Nhiều cha mẹ lo lắng con thừa cân hoặc muốn tập thói quen thanh đạm nên cắt giảm dầu mỡ trong khẩu phần ăn dặm của trẻ dưới 2 tuổi. Việc áp dụng chế độ ăn kiêng chất béo của người lớn cho trẻ nhỏ đang ngày càng trở nên phổ biến ở các đô thị. Tuy nhiên, việc thiếu hụt lipid trong giai đoạn cửa sổ vàng này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình hoàn thiện cấu trúc não bộ.

Câu trả lời dứt khoát từ khoa học: Trẻ dưới 2 tuổi tuyệt đối không được kiêng chất béo. Đây là giai đoạn hệ thần kinh phát triển nhanh nhất, đòi hỏi một lượng lớn lipid để kiến tạo các bao myelin bọc quanh sợi thần kinh, bảo đảm khả năng truyền dẫn thông tin não bộ [1].

Myelin hóa: Mạng lưới truyền tải thông tin của não bộ

Quá trình myelin hóa là một bước phát triển thần kinh nền tảng, tạo ra lớp vỏ bọc bảo vệ quanh các sợi trục thần kinh [1, 3]. Nhờ lớp vỏ myelin này, các xung động và tín hiệu truyền dẫn trong não bộ được thực hiện nhanh chóng, chính xác và hiệu quả [1, 2]. Sự kết nối thần kinh này chính là nền móng cốt lõi cho sự xuất hiện cũng như tinh chỉnh các kỹ năng nhận thức và vận động của trẻ nhỏ [1, 2].

Giai đoạn ăn dặm từ 6 đến 24 tháng tuổi là khoảng thời gian vô cùng nhạy cảm và thử thách đối với dinh dưỡng của trẻ [1]. Trẻ cần mức năng lượng cao để phục vụ quá trình hình thành các khớp thần kinh (synapse), duy trì các kết nối đã có và đẩy mạnh quá trình myelin hóa sợi trục [1]. Trong khi dạ dày trẻ có dung tích hạn chế, nhu cầu chuyển hóa lại rất cao [1]. Do đó, các chất béo giữ vai trò quyết định vì chúng là thành phần cấu tạo trực tiếp nên màng tế bào và bao myelin [3, 4].

Bằng chứng khoa học về lipid và sự phát triển trí não

Các nghiên cứu lâm sàng hiện đại đã làm rõ vai trò của từng thành phần chất béo chuyên biệt đối với việc myelin hóa ở trẻ dưới 2 tuổi.

Một nghiên cứu đoàn hệ theo thời gian công bố năm 2024 đã đánh giá sự trưởng thành của chất trắng não bộ ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ từ 0-2 tuổi [1, 2]. Nghiên cứu so sánh hai nhóm trẻ sử dụng sữa công thức cùng nhãn hiệu nhưng khác thời điểm: nhóm trẻ sử dụng công thức không bổ sung màng cầu chất béo sữa (MFGM) thu thập dữ liệu trong giai đoạn 2009-2017 (hoặc 2010-2017) và nhóm bổ sung MFGM thu thập giai đoạn 2018-2020 [1, 2]. Bằng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ (MRI) nhạy với myelin kết hợp đánh giá nhận thức theo thang đo Mullen Scales of Early Learning (MSEL), các nhà nghiên cứu đã nhận thấy sự khác biệt rõ rệt [1, 2]. Trẻ được cung cấp MFGM – nguồn chất béo dồi dào phospholipid và sphingomyelin – có sự cải thiện myelin hóa ở các vùng não liên quan đến vận động như vỏ não vận động, bao trong và tiểu não [1, 2]. Đồng thời, điểm vận động tinh và vận động thô của trẻ cũng vượt trội hơn [1, 2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu từ chương trình BAMBAM tại Đại học Brown với hơn 450 trẻ phát triển bình thường, trong đó có 236 trẻ sơ sinh dưới 2 tuổi được theo dõi định kỳ bằng MRI và đánh giá nhận thức thần kinh 6 tháng một lần, cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của sphingomyelin (SM) đối với hệ thần kinh [2]. Nguồn chất béo SM có mật độ cao trong hệ thần kinh trung ương và sữa mẹ, liên quan mật thiết đến quá trình hình thành myelin giai đoạn đầu đời [2].

Ảnh hưởng của chất béo lên biểu hiện gen thần kinh cũng từng được chứng minh qua mô hình động vật thực nghiệm từ năm 1992 [3]. Nghiên cứu cho thấy chuột mẹ ăn chế độ không chất béo hoặc chỉ chứa 5% dầu dừa làm suy giảm lượng mRNA của các protein cấu trúc myelin chính (PLP và MBP) ở não chuột con vào ngày thứ 21 sau sinh [3]. Thiếu chất béo cũng làm giảm mRNA của enzym stearoyl CoA desaturase (SCD - enzym giới hạn quá trình tổng hợp axit oleic, loại axit béo chiếm 30% cấu trúc myelin) và thụ thể LDL trong não chuột con [3].

Tại một nghiên cứu năm 2022 trên nhóm trẻ sinh rất non, việc phân tích trực tiếp thành phần dinh dưỡng từ sữa mẹ cũng khẳng định chất béo, đặc biệt là các axit béo không bão hòa chuỗi dài, được tích hợp trực tiếp vào màng nơ-ron và bao myelin [4]. Dù nghiên cứu này ghi nhận protein tác động độc lập tới kích thước tổng thể não bộ, chất béo vẫn là nguồn năng lượng và vật liệu cấu trúc bắt buộc để bảo vệ tế bào thần kinh [4].

Hiểu lầm thường gặp khi nuôi con nhỏ

Nhiều bậc cha mẹ nhầm lẫn rằng ăn nhiều dầu mỡ từ nhỏ sẽ khiến trẻ béo phì, lười vận động hoặc sớm mắc bệnh tim mạch. Tuy nhiên, cơ chế chuyển hóa và nhu cầu phát triển của trẻ dưới 2 tuổi hoàn toàn khác người lớn [1]. Não bộ trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chiếm tỷ trọng năng lượng tiêu thụ rất lớn so với kích thước cơ thể [1].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần cho trẻ ăn cháo thịt nạc, tôm, rau củ ninh nhừ là đủ dưỡng chất. Thực tế, chất béo không chỉ cung cấp năng lượng mật độ cao để bù đắp cho dạ dày bé nhỏ của trẻ mà còn là dung môi bắt buộc để hòa tan các vitamin then chốt [1]. Thiếu chất béo, cơ thể trẻ không thể lấy đủ vật liệu để tạo nên vỏ bọc myelin hoàn chỉnh cho các nơ-ron thần kinh [1].

Rủi ro sức khỏe nếu kiêng khem quá mức

Các nghiên cứu quan sát đã chứng minh mối liên hệ nhất quán giữa tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng chủ chốt trong giai đoạn ăn dặm từ 6-24 tháng và sự suy giảm khả năng trí tuệ, hành vi cũng như chậm phát triển tâm vận động [1]. Việc thiếu các axit béo cần thiết cản trở sự trưởng thành của chất trắng não bộ [1, 3].

Từ năm 1997, các giả thuyết y khoa đã chỉ ra việc thiếu hụt axit béo không bão hòa đa (PUFA) làm chậm quá trình myelin hóa và trưởng thành não bộ, dẫn tới các rối loạn học tập và hành vi sau này [5]. Do đó, việc tự ý cắt giảm lipid vì tâm lý sợ béo sẽ khiến trẻ đối mặt với nguy cơ phát triển chậm về chức năng vận động tinh và khả năng kết nối não bộ [1, 2, 3].

Ai nên thận trọng?

Dù chất béo rất thiết yếu, một số trường hợp trẻ cần chế độ điều chỉnh chuyên biệt dưới sự hướng dẫn y tế:

  • Trẻ mắc hội chứng kém hấp thu chất béo, bệnh lý về gan mật hoặc suy giảm chức năng tụy ngoại tiết.
  • Trẻ sinh non, nhẹ cân: Cần chế độ dinh dưỡng tăng cường chuyên biệt và theo dõi nồng độ chất dinh dưỡng chặt chẽ từ sữa mẹ hoặc sữa công thức sinh non [4].
  • Trẻ có tiền sử dị ứng đạm sữa bò hoặc các loại dầu hạt: Cần chọn lựa nguồn chất béo thay thế phù hợp, không tự ý kiêng bỏ toàn bộ nhóm lipid.

Cha mẹ cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng trước khi thay đổi thực đơn cho trẻ có bệnh lý nền.

Cách áp dụng thực tế cho bữa ăn của trẻ

Để đảm bảo não bộ nhận đủ nguyên liệu myelin hóa, phụ huynh cần đa dạng hóa nguồn lipid chất lượng cao hàng ngày:

  • Tiếp tục nuôi con bằng sữa mẹ: Sữa mẹ là nguồn cung cấp dồi dào các phospholipid, sphingomyelin và các axit béo chuỗi dài thiết yếu cho myelin [1, 2, 5].
  • Bổ sung chất béo vào bữa ăn dặm: Khi trẻ bước vào tuổi ăn dặm từ 6 tháng trở đi, cần duy trì bổ sung dầu ăn chuyên biệt cho trẻ vào cháo, bột sau khi tắt bếp. Kết hợp luân phiên dầu thực vật giàu PUFA (dầu hạt cải, dầu mè, dầu đậu nành, dầu ô liu) và mỡ động vật tự nhiên [5].
  • Đa dạng nguồn thực phẩm giàu lipid: Cho trẻ ăn các loại cá béo, lòng đỏ trứng, bơ và các chế phẩm từ sữa phù hợp với tháng tuổi.
  • Theo dõi định kỳ: Đánh giá sự tăng trưởng chiều cao, cân nặng và các mốc vận động của trẻ qua từng tháng để điều chỉnh lượng dầu mỡ cân bằng.

Chất béo không phải là thủ phạm gây hại mà là nguồn nguyên liệu sống còn cho cấu trúc não bộ của trẻ trong 2 năm đầu đời. Một chế độ ăn đủ năng lượng và giàu axit béo lành mạnh sẽ đặt nền tảng vững chắc cho sự thông minh và phản xạ thần kinh linh hoạt của trẻ trong tương lai.