Nhiều người có thói quen bật máy điều hòa suốt đêm để dễ ngủ hơn trong những ngày oi bức. Tuy nhiên, không ít trường hợp thức dậy vào sáng sớm với cổ họng ngứa rát, khô khốc và xuất hiện từng cơn ho khan kéo dài. Hiện tượng này xảy ra rất phổ biến nhưng lại thường bị nhầm lẫn với cảm cúm thông thường hoặc nhiễm trùng đường hô hấp.
Nguyên nhân cốt lõi khiến máy điều hòa kích thích phản xạ ho khan là do luồng không khí lạnh và khô liên tục rút nước khỏi bề mặt niêm mạc đường thở. Việc làm mát phòng kín làm sụt giảm độ ẩm tự nhiên, khiến lớp nhầy bảo vệ bị bốc hơi, làm tổn thương biểu mô và kích hoạt trực tiếp các thụ thể phản xạ ho [1, 5].
Máy điều hòa làm khô đường thở như thế nào?
Bình thường, quá trình hít thở qua mũi giúp làm ấm và giữ ẩm một phần luồng không khí trước khi đi vào phổi [1]. Ở trạng thái nghỉ ngơi, cơ chế này giúp bảo vệ niêm mạc đường thở không bị tổn thương khi gặp không khí mát [1]. Tuy nhiên, việc bật điều hòa suốt nhiều giờ trong phòng kín làm thay đổi hoàn toàn điều kiện vi khí hậu xung quanh.
Không khí lạnh vốn dĩ mang đặc tính khô, và việc hít thở không khí khô lạnh trong thời gian dài sẽ gây mất nước tại niêm mạc đường dẫn khí [1]. Quá trình thoát hơi nước từ lớp chất nhầy tại thanh quản và khí quản diễn ra tương tự hiện tượng bốc hơi bề mặt [2]. Sự chênh lệch áp suất thẩm thấu hình thành qua lớp dịch nhầy sẽ kéo nước về phía không khí [2]. Khi gặp không khí khô và có bụi bẩn, áp lực thẩm thấu này tăng lên mạnh mẽ, đè nặng lên các tế bào biểu mô đường hô hấp trên [2]. Hậu quả là lớp dịch nhầy mất dần tính thấm nước, kích hoạt một chuỗi phản ứng sinh lý bao gồm tăng nồng độ ATP, thúc đẩy tình trạng viêm, tăng độ toan (axit) và trực tiếp thúc đẩy phản xạ ho khan [2].
Bên cạnh đó, việc hít thở luồng khí khô còn làm mất tính toàn vẹn của lớp tế bào biểu mô bao bọc đường thở [3]. Khi biểu mô bị tổn thương, các đầu mút dây thần kinh cảm giác (như sợi thần kinh C truyền cảm giác đau) bị phơi nhiễm trực tiếp trước các chất kích thích [3]. Các chất trung gian gây viêm như prostaglandin và leukotriene cũng được giải phóng, làm tăng tính hưng phấn của mạng lưới thần kinh này, dẫn đến phản xạ co thắt và ho khan liên tục [3].
Vì sao ho khan và co thắt đường thở độc lập với nhau?
Nhiều người nghĩ rằng ho khan do điều hòa đơn thuần là phản ứng đi kèm của tình trạng nghẹt thở hoặc co thắt phế quản. Dù vậy, các bằng chứng khoa học cho thấy ho và co thắt phế quản là hai phản ứng diễn ra độc lập [1]. Một nghiên cứu đã chỉ ra việc sử dụng thuốc giãn phế quản salbutamol trước khi tiếp xúc với không khí lạnh có thể ngăn chặn hiệu quả cơn co thắt phế quản nhưng hoàn toàn không làm giảm được triệu chứng ho do không khí lạnh gây ra [1].
Cơ chế này cũng được xác nhận trong một nghiên cứu can thiệp ở vận động viên: hít một liều điều trị đơn 0,5 mg terbutaline giúp ức chế tới 83% tình trạng co thắt phế quản (thể hiện qua mức sụt giảm FEV1 dưới 10%), nhưng cảm giác khó chịu và phản xạ kích ứng ho vẫn có thể tồn tại độc lập do hiện tượng tổn thương biểu mô từ trước [3]. Sự tăng áp lực thẩm thấu tại lớp dịch lót bề mặt đường thở khi hít khí khô kích thích trực tiếp các sợi thần kinh phế vị mà không phụ thuộc vào đường kính lòng thở [4, 7].
Bằng chứng khoa học về tác động của không khí khô lạnh
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu giải phẫu để đo lường chính xác tác hại của nhiệt độ thấp và không khí khô lên hệ thống hô hấp:
Nghiên cứu về kênh thụ thể cảm nhận nhiệt độ và hen suyễn công bố năm 2021 ghi nhận luồng khí mát ở mức +20 độ C khi hít thở với lưu lượng 15 lít/phút làm giảm nhiệt độ đoạn gần khí quản xuống còn 34 độ C [1]. Khi lưu lượng hô hấp tăng lên 100 lít/phút, nhiệt độ tại khí quản tụt sâu xuống mức 31 độ C [1]. Việc làm lạnh đột ngột không khí trong nhà mà không có thời gian thích ứng dần (thấp hơn nhiệt độ ngoài trời 2-3 độ C), đặc biệt là trong môi trường độ ẩm duy trì khoảng 40% đến 60%, có thể gây ra đợt bùng phát các triệu chứng hô hấp kéo dài từ vài giờ đến vài ngày [1].
