hạn chế phát sinh mùi hôi khó chịu.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của muối nhôm?
Các thử nghiệm lâm sàng đã làm rõ vai trò và khả năng kiểm soát mồ hôi của các dạng muối nhôm bôi ngoài da:
Một tổng quan lâm sàng công bố năm 2022 tổng hợp dữ liệu trên 691 bệnh nhân bị tăng tiết mồ hôi cho thấy các chế phẩm chứa muối nhôm (nồng độ từ 5% đến 25%) đạt tỷ lệ kiểm soát bệnh hiệu quả trên khoảng 80% đối tượng tham gia [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng vùng nách có mức độ giảm triệu chứng cao nhất so với các vùng khác như lòng bàn tay hay bàn chân [4]. Sự cải thiện tình trạng tăng tiết mồ hôi thường được ghi nhận sau 1 đến 2 tuần áp dụng đều đặn [4].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mở năm 2022 trên 50 người tham gia bị tăng tiết mồ hôi vùng nách và bẹn đã so sánh chất chống mồ hôi gốc nhôm lactate mới với gốc nhôm chloride truyền thống [5]. Kết quả đo lường bằng phân tích trọng lượng, thử nghiệm Minor và thang điểm DLQI/HDSS cho thấy cả hai dạng muối nhôm đều có hiệu quả tương đương trong việc giảm tiết mồ hôi tại nách và bẹn, đồng thời hiệu quả tăng dần theo thời gian sử dụng [5].
Mặc dù vậy, nghiên cứu cơ chế năm 1997 chỉ ra rằng lớp cản dạng gel do muối nhôm tạo ra chỉ mang tính tạm thời [3]. Nút chặn này chỉ nằm nông ở lớp sừng và sẽ bị loại bỏ hoàn toàn theo chu kỳ bong vảy tự nhiên của da hoặc qua các tác động cơ học như rửa, chà xát hay lột da [2, 5].
Giới hạn thực tế: Kiểm soát tạm thời, không trị tận gốc
Phèn chua hay muối nhôm nói chung không thể triệt tiêu tận gốc tình trạng hôi nách. Khi ngừng bôi, các tế bào chết chứa nút chặn bong ra, tuyến mồ hôi lại hoạt động và đào thải bình thường [4].
Bên cạnh đó, hôi nách nặng (axillary osmidrosis) liên quan nhiều đến tuyến mồ hôi dầu apocrine mang yếu tố di truyền [2]. Một nghiên cứu năm 2012 theo dõi 29 bệnh nhân hôi nách điều trị bằng laser Nd-YAG dưới da trong trung bình 12,8 tháng cho thấy có 19 bệnh nhân đạt kết quả từ khá đến tốt, chứng minh các can thiệp sâu vào cấu trúc tuyến mới đem lại hiệu quả bền vững hơn [2]. Việc dùng phèn chua ngoài da hoàn toàn không thay đổi được hoạt động bẩm sinh của tuyến apocrine [2].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng phèn chua
Nhiều người lầm tưởng phèn chua có tính "tiệt trùng" vĩnh viễn nên chỉ cần bôi vài lần là khỏi hẳn. Thực tế, phèn chua chỉ đóng vai trò chất làm se cơ học tạm thời ở cổ tuyến mồ hôi [2, 5].
Quan niệm cho rằng nhôm bôi ngoài da gây ung thư vú hay bệnh Alzheimer cũng khiến nhiều người e ngại. Báo cáo tổng quan năm 2022 khẳng định các mối lo ngại về phơi nhiễm nhôm từ chất bôi da dẫn đến tăng nguy cơ ung thư vú và Alzheimer chưa có bằng chứng xác nhận trong các tài liệu y khoa cập nhật, và liệu pháp muối nhôm bôi ngoài vẫn là phương pháp an toàn, tiết kiệm [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Tác dụng phụ thường gặp nhất của các chế phẩm chứa muối nhôm là kích ứng da tại chỗ [4]. Người có cơ địa da nhạy cảm, vùng nách đang bị trầy xước, viêm nang lông hoặc vừa cạo, nhổ lông không nên dùng phèn chua trực tiếp vì dễ gây xót rát, đỏ ngứa và thâm sạm [4].
Người mắc chứng hôi nách mức độ nặng, mùi phát tán mạnh do tuyến apocrine hoạt động quá mức thường ít đáp ứng với phương pháp làm se bề mặt đơn thuần [2]. Những trường hợp này cần thăm khám chuyên khoa da liễu để được đánh giá phác đồ y khoa phù hợp [2].
Áp dụng đúng cách trong đời sống
Để giảm tiết mồ hôi và mùi khó chịu hiệu quả bằng sản phẩm gốc muối nhôm, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc kỹ thuật:
Liệu pháp đòi hỏi bôi sản phẩm lên vùng da đã được rửa sạch và lau khô hoàn toàn [4]. Thời gian tiếp xúc trên da cần duy trì tối thiểu từ 6 đến 8 giờ, do đó việc bôi vào ban đêm trước khi đi ngủ là thời điểm lý tưởng nhất được khuyến cáo [4].
Nếu xuất hiện hiện tượng kích ứng, nên giảm tần suất sử dụng hoặc kết hợp bôi kem dưỡng ẩm, kem làm dịu da theo hướng dẫn y tế [4]. Người có bệnh lý da liễu nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng đều đặn.
Phèn chua hay các muối nhôm là giải pháp hỗ trợ tại chỗ kinh tế và hữu ích cho tình trạng tăng tiết mồ hôi nách ở mức độ nhẹ đến vừa [4]. Việc hiểu đúng cơ chế làm se tạm thời giúp người dùng có kỳ vọng thực tế, tránh lạm dụng gây tổn thương vùng da dưới cánh tay.
