Món ăn quen thuộc khi ốm sốt

Mỗi khi cơ thể mệt mỏi, gai rét hoặc chớm cảm cúm, bát cháo hành hoa nóng hổi luôn là lựa chọn hàng đầu của nhiều gia đình Việt. Dân gian tin rằng ăn cháo hành giúp "giải cảm", đưa tà khí ra ngoài nhờ toát mồ hôi.

Thực tế, cảm giác nhẹ nhõm sau khi ăn cháo hành hoa là sự kết hợp của phản ứng hạ nhiệt sinh lý qua bài tiết mồ hôi và các hợp chất thực vật có trong hành, dù bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người bệnh cảm vẫn còn nhiều điểm cần làm rõ.

Cơ chế hạ nhiệt khi toát mồ hôi

Cảm mạo hay cảm cúm thông thường là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp do hơn 100 loại virus khác nhau gây ra, trong đó rhinovirus và coronavirus chiếm khoảng 50% đến 70% trường hợp [1]. Khi cơ thể phản ứng với virus, thân nhiệt thường tăng cao để kích hoạt hệ thống phòng thủ.

Bát cháo nóng cung cấp nước, tinh bột dễ tiêu và lượng nhiệt trực tiếp vào đường tiêu hóa. Nhiệt lượng từ hơi nước và nước cháo thúc đẩy các mạch máu ngoại vi giãn nở, kích thích tuyến mồ hôi hoạt động.

Khi mồ hôi thoát ra qua lỗ chân lông và bay hơi trên bề mặt da, quá trình này mang theo nhiệt lượng dư thừa, từ đó giúp thân nhiệt hạ xuống một cách tự nhiên. Hiện tượng toát mồ hôi mang lại cảm giác nhẹ nhõm tức thì, giảm bớt sự bức bối và uể oải do sốt.

Dược tính thực vật trong chi hành

Bên cạnh tác động vật lý của nhiệt và nước, hành hoa (Allium fistulosum) thực sự chứa các hợp chất sinh học đáng chú ý. Chi Allium nói chung có ít nhất 260 hợp chất thực vật, bao gồm 63 phân tử lưu huỳnh hữu cơ, flavonoid, saponin cùng các axit amin và hợp chất phenolic [2].

Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng các loài trong chi này thể hiện hoạt tính kháng viêm rõ rệt trong ống nghiệm và trên mô hình động vật [2]. Các hợp chất lưu huỳnh hữu cơ và saponin đóng vai trò chủ chốt trong phản ứng kháng viêm [2].

Thân hành hoa cũng chứa hợp chất allicin tạo mùi hăng nồng đặc trưng [3]. Ngoài ra, từ phần lá xanh của hành hoa, các nhà khoa học đã chiết xuất được một loại polysaccharide dạng fructan (chuỗi inulin) [1].

Fructan này gồm các gốc đường beta-d-Fruf (chiếm 65,3% dạng liên kết 2,1 và 21,0% ở đầu chuỗi) cùng 13,7% gốc beta-d-Glcp liên kết 1,6, với trọng lượng phân tử khoảng 1.500 [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hành hoa và allicin?

Mặc dù được ứng dụng lâu đời, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp về tác dụng giải cảm của hành hoa còn rất hiếm hoi. Đa phần các nghiên cứu tập trung vào chiết xuất hoặc trên mô hình phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu trên động vật năm 2012 đánh giá tác dụng của fructan tách từ nước nóng của lá hành hoa [1]. Dù không thể hiện tác dụng trực tiếp kháng virus cúm A trong ống nghiệm, chất này lại ức chế sự nhân lên của virus khi cho chuột uống [1].

Thực nghiệm cho thấy fructan kích thích cơ thể chuột sản sinh kháng thể trung hòa chống lại virus cúm A, cải thiện miễn dịch [1]. Tuy nhiên, kết quả này mới chỉ dừng lại ở loài gặm nhấm, chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận trên người mắc cúm hay cảm lạnh [1].

Về allicin – hợp chất lưu huỳnh có trong hành hoa [3], dữ liệu lâm sàng hiện có chủ yếu lấy từ tỏi (Allium sativum) [4] [5] [6]. Một tổng quan hệ thống của Cochrane đã tìm kiếm hàng loạt cơ sở dữ liệu y khoa từ năm 1950 đến năm 2014 nhưng chỉ tìm được 1 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên đủ tiêu chuẩn [4] [5] [6].

Thử nghiệm này tiến hành trên 146 người tình nguyện khỏe mạnh, chia làm hai nhóm dùng thực phẩm bổ sung chứa 180 mg allicin hoặc giả dược mỗi ngày trong 12 tuần [4] [5] [6]. Kết quả cho thấy nhóm dùng allicin ghi nhận 24 lần mắc cảm cúm với 111 ngày ốm, thấp hơn đáng kể so với nhóm giả dược có 65 lần mắc và 366 ngày ốm (P < 0.001) [4] [5] [6].

Dù vậy, khi đã mắc bệnh, thời gian hồi phục giữa hai nhóm là tương đương nhau (4,63 ngày ở nhóm allicin so với 5,63 ngày ở nhóm giả dược) [4] [5] [6]. Các tác giả tổng quan lưu ý rằng chỉ có duy nhất một thử nghiệm đáp ứng tiêu chí nên kết luận lâm sàng về hiệu quả điều trị còn rất hạn chế [4] [5] [6].

Hiểu lầm thường gặp về cháo hành giải cảm

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi cháo hành hoa như một loại thuốc kháng sinh hay thuốc diệt virus có thể lập tức "chữa khỏi" cảm cúm. Cảm lạnh thông thường do nhiều loại virus gây ra và diễn tiến tự khỏi theo thời gian [1].

Nhiều người cũng nghĩ rằng nấu hành càng nhừ thì càng tốt. Thực tế nghiên cứu cho thấy khi xử lý hành hoa bằng nước sôi 100 độ C, lượng allicin bị loại bỏ hoặc phân hủy lên tới 73,3% [3]. Do đó, nấu hành quá lâu sẽ làm hao hụt đáng kể lượng allicin tự nhiên [3].

Ngoài ra, việc cố gắng trùm chăn thật kín để ép toát mồ hôi sau khi ăn cháo nóng cũng là thói quen rủi ro. Việc mất nước và điện giải đột ngột khi đang sốt có thể khiến cơ thể mệt lả thay vì hồi phục.

Những ai cần thận trọng khi áp dụng?

Món cháo hành hoa nấu loãng an toàn với phần lớn mọi người, nhưng một số nhóm đối tượng cần lưu ý:

  • Người đang sốt quá cao hoặc mất nước nghiêm trọng: Ra mồ hôi liên tục mà không bù đủ nước và điện giải có thể dẫn đến tụt huyết áp.
  • Người có tiền sử dị ứng hoặc nhạy cảm với các loài họ Hành: Trong thử nghiệm lâm sàng dùng allicin, các tác dụng không mong muốn được ghi nhận bao gồm nổi ban đỏ và mùi cơ thể khó chịu [5].
  • Người mắc bệnh lý dạ dày mạn tính: Mùi hăng nồng và các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi có thể gây ợ hơi hoặc kích ứng niêm mạc dạ dày [3] [2].

Đối với phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh hoặc người có bệnh lý nền hô hấp mạn tính, các nghiên cứu kiểm chứng liều cao chiết xuất hành hoa chưa được xác lập đầy đủ. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị khi các triệu chứng cảm kéo dài.

Gợi ý cách nấu và dùng cháo hành hợp lý

Để tối ưu hóa cả lợi ích giữ ấm hạ nhiệt lẫn các dưỡng chất thực vật, bạn có thể áp dụng cách chế biến đơn giản sau:

  • Xử lý hành đúng lúc: Hoạt chất allicin dễ hao hụt ở nhiệt độ 100 độ C [3]. Hãy rửa sạch hành, thái nhỏ và chỉ thả vào bát cháo nóng ngay trước khi ăn, tránh đun sôi sùng sục trên bếp quá lâu.
  • Dùng lượng vừa phải: Ăn một tô cháo ấm vừa đủ no. Vị cay ấm tự nhiên của hành hoa kết hợp cháo loãng sẽ kích thích vị giác và toát mồ hôi nhẹ nhàng.
  • Thao tác sau khi ăn: Dùng khăn khô lau sạch mồ hôi, nằm nghỉ ở nơi kín gió, tránh bật quạt thốc thẳng vào người. Uống bổ sung thêm nước ấm để bù đắp lượng dịch mất qua mồ hôi.

Cháo hành hoa là giải pháp hỗ trợ đơn giản, đem lại sự dễ chịu nhờ kết hợp giữa việc toát mồ hôi giải nhiệt và các hoạt chất sinh học tự nhiên. Món ăn này không thay thế thuốc điều trị, do đó người bệnh nên theo dõi sát các triệu chứng và đến cơ sở y tế khi có dấu hiệu bất thường.