Một thử nghiệm kiểm tra tính phản ứng phế quản thực hiện trên 189 đối tượng (gồm 40 người khỏe mạnh, 90 bệnh nhân hen phế quản, 20 người viêm phế quản mạn, 14 người dị ứng phấn hoa, 2 người mắc sarcoidosis, 1 người xơ nang và 22 người ho khan kéo dài hoặc khó thở) bằng phương pháp tăng thông khí đẳng CO2 với khí khô cực lạnh từ -23 độ C đến -26 độ C trong 2 đến 9,9 phút [4]. Kết quả cho thấy sức cản đường thở tăng vọt ở nhóm bệnh nhân hen: tăng trên 100% ở 13 người (14%), trên 200% ở 12 người (13%), trên 300% ở 25 người (26%) và trên 500% ở 40 người (47%) [4]. Thử nghiệm kích hoạt cơn hen nhẹ ở 14 bệnh nhân (15%), cơn hen vừa ở 18 bệnh nhân (20%) và cơn hen nặng ở 58 bệnh nhân (65%) [4]. Điều này chứng minh không khí khô lạnh gây ra phản ứng co thắt dữ dội ở những người có đường thở nhạy cảm [4].
Một thử nghiệm lâm sàng khác đánh giá độ nhạy ho trên 14 nữ bệnh nhân ho vô căn mạn tính và 10 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng [5]. Các đối tượng trải qua hai lần thử thách hít capsaicin, trong đó một lần được kích thích trước bằng việc hít không khí khô đẳng CO2 [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng bệnh nhân ho mạn tính có độ nhạy phản xạ ho với capsaicin cao hơn người khỏe mạnh [5]. Tuy nhiên, phản ứng nhạy cảm này có thể giảm xuống tạm thời sau một kích thích với khí khô đẳng CO2, gợi ý khả năng có hiện tượng điều hòa giảm sinh lý tạm thời của phản xạ ho ở cấp độ dẫn truyền thần kinh sau khi chịu kích thích [5].
Ngoài ra, các báo cáo trên vận động viên thường xuyên tập luyện ở môi trường lạnh khô hoặc môi trường chứa chất độc hại (như sân trượt băng dùng máy chạy nhiên liệu hóa thạch hay bể bơi có clo) khẳng định việc tiếp xúc lâu dài với khí khô lạnh gây tổn thương mô đường thở, viêm dây thần kinh cục bộ và làm tăng tỷ lệ ho mạn tính cùng tính tăng phản ứng phế quản [4, 8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học hiện tại đã làm sáng tỏ cơ chế vật lý - sinh học: không khí khô làm tăng áp lực thẩm thấu dịch nhầy, gây bay hơi nước bề mặt, phá hủy hàng rào biểu mô và bộc lộ các thụ thể ho [4, 5, 7]. Các thử nghiệm đã lượng hóa rõ mức sụt giảm nhiệt độ niêm mạc khí quản cũng như sự biến động sức cản đường thở khi hít khí khô lạnh [1, 6].
Tuy nhiên, phần lớn các dữ liệu thực nghiệm mô phỏng điều kiện thể thao cường độ cao hoặc sử dụng luồng khí có nhiệt độ âm sâu (từ -23 độ C đến -26 độ C) với lưu lượng thông khí lớn [1, 6]. Môi trường điều hòa gia đình vào ban đêm thường duy trì ở mức nhiệt từ 20 độ C đến 26 độ C với nhịp thở tĩnh tại của giấc ngủ. Dù phản xạ mất nước dịch nhầy vẫn diễn ra bền bỉ qua nhiều giờ nằm ngủ, mức độ tác động trên từng cá thể sẽ khác nhau tùy thuộc vào cơ địa nhạy cảm đường thở của mỗi người [1, 2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng điều hòa
Sai lầm phổ biến nhất là cho rằng ho khi ngủ điều hòa luôn xuất phát từ việc cơ thể bị "nhiễm lạnh" hoặc mắc vi khuẩn, virus. Do đó, nhiều người vội vã dùng thuốc kháng sinh hoặc các loại siro ức chế cơn ho mà không giải quyết gốc rễ là tình trạng thiếu ẩm. Ho trong phòng điều hòa ban đêm thực chất phần lớn là phản xạ thần kinh của tình trạng tăng mẫn cảm thụ thể ho do niêm mạc bị mất nước cục bộ [2, 5].
