Nhiều bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ thường nhận thấy màu sắc sữa tiết ra thay đổi rõ rệt trong mỗi cữ hút hoặc cữ bú. Những giọt sữa đầu tiên thường loãng, có màu trắng trong, trong khi dòng sữa cuối cữ lại đặc sánh và ngả màu vàng nhạt. Hiện tượng này khiến không ít phụ huynh lo lắng liệu con mình có đang nhận đủ chất dinh dưỡng để tăng cân tốt hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là sự thay đổi này hoàn toàn bình thường và là cơ chế tự nhiên được cơ thể người mẹ thiết lập sẵn. Sữa mẹ không có công thức cố định mà chuyển đổi liên tục, trong đó hàm lượng chất béo tăng dần theo độ rỗng của bầu ngực nhằm cung cấp đủ nguồn năng lượng cần thiết cho sự phát triển của trẻ sơ sinh [1].

Vì sao chất béo tăng dần từ sữa đầu sang sữa cuối?

Để hiểu vì sao có sự khác biệt giữa sữa đầu (foremilk) và sữa cuối (hindmilk), các nhà khoa học đã đi sâu vào tìm hiểu cấu trúc vi mô của các giọt chất béo trong sữa mẹ. Nhiều người từng cho rằng giọt béo trong sữa cuối to hơn nên làm sữa trở nên đậm đặc hơn, nhưng thực tế cơ chế vật lý lại vận hành theo hướng khác.

Một nghiên cứu thực hiện trên 13 bà mẹ cho con bú với 52 mẫu sữa thu thập từ 26 bầu ngực đã so sánh chỉ số kem lắng (creamatocrit) và kích thước hạt cầu mỡ sữa (MFG) trước và sau cữ bú [2]. Kết quả ghi nhận giá trị creamatocrit ở sữa cuối đạt 8,6 ± 3,6%, cao hơn rõ rệt so với mức 3,7 ± 1,7% của sữa đầu [2]. Tuy nhiên, kích thước hạt béo giữa hai giai đoạn hầu như không thay đổi, lần lượt là 4,2 ± 1,0 micromet ở sữa đầu và 4,6 ± 2,1 micromet ở sữa cuối [2]. Không có mối liên hệ nào giữa việc tăng chỉ số kem lắng và kích thước hạt béo [2].

Các tác giả kết luận rằng lượng chất béo tăng lên ở sữa cuối chủ yếu xuất phát từ sự gia tăng số lượng các hạt cầu mỡ được đẩy vào dòng sữa khi thùy tuyến vú dần được làm rỗng [2]. Trong khoảng nghỉ giữa các cữ bú, các hạt cầu mỡ có xu hướng bám dính vào thành của các nang sữa và ống dẫn. Khi trẻ bắt đầu bú, dòng sữa ban đầu cuốn trôi phần chất lỏng nhiều nước, và khi bầu ngực càng xẹp dần, lực co bóp cơ học sẽ tống xuất ngày càng nhiều hạt béo vào dòng sữa chảy sau [2].

Các nghiên cứu nói gì về sự thay đổi năng lượng và dưỡng chất?

Sự biến thiên của chất béo không diễn ra đột ngột mà là một tiến trình tăng đều đặn theo thể tích sữa được lấy ra khỏi bầu ngực. Thực tế này đã được xác nhận qua các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu trên nhiều nhóm sản phụ khác nhau.

Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện tại một bệnh viện đại học ở Bangkok, Thái Lan, trên các bà mẹ sinh con rất non tháng (tuổi thai từ 32 tuần trở xuống và sau sinh từ 14 ngày trở lên) đã làm rõ tiến trình này [3]. Các nhà nghiên cứu thu thập tuần tự từng mẫu sữa 5 ml từ lúc bắt đầu cho đến khi cạn dòng của 25 bà mẹ để đo chỉ số creamatocrit [3]. Kết quả cho thấy mẫu sữa cuối cùng có chỉ số creamatocrit trung vị là 12,7% (khoảng tứ phân vị: 8,9% - 15,3%), cao hơn rất nhiều so với mẫu đầu tiên chỉ đạt 5,6% (khoảng tứ phân vị: 4,3% - 7,7%) [3].

Đặc biệt, nghiên cứu này chỉ ra rằng chỉ số creamatocrit tăng thêm 1% sau mỗi 10% thể tích sữa được hút ra cho đến khi ngực rỗng hoàn toàn [3]. Khi so sánh các tỷ lệ phân chia định sẵn giữa sữa đầu và sữa cuối như 20:80, 25:75, 33:67 và 50:50, phần sữa cuối đều có chỉ số kem lắng trung bình cao hơn vượt trội so với sữa đầu (lần lượt đạt 9,23%, 9,35%, 9,81% và 10,62% so với 6,28%, 6,33%, 6,72% và 7,17%) [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận các bà mẹ có thể tích sữa thấp (từ 25 ml trở xuống mỗi bên ngực) sở hữu lượng kem lắng trong mẫu đầu tiên cao hơn so với những bà mẹ nhiều sữa (trên 25 ml mỗi bên) [3].

Ở khía cạnh vĩ mô dài hạn, một nghiên cứu dọc theo dõi hàm lượng dinh dưỡng đa lượng trong 6 tháng đầu cho con bú đã phân tích 483 mẫu sữa, bao gồm 52 cặp sữa đầu - sữa cuối từ 20 bà mẹ, 253 mẫu từ 53 người hiến tặng và 126 mẫu từ 36 mẹ sinh non [1]. Kết quả cho thấy hàm lượng chất béo trong sữa cuối cao gấp 2 đến 3 lần so với sữa đầu [1]. Tương ứng với lượng mỡ dồi dào này, sữa cuối cung cấp năng lượng trung bình cao hơn sữa đầu khoảng 25 đến 35 kcal trên mỗi 100 ml [1]. Trong khi đó, lượng lactose không thay đổi đáng kể giữa các phân đoạn hay qua các giai đoạn nuôi con [1].

Hàm lượng protein trong nghiên cứu trên cũng được ghi nhận giảm dần từ 2,0 g/100 ml ở tuần đầu tiên xuống còn một nửa sau 6 tháng ở nhóm sữa hiến tặng và sữa mẹ sinh non, và xu hướng tương tự cũng diễn ra với sữa đầu và sữa cuối [1]. Ngoài ra, một nghiên cứu tại Mỹ trên 24 bà mẹ sinh con cực non (dưới 28 tuần tuổi thai) đã chứng minh lượng chất béo ở sữa cuối gấp 1,7 lần sữa đầu, kéo theo năng lượng tăng 1,3 lần [4]. Đi kèm với chất béo, nồng độ các vitamin tan trong dầu cũng tăng vọt: retinol (vitamin A) tăng gấp 1,6 lần, alpha-tocopherol (vitamin E) tăng 1,6 lần và gamma-tocopherol tăng 1,5 lần ở sữa cuối so với sữa đầu [4].

Thể trạng của người mẹ tác động thế nào đến sữa đầu và sữa cuối?

Thành phần lipid trong sữa không chỉ phụ thuộc vào cữ bú mà còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ chỉ số khối cơ thể (BMI) và tình trạng chuyển hóa của người mẹ. Các bằng chứng khoa học cho thấy cơ thể mẹ thừa cân hoặc béo phì thường giải phóng lượng mỡ vào sữa ở mức cao hơn.

Một nghiên cứu đánh giá mối liên hệ giữa BMI, mỡ máu, nồng độ insulin của mẹ và thành phần sữa ở thời điểm 7-8 tuần sau sinh giữa nhóm phụ nữ có BMI bình thường (18,5 - 24,9; 9 người) và nhóm thừa cân/béo phì (BMI từ 25 trở lên; 13 người) [5]. Kết quả cho thấy phụ nữ thừa cân hoặc béo phì có hàm lượng chất béo và calo trong cả giọt sữa đầu tiên lẫn giọt sữa cuối cùng cao hơn đáng kể so với nhóm có BMI bình thường [5]. Nồng độ triglyceride huyết thanh, insulin và chỉ số kháng insulin HOMA của người mẹ có mối tương quan thuận rõ rệt với nồng độ triglyceride trong sữa đầu [5].

Hiện tượng này tiếp tục được củng cố qua một nghiên cứu công bố năm 2024 thực hiện tại Brazil trên các bà mẹ sau sinh 7-8 tuần, chia thành hai nhóm: không béo phì (BMI 18,5 - 29,9) và béo phì (BMI từ 30 trở lên) [6]. Nghiên cứu chia các mẫu sữa thành các phần 10 ml từ đầu đến cuối cữ bú [6]. Kết quả ghi nhận ở mẫu sữa giữa (4,9 ± 0,3 so với 3,9 ± 0,2) và mẫu sữa cuối (6,6 ± 0,4 so với 5,5 ± 0,3), phụ nữ béo phì có lượng mỡ cao hơn đáng kể so với nhóm không béo phì, dù mẫu sữa đầu tiên không có sự khác biệt [6].

Ở cả hai nhóm trong nghiên cứu năm 2024, lượng chất béo và calo đều tăng gấp 1,5 đến 2 lần từ sữa đầu sang sữa cuối, trong đó mức calo trung bình ở nhóm mẹ béo phì cao hơn 11% so với nhóm còn lại [6]. Nồng độ protein cũng cao hơn ở cả 3 mẫu (đầu, giữa, cuối) của các bà mẹ béo phì [6]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu trên 13 phụ nữ ở tuần thứ 4-5 sau sinh đã phát hiện nồng độ hormone no GLP-1 và chất béo trong sữa cuối cao hơn sữa đầu [7]. Nồng độ hormone leptin và chất béo trong sữa mẹ có mối tương quan thuận mạnh mẽ với chỉ số khối cơ thể và khối lượng mỡ của người mẹ (hệ số r dao động từ 0,65 đến 0,85) [7].

Những hiểu lầm phổ biến về sữa đầu và sữa cuối

Hiểu lầm lớn nhất của các bà mẹ là cho rằng sữa đầu "loãng như nước lã" nên không có giá trị dinh dưỡng, từ đó vắt bỏ sữa đầu trước khi cho con bú để bé bú được nhiều sữa cuối hơn. Đây là một quan niệm sai lầm có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe đường ruột của trẻ.

Sữa đầu tuy có tỷ lệ chất béo thấp hơn nhưng lại chứa lượng nước lớn giúp làm dịu cơn khát của trẻ sơ sinh ngay khi bắt đầu cữ bú. Không những thế, một nghiên cứu trên 30 phụ nữ khỏe mạnh hiến sữa đã phân tích nồng độ các axit amin tự do (FAA) và tổng lượng protein giữa hai phần sữa [8]. Mặc dù tổng lượng protein ở sữa cuối cao hơn, nhưng sữa đầu lại chứa tổng lượng axit amin tự do cao hơn đáng kể so với sữa cuối [8].

Cụ thể, sữa đầu chứa hàm lượng cao hơn rõ rệt đối với các axit amin quan trọng như phenylalanine, threonine, valine, alanine, glutamine và serine [8]. Mặc dù mức chênh lệch này ở quy mô nhỏ, các axit amin tự do đóng vai trò chức năng sinh học đối với hệ miễn dịch và sự phát triển của trẻ sơ sinh [8]. Việc vắt bỏ sữa đầu sẽ làm mất đi nguồn cung cấp các axit amin tự do và vi chất quý giá này.

Một hiểu lầm khác là ranh giới giữa sữa đầu và sữa cuối được phân tách bằng một mốc thời gian cố định, ví dụ sau 10 hay 15 phút bú. Trên thực tế, các nhà khoa học đã khẳng định không có một ranh giới phân định rõ ràng hay cố định nào giữa sữa đầu và sữa cuối [3]. Sữa mẹ là một dòng chảy liên tục với lượng chất béo tăng tịnh tiến theo tỷ lệ phần trăm thể tích sữa được lấy ra ngoài [3]. Do đó, sữa cuối không phải là một "loại sữa khác" xuất hiện đột ngột, mà là kết quả của việc bầu ngực được rút cạn dần [2], [3].

Ai nên thận trọng và cần lưu ý đặc biệt?

Mặc dù sự thay đổi chất béo từ sữa đầu sang sữa cuối là sinh lý tự nhiên, một số trường hợp cụ thể cần có sự can thiệp và theo dõi cẩn trọng từ các chuyên gia y tế:

Trẻ sinh non và nhẹ cân: Trẻ sinh non có dung tích dạ dày rất nhỏ và khả năng dung nạp thể tích sữa hạn chế [3]. Việc cho trẻ sử dụng sữa cuối với tỷ trọng chất béo cao hơn và năng lượng dồi dào hơn là giải pháp được khuyến khích nhằm tăng cường tốc độ tăng cân [1], [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu trên các bà mẹ sinh con cực non dưới 28 tuần tuổi thai cảnh báo rằng sữa cuối chứa nồng độ retinol và tocopherol rất cao [4]. Khi kết hợp sữa cuối với các chất tăng cường sữa mẹ (human milk fortifier), hàm lượng vitamin A và E mà trẻ hấp thu có thể vượt quá ngưỡng nhu cầu khuyến nghị trên, đòi hỏi các bác sĩ sơ sinh phải tính toán kỹ lưỡng liều lượng [4].

Trẻ sơ sinh có nguy cơ thừa cân từ người mẹ béo phì: Vì phụ nữ béo phì tiết ra lượng chất béo, protein và năng lượng tổng thể cao hơn từ sữa đầu đến sữa cuối [5], [6], trẻ bú mẹ hoàn toàn trong nhóm này cần được theo dõi biểu đồ tăng trưởng đều đặn. Dù sữa mẹ luôn là nguồn dinh dưỡng tối ưu giúp phòng ngừa nhiều bệnh lý nhiễm trùng và giảm nguy cơ béo phì về sau [7], việc hàm lượng calo cao liên tục có thể liên quan đến sự gia tăng cân nặng quá mức ở một số trẻ, điều mà người mẹ nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc nhi khoa [6].

Hướng dẫn áp dụng thực tế để trẻ nhận đủ dưỡng chất

Để trẻ có thể tận dụng trọn vẹn cả lượng nước, đường, axit amin từ sữa đầu và lượng chất béo giàu năng lượng từ sữa cuối, các bà mẹ nên áp dụng các nguyên tắc cho bú sau:

  • Cho bú cạn từng bên ngực: Thay vì đổi bên ngực quá nhanh sau mỗi 5-7 phút, hãy để trẻ bú trọn vẹn một bên vú cho đến khi ngực mềm hẳn và trẻ tự nhả khớp ngậm. Bầu ngực càng được rút cạn sữa thì hàm lượng chất béo tiết ra càng đạt mức tối đa [2], [1]. Nếu trẻ vẫn có nhu cầu bú thêm, mẹ mới chuyển sang bầu ngực còn lại. Ở cữ tiếp theo, hãy bắt đầu bằng bên ngực chưa được bú cạn trước đó.
  • Không vắt bỏ sữa đầu: Giữ nguyên vẹn dòng sữa tự nhiên để trẻ nhận đủ các axit amin tự do thiết yếu và lượng dịch bù nước ban đầu [8]. Sữa đầu và sữa cuối bổ trợ lẫn nhau để tạo nên bữa ăn cân bằng hoàn hảo cho trẻ.
  • Lưu ý khi vắt sữa bằng máy: Đối với các mẹ hút sữa nuôi con, hãy massage nhẹ nhàng bầu ngực trước và trong khi hút để hỗ trợ giải phóng các hạt cầu mỡ bám trên thành nang sữa [2]. Hãy hút đều đặn cho đến khi dòng sữa chậm lại và bầu ngực mềm nhão để gom được lượng sữa cuối giàu năng lượng [3]. Trộn đều sữa của toàn bộ cữ hút trước khi chia cữ cho bé bú nhằm đảm bảo phân bổ chất béo đồng đều.
  • Duy trì chế độ dinh dưỡng và lối sống lành mạnh: Người mẹ không nên ăn uống quá kiêng khem nhưng cũng cần kiểm soát cân nặng hợp lý, hạn chế đường đơn và chất béo xấu để duy trì nồng độ lipid và insulin máu ở ngưỡng tối ưu, hỗ trợ chất lượng sữa tốt nhất cho con [5].

Sữa mẹ là một thể dịch sinh học linh hoạt và kỳ diệu, tự điều chỉnh hàm lượng chất béo tăng dần theo độ rỗng của bầu ngực để đáp ứng chính xác nhu cầu năng lượng và sự phát triển của trẻ sơ sinh [2], [1]. Thay vì lo lắng quá mức về màu sắc của từng giọt sữa, các bà mẹ chỉ cần duy trì cữ bú thoải mái, cho con bú cạn từng bên ngực và thăm khám bác sĩ chuyên khoa định kỳ để theo dõi sự phát triển toàn diện của bé.