Hiện tượng thường gặp nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ

Nhiều người khi mắc sốt xuất huyết trải qua vài ngày sốt cao, sau đó bắt đầu nhận thấy bọt kem đánh răng có màu hồng hoặc nướu răng rỉ máu khi chải răng. Không ít người cho rằng đây chỉ là hiện tượng nóng trong người hoặc viêm nướu thông thường do mệt mỏi mà bỏ qua.

Thực tế, khoang miệng là một trong những vị trí nhạy cảm nhất của cơ thể, nơi phản ánh sớm các rối loạn đông máu toàn thân. Chảy máu chân răng trong bối cảnh đang sốt hoặc vừa dứt cơn sốt là tín hiệu cảnh báo nồng độ tiểu cầu trong máu đang hạ thấp, làm tăng tính thấm mao mạch và khởi phát xuất huyết niêm mạc.

Nhận biết sớm dấu hiệu xuất huyết tại vùng miệng có vai trò định hướng quan trọng giúp bệnh nhân chủ động đi xét nghiệm máu kịp thời, ngăn chặn các biến chứng xuất huyết nội tạng hoặc sốc sốt xuất huyết đe dọa tính mạng.

Cơ chế khiến nướu răng dễ rỉ máu khi nhiễm Dengue

Ở người khỏe mạnh, tiểu cầu giữ vai trò quan trọng trong việc bịt kín các vết rách vi mô trên thành mạch khi có tác động cọ xát. Khi virus Dengue xâm nhập, hệ miễn dịch phản ứng mạnh mẽ, tủy xương bị ức chế tạm thời đồng thời các tế bào tiểu cầu bị phá hủy nhanh chóng ở ngoại vi.

Khi số lượng tiểu cầu sụt giảm nghiêm trọng, cơ chế đông máu tự nhiên bị suy giảm rõ rệt. Nướu răng là nơi tập trung mạng lưới mao mạch nông dày đặc, thường xuyên chịu lực ma sát trong quá trình ăn nhai và chải răng.

Bình thường, chảy máu nướu răng là phát hiện phổ biến liên quan đến tình trạng viêm mô và bệnh lý nha chu, rất dễ bị kích hoạt khi thăm dò nha chu hoặc đánh răng [1]. Tuy nhiên, khi có sự sụt giảm tiểu cầu tiềm ẩn, hiện tượng chảy máu có thể bùng phát dữ dội hơn hoặc xảy ra tự phát mà không cần lực tác động mạnh [1]. Khoang miệng là vị trí xuất huyết thường xuyên và đôi khi là biểu hiện lâm sàng duy nhất của tình trạng rối loạn chức năng tiểu cầu [2].

Các bằng chứng khoa học về tổn thương miệng ở bệnh nhân Dengue

Tỷ lệ xuất hiện triệu chứng chảy máu nướu ở bệnh nhân sốt xuất huyết đã được ghi nhận trong nhiều công trình y khoa quốc tế.

Một nghiên cứu công bố năm 2013 do nhóm tác giả Butt và cộng sự tiến hành trên 104 bệnh nhân sốt dưới 2 tuần có phát ban dạng sởi và biểu hiện xuất huyết, được xác chẩn dương tính với kháng thể kháng Dengue IgM và IgG bằng kỹ thuật PCR [3]. Kết quả theo dõi cho thấy 81,73% bệnh nhân khởi phát với sốt kèm phát ban toàn thân, 62,5% đau lưng và có tới 34,6% người xuất hiện triệu chứng xuất huyết niêm mạc [3]. Đáng chú ý, các xét nghiệm cận lâm sàng chỉ ra 100% bệnh nhân đều bị giảm tiểu cầu, 52,8% bị giảm bạch cầu (55 người), 50% có tăng dung tích hồng cầu hematocrit (52 người) và tỷ lệ tử vong chung là 2,88% [3]. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh việc phát hiện sớm chảy máu nướu cấp, sốt, vết bầm tay và giảm tiểu cầu đã kịp thời cứu sống người bệnh [3].

Bên cạnh đó, một tổng quan phạm vi toàn diện xuất bản năm 2024 tuân thủ theo hướng dẫn PRISMA-ScR đã tổng hợp dữ liệu từ 41 nghiên cứu trên toàn cầu (gồm 17 báo cáo ca, 15 nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu, 4 đoàn hệ tiến cứu và 5 nghiên cứu cắt ngang) [4]. Báo cáo này xác nhận chảy máu nướu, loét miệng, sưng viêm tuyến mang tai hai bên và khối tụ máu ở lưỡi là những tổn thương vùng miệng thường gặp nhất ở người nhiễm virus Dengue [4]. Các biểu hiện ít gặp hơn nhưng nặng nề bao gồm viêm tấy lan tỏa Ludwig, hoại tử xương hàm và viêm khóe miệng [4].

Một báo cáo lâm sàng năm 2014 cũng mô tả trường hợp bệnh nhân nam 18 tuổi nhiễm Dengue được phát hiện và chẩn đoán ban đầu thông qua các biểu hiện nặng tại miệng với tình trạng nướu và môi sưng đỏ lan tỏa [5]. Báo cáo khẳng định tầm quan trọng của việc kiểm tra toàn diện khoang miệng ở các bệnh nhân có dấu hiệu nghi ngờ sốt xuất huyết tại vùng dịch tễ [5].

Phân biệt chảy máu răng thông thường và dấu hiệu cảnh báo toàn thân

Chảy máu chân răng thông thường xuất phát từ mảng bám vôi răng lâu ngày gây viêm nướu mạn tính, máu rỉ lượng ít khi chải răng mạnh và tự cầm rất nhanh sau vài giây. Tình trạng này không đi kèm sốt hay cảm giác kiệt sức toàn thân.

Ngược lại, chảy máu nướu trong bệnh cảnh sốt xuất huyết thường đi kèm cơn sốt cấp tính, đau nhức hốc mắt, mỏi cơ khớp hoặc phát ban đỏ li ti dưới da [3]. Rỉ máu nướu do giảm tiểu cầu có đặc điểm là máu khó cầm hơn bình thường, có thể tự rỉ ra kẽ răng ngay cả khi không chải răng hoặc chỉ khẽ chạm nhẹ vào môi, nướu.

Trong nhiều bệnh lý giảm tiểu cầu khác, tổn thương miệng cũng xuất hiện tương tự với bóng nước xuất huyết, ban xuất huyết và chảy máu nướu rầm rộ [2], [6]. Có trường hợp người bệnh bị chảy máu nướu kéo dài suốt 2 ngày và khi xét nghiệm máu phát hiện số lượng tiểu cầu đã tụt dốc nguy hiểm chỉ còn 2.000/mm3 [6]. Nếu không kịp thời điều chỉnh rối loạn đông máu tiềm ẩn từ bên trong bằng các can thiệp y khoa, các biện pháp cầm máu tại chỗ cục bộ ở nướu răng sẽ khó đạt hiệu quả bền vững [1].

Hiểu lầm tai hại: Nhịn đánh răng hoàn toàn vì sợ chảy máu

Một sai lầm rất phổ biến ở người bệnh sốt xuất huyết là khi thấy chân răng rỉ máu thì hoảng sợ và ngừng hẳn việc vệ sinh răng miệng trong suốt nhiều ngày. Việc kiêng khem này vô tình tạo điều kiện cho vi khuẩn và mảng bám tích tụ nhanh chóng quanh viền nướu.

Nghiên cứu về vai trò vệ sinh răng miệng ở bệnh nhân có rối loạn tiểu cầu cho thấy, việc người bệnh được dặn không đánh răng dẫn tới biến chứng sưng nề nướu, hôi miệng và đau âm ỉ kéo dài [7]. Viêm nướu do tích tụ mảng bám sẽ khiến mô nướu sung huyết nhiều hơn, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý khiến tình trạng chảy máu càng thêm trầm trọng [7].

Kiểm soát mảng bám và duy trì vệ sinh khoang miệng đúng cách dưới sự hướng dẫn y khoa là chìa khóa để ngăn ngừa tổn thương tiến triển thành viêm nha chu nặng nề [7]. Mục tiêu chăm sóc trong giai đoạn này là làm sạch nhẹ nhàng để không gây tổn thương cơ học mới, đồng thời hạn chế tối đa vi khuẩn gây viêm phát triển.

Những ai cần đặc biệt thận trọng khi bị chảy máu chân răng?

Bất kỳ người bệnh sốt xuất huyết nào bị chảy máu nướu cũng cần được theo dõi, song một số nhóm đối tượng sau phải nâng cao cảnh giác tối đa:

Phụ nữ mang thai mắc sốt xuất huyết hoặc có hội chứng giảm tiểu cầu cấp tính cần được giám sát y tế chặt chẽ, bởi xuất huyết niêm mạc có thể là dấu hiệu cảnh báo các rối loạn nguy hiểm như tiền sản giật nặng hay hội chứng HELLP [1].

Người có tiền sử mắc các bệnh lý huyết học ác tính, suy giảm miễn dịch hoặc bệnh tủy xương [8]. Biểu hiện tổn thương miệng ở những người này vốn đã phức tạp do sự thâm nhiễm tế bào hoặc tác dụng phụ của các phác đồ điều trị [8], khi nhiễm thêm virus Dengue nguy cơ xuất huyết ồ ạt sẽ cao hơn gấp nhiều lần.

Những người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc có bệnh nha chu mạn tính từ trước cũng dễ gặp tình trạng chảy máu chân răng nặng nề hơn khi tiểu cầu sụt giảm.

Hướng dẫn chăm sóc răng miệng an toàn khi sốt xuất huyết

Để bảo vệ nướu răng trong thời điểm nhạy cảm này, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc vệ sinh giảm thiểu sang chấn cơ học:

  • Thay đổi dụng cụ chải răng: Ngừng sử dụng các loại bàn chải lông cứng hoặc bàn chải điện có độ rung mạnh. Chuyển sang dùng bàn chải có sợi lông siêu mềm (loại dành riêng cho người sau phẫu thuật răng miệng) và thao tác thật nhẹ nhàng theo chiều dọc.
  • Tận dụng nước súc miệng sinh lý: Trong những ngày tiểu cầu xuống mức rất thấp và nướu liên tục rỉ máu, có thể tạm ngừng chải răng trực tiếp và thay thế bằng việc súc miệng nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý 0,9% nhiều lần trong ngày sau bữa ăn. Tránh các loại nước súc miệng chứa cồn vì dễ gây rát và kích ứng niêm mạc.
  • Không dùng tăm xỉa răng hay chỉ nha khoa: Đầu tăm nhọn và lực bập của chỉ nha khoa có thể chọc thủng mô nướu đang sung huyết, gây chảy máu ồ ạt khó cầm.
  • Điều chỉnh chế độ ăn uống: Ưu tiên các món ăn mềm, lỏng, nguội như cháo loãng, súp dinh dưỡng. Tránh hoàn toàn đồ ăn cứng giòn, góc cạnh, đồ quá nóng hoặc có vị cay chua đậm đặc vì dễ làm xước rách bề mặt niêm mạc miệng.
  • Uống đủ nước: Bổ sung nước lọc, nước oresol pha đúng tỷ lệ để giữ độ ẩm cho khoang miệng, giúp tuyến nước bọt hoạt động tốt nhằm trung hòa axit và vi khuẩn.

Khi nào cần đến ngay bệnh viện?

Chảy máu chân răng trong sốt xuất huyết là dấu hiệu cảnh báo người bệnh cần đến bệnh viện xét nghiệm số lượng tiểu cầu và dung tích hồng cầu hematocrit ngay lập tức [3].

Cần nhập viện cấp cứu ngay nếu xuất hiện các triệu chứng cảnh báo nguy hiểm sau:

  • Máu răng chảy liên tục thành dòng, ngậm gạc sạch nhiều phút không có dấu hiệu ngưng.
  • Xuất hiện thêm các mảng bầm tím lớn dưới da, tụ máu ở lưỡi hoặc niêm mạc má [2], [4].
  • Chảy máu mũi (chảy máu cam), nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen có mùi tanh nồng.
  • Đau bụng dữ dội, nôn ói liên tục, tay chân lạnh ẩm, bồn chồn, li bì hoặc tụt huyết áp.

Chảy máu chân răng khi sốt xuất huyết là tấm gương phản chiếu tình trạng đông máu bên trong cơ thể. Nhận biết đúng bản chất triệu chứng, duy trì vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng và thăm khám y tế kịp thời sẽ giúp người bệnh vượt qua giai đoạn nguy hiểm một cách an toàn nhất.