Thời tiết thay đổi thất thường, không khí hanh khô hoặc môi trường nhiều khói bụi thường khiến cổ họng ngứa ngáy, dẫn đến những cơn ho khan dai dẳng gây khó chịu. Nhiều người có thói quen pha nước muối hoặc mua nước muối sinh lý về súc họng với hy vọng dứt ngay cơn kích ứng này. Liệu việc súc họng bằng nước muối có thực sự mang lại hiệu quả giảm ho khan và cơ chế sinh học đằng sau thói quen này diễn ra như thế nào?
Câu trả lời ngắn gọn là súc họng bằng nước muối đúng cách giúp làm dịu rõ rệt cơn ho khan nhờ khả năng làm sạch dị nguyên, rửa trôi mầm bệnh và duy trì độ ẩm cần thiết cho niêm mạc hầu họng. Dù không phải là thuốc điều trị đặc hiệu để chấm dứt ngay lập tức nguyên nhân gốc rễ, thói quen vệ sinh này hỗ trợ đắc lực cho hàng rào phòng ngự tự nhiên của đường hô hấp trên.
Bối cảnh và cơn ho khan dai dẳng thường gặp
Ho khan là phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm tống xuất các yếu tố gây kích ứng ra khỏi đường thở, nhưng khi không có đờm, phản xạ này lại gây đau rát cổ họng. Trong sinh hoạt hằng ngày, niêm mạc vùng hầu họng liên tục phải tiếp xúc với bụi mịn, phấn hoa, không khí khô từ máy điều hòa và các loại vi sinh vật. Khi lớp màng nhầy bảo vệ bị khô kiệt, các đầu mút thần kinh cảm giác dưới niêm mạc trở nên nhạy cảm hơn bao giờ hết, kích hoạt cơn ho liên tục.
Nhiều người bệnh cảm thấy bối rối khi cơn ho khan xuất hiện sau một đợt cảm lạnh hoặc tiếp xúc với môi trường ô nhiễm kéo dài. Thói quen tự ý tìm đến các loại thuốc giảm ho hoặc kháng sinh không kê đơn đôi khi không mang lại hiệu quả như mong đợi, thậm chí gây tác dụng phụ. Việc tìm kiếm một giải pháp hỗ trợ an toàn, tiết kiệm và dễ thực hiện ngay tại nhà đã đưa phương pháp súc họng nước muối trở thành lựa chọn hàng đầu của đại đa số gia đình.
Cơ chế làm sạch dị nