Chất kháng khuẩn puchiin trong mã thầy: Bằng chứng ống nghiệm nói gì?

Củ mã thầy và lời đồn về "kháng sinh tự nhiên"

Củ mã thầy (năng ngọt) là món ăn vặt giòn ngọt quen thuộc, thường dùng nấu chè hoặc ép lấy nước giải nhiệt trong những ngày nóng bức. Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin ca ngợi nước ép mã thầy chứa chất kháng khuẩn puchiin có thể tiêu diệt vi khuẩn, hoạt động như một loại kháng sinh tự nhiên giúp trị viêm họng, nhiễm trùng đường ruột.

Liệu việc ăn củ mã thầy hay uống nước ép từ loại củ này có thực sự mang lại công dụng kháng khuẩn thay thế thuốc điều trị? Các dữ liệu sinh hóa hiện nay xác nhận trong củ mã thầy có chứa hoạt chất puchiin cùng các hợp chất có hoạt tính sinh học ^[1]. Tuy nhiên, các bằng chứng này mới chỉ dừng ở mức nghiên cứu cơ bản trong phòng thí nghiệm, chưa đủ cơ sở để coi đây là thuốc kháng khuẩn cho người ^[1].

Mã thầy, tên khoa học là Eleocharis dulcis, thuộc họ Cói (Cyperaceae), vốn là cây thủy sinh bản địa của châu Á và phân bố ở cả vùng nhiệt đới châu Phi lẫn Australia ^[1]. Phần thân củ ăn được của cây được trồng phổ biến với diện tích lớn tại Trung Quốc ^[1].

Puchiin là gì và hiện diện thế nào trong củ mã thầy?

Theo tổng quan nghiên cứu sinh hóa công bố năm 2022, củ mã thầy chứa nhiều thành phần dinh dưỡng gồm tinh bột, chất xơ, polysaccharide không phải tinh bột, protein, các axit amin, khoáng chất và vitamin ^[1]. Bên cạnh các chất dinh dưỡng cơ bản, củ còn chứa nhiều hợp chất thực vật thứ cấp như phenolics, sterol, saponin và puchiin ^[1].

Trong số các hoạt chất này, nhóm phenolic bao gồm flavonoid và quinone được ghi nhận là những thành phần sinh học chủ yếu đóng góp vào các hoạt tính chống oxy hóa, chống viêm, kháng khuẩn, bảo vệ gan, bảo vệ thần kinh và hạ lipid máu ^[1]. Puchiin được xác định là một trong những hợp chất hóa thực vật đặc trưng có mặt trong mô củ mã thầy ^[1].

Tuy nhiên, các báo cáo khoa học nhấn mạnh rằng phần vỏ củ mã thầy lại là nơi tập trung hàm lượng các hợp chất phenolic phong phú hơn rất nhiều so với phần thịt củ ăn được ^[1]. Điều này cho thấy nồng độ hoạt chất kháng khuẩn không phân bố đồng đều, việc gọt bỏ vỏ khi ăn thông thường cũng làm giảm đáng kể lượng hợp chất sinh học này ^[1].

Bằng chứng khoa học về tính kháng khuẩn mới dừng ở đâu?

Các khảo sát về đặc tính kháng khuẩn của các hoạt chất chiết xuất từ mã thầy hiện chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) ^[1]. Trong điều kiện phòng thí nghiệm, các dịch chiết và hợp chất phenolic từ mã thầy cho thấy khả năng ức chế sự phát triển của một số chủng vi sinh vật ^[1].

Dù vậy, một nghiên cứu tổng quan đăng trên tạp chí của Hiệp hội Công nghiệp Hóa chất (SCI) năm 2022 lưu ý rằng các ứng dụng hiện nay của củ mã thầy chủ yếu tập trung vào việc làm thực phẩm ăn tươi hoặc sản xuất nước giải khát ^[1]. Các sản phẩm từ củ mã thầy nhìn chung còn đơn điệu, chưa được khai thác toàn diện và tiềm năng của nó mới chỉ được đánh giá ở góc độ nguồn thực phẩm mới ^[1].

Việc một hoạt chất thể hiện tính kháng khuẩn trong đĩa thạch hoặc ống nghiệm hoàn toàn khác với việc nó có thể tiêu diệt vi khuẩn khi đi vào cơ thể người. Khi uống nước ép mã thầy, các hợp chất như puchiin hay phenolic phải trải qua quá trình tiêu hóa ở dạ dày, hấp thu qua ruột non và chuyển hóa ở gan, khiến nồng độ hoạt chất trong máu không thể đạt mức ức chế vi khuẩn như trong phòng thí nghiệm.