Một hiểu lầm khác là sử dụng thuốc giãn phế quản thông thường sẽ cắt được cơn ho khan do điều hòa. Như nghiên cứu đã chỉ ra, việc dùng thuốc làm giãn cơ trơn phế quản không ngăn được phản xạ ho kích ứng do khí khô lạnh gây tổn thương bề mặt biểu mô [1, 4]. Nếu chỉ tập trung vào việc dùng thuốc mà bỏ qua việc kiểm soát độ ẩm và nhiệt độ phòng, niêm mạc đường thở sẽ tiếp tục bị mất nước suốt đêm [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Không khí khô từ điều hòa gây khó chịu cho người bình thường nhưng có thể trở thành yếu tố kích hoạt bệnh lý nguy hiểm đối với các nhóm đối tượng sau:
Người mắc hen phế quản: Tần suất xuất hiện triệu chứng do không khí lạnh ở người bị hen phế quản cao hơn 50% so với người khỏe mạnh bình thường [1]. Nguy cơ bùng phát các triệu chứng đường hô hấp như khó thở, thở khò khè, tăng tiết đờm càng gia tăng rõ rệt ở những bệnh nhân hen phế quản có kèm viêm mũi dị ứng [1]. Việc thay đổi nhiệt độ phòng quá nhanh có thể kích phát đợt hen cấp tính trong vòng vài giờ [1].
Người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và viêm phế quản: Tình trạng tăng phản ứng đường thở và viêm đường thở làm tổn thương cấu trúc thành phế quản, khiến lớp niêm mạc mất khả năng bù trừ độ ẩm [2, 6].
Người có hội chứng tăng mẫn cảm phản xạ ho: Tình trạng ho mạn tính vô căn hoặc ho kéo dài không rõ nguyên nhân khiến đường thở cực kỳ nhạy cảm với sự thay đổi của độ ẩm và nhiệt độ [2, 3]. Hít thở không khí khô kích thích các thụ thể ho ở thanh quản và khí quản hoạt động quá mức [2].
Trẻ em: Quá trình điều hòa giảm phản xạ ho khi đường thở mất nước ở trẻ em kém hoàn thiện hơn so với người lớn, khiến trẻ dễ bị kích ứng ho liên tục khi ngủ trong môi trường khí khô [6].
Cách khắc phục tình trạng ho khan khi nằm điều hòa
Để bảo vệ đường thở và ngăn ngừa cơn ho khan khó chịu vào ban đêm, bạn có thể áp dụng các biện pháp khoa học sau:
Kiểm soát nhiệt độ phòng ngủ hợp lý: Tránh làm lạnh phòng đột ngột. Sự chênh lệch nhiệt độ giữa trong phòng và môi trường bên ngoài chỉ nên duy trì ở mức vừa phải, tránh để thấp hơn ngoài trời quá nhiều một cách đột ngột để cơ thể kịp thích ứng [1]. Không để cửa gió điều hòa thổi thẳng trực tiếp vào vùng đầu và mặt suốt đêm.
Bù ẩm cho không gian ngủ: Không khí khô là thủ phạm chính gây bốc hơi dịch nhầy đường thở [1, 5]. Hãy đặt một máy tạo ẩm phun sương gián tiếp hoặc đặt một chậu nước sạch trong phòng để duy trì độ ẩm không khí ổn định. Điều này giúp ngăn chặn hiện tượng tăng áp lực thẩm thấu trên bề mặt biểu mô khí phế quản [2].
Bảo vệ đường thở và giữ ấm gián tiếp: Duy trì thói quen thở bằng mũi thay vì thở bằng miệng khi ngủ, bởi khoang mũi có chức năng sưởi ấm và bù ẩm tự nhiên cho luồng khí trước khi đi xuống khí quản [1]. Nếu thường xuyên bị ngứa họng vào nửa đêm, bạn có thể quàng một chiếc khăn mỏng quanh cổ và uống một vài ngụm nước ấm trước khi đi ngủ để làm dịu niêm mạc.
Vệ sinh môi trường phòng ngủ định kỳ: Sự kết hợp giữa không khí khô và các hạt bụi bẩn bay lơ lửng làm khuếch đại áp lực thẩm thấu trên niêm mạc, gia tăng phản ứng viêm và kích ứng ho dữ dội hơn [5, 8]. Cần định kỳ tháo rửa tấm lọc bụi của máy điều hòa, lau dọn phòng ngủ sạch sẽ nhằm loại bỏ nấm mốc, chất gây dị ứng và các hạt bụi mịn [4, 8].
Tóm lại, hiện tượng ho khan khi chạy máy điều hòa suốt đêm là phản ứng tự nhiên của đường thở trước tình trạng không khí lạnh và thiếu ẩm. Bằng cách chủ động kiểm soát nhiệt độ phòng, bù ẩm hợp lý và vệ sinh máy lạnh định kỳ, bạn hoàn toàn có thể tận hưởng giấc ngủ mát mẻ mà vẫn bảo vệ tốt hệ hô hấp. Nếu tình trạng ho khan kéo dài không dứt hoặc kèm theo dấu hiệu khò khè, khó thở, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và tư vấn điều trị phù hợp [1, 2].