Các nghiên cứu khác về chiết xuất vỏ củ mã thầy cũng tập trung vào các hướng nghiên cứu khác, như khảo sát hoạt chất daucosterol trong việc ức chế enzyme alpha-glucosidase trên chuột ddY để kiểm soát đường huyết sau ăn, chứ không chứng minh hiệu quả diệt khuẩn trên lâm sàng ở người ^[2]. Do đó, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh ăn mã thầy chữa được nhiễm trùng.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước ép mã thầy trị bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính kháng khuẩn trong ống nghiệm với thuốc kháng sinh. Kháng sinh y tế là các chất tinh khiết có liều lượng được kiểm soát chặt chẽ, đã qua thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt về khả năng tiêu diệt mầm bệnh mà không gây độc hại cho tế bào lành. Puchiin trong củ mã thầy chỉ là một chất tự nhiên với lượng vết, không thể thay thế phác đồ điều trị.

Một sai lầm nguy hiểm khác là nhiều người tự ý dùng nước ép củ mã thầy sống để chữa viêm họng, viêm amidan hoặc tiêu chảy nhiễm trùng. Củ mã thầy mọc ngập dưới bùn nước, lớp vỏ ngoài rất dễ nhiễm bùn đất, ấu trùng giun sán hoặc vi khuẩn gây bệnh đường ruột nếu không được rửa sạch và nấu chín kỹ.

Uống nước ép sống từ củ chưa được sơ chế cẩn thận thậm chí còn có thể đưa thêm mầm bệnh vào đường tiêu hóa. Ngoài ra, việc trông cậy vào nước mã thầy để trị nhiễm khuẩn có thể làm chậm trễ thời gian vàng đến bệnh viện, khiến bệnh tình diễn tiến nặng hơn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng củ mã thầy?

Mặc dù là loại củ ăn được và cung cấp nhiều dưỡng chất như chất xơ, vitamin và khoáng chất, một số nhóm đối tượng cần lưu ý khi dùng ^[1]:

• Người có đường tiêu hóa nhạy cảm, trẻ nhỏ: Do củ mã thầy có tính mát theo quan niệm truyền thống và chứa nhiều tinh bột, chất xơ, việc ăn quá nhiều củ sống có thể gây đầy hơi, khó tiêu hoặc lạnh bụng. Trẻ nhỏ và người hay bị rối loạn tiêu hóa nên ăn chín thay vì uống nước ép sống.

• Người mắc bệnh đái tháo đường: Củ mã thầy chứa nhiều tinh bột và carbohydrate ^[1]. Mặc dù nghiên cứu trên vỏ củ cho thấy hợp chất daucosterol có tiềm năng ức chế men alpha-glucosidase giúp hạn chế tăng đường huyết ở chuột ^[2], nhưng phần thịt củ ăn được vẫn chứa lượng tinh bột đáng kể, do đó bệnh nhân tiểu đường cần tính toán vào khẩu phần ăn hàng ngày, tránh ăn quá mức.

• Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị: Không nên tự ý bỏ thuốc kháng sinh do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng nước ép mã thầy. Bất kỳ ai đang trong đợt nhiễm trùng cấp tính cần tuân thủ hướng dẫn của nhân viên y tế.

Áp dụng củ mã thầy an toàn và hợp lý trong đời sống

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của củ mã thầy mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe, bạn có thể tham khảo một số gợi ý thực tế:

• Sơ chế kỹ lưỡng: Vì là nông sản thủy sinh ^[1], củ mã thầy cần được rửa sạch lớp bùn đất bám ngoài vỏ. Gọt sâu phần vỏ và mắt củ trước khi chế biến để giảm nguy cơ nhiễm vi sinh vật hoặc ấu trùng bám ở lớp ngoài.

• Ưu tiên ăn chín: Củ mã thầy tươi có thể ăn sống sau khi gọt vỏ sạch, nhưng cách an toàn nhất là chế biến nhiệt như nấu canh, xào cùng thịt nạc, hoặc nấu chè thanh nhiệt. Nước ép mã thầy nên được làm từ củ đã rửa sạch, tiệt trùng hoặc nấu chín để bảo đảm an toàn vệ sinh ^[1].

• Sử dụng với lượng vừa phải: Xem củ mã thầy như một loại rau củ cung cấp dinh dưỡng, chất xơ và khoáng chất trong bữa ăn hàng ngày ^[1]. Không nên tiêu thụ số lượng quá lớn trong một lần hoặc dùng liên tục nhiều ngày với mục đích chữa bệnh.

Mã thầy là loại củ giàu dinh dưỡng, cung cấp chất xơ, vitamin và nhiều hợp chất thực vật quý như puchiin hay phenolic ^[1]. Dù các khảo sát trong ống nghiệm bước đầu ghi nhận khả năng kháng khuẩn của các hoạt chất này, người dùng chỉ nên xem mã thầy là thực phẩm hỗ trợ sức khỏe thông thường, tuyệt đối không dùng thay thế thuốc kháng sinh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề nhiễm khuẩn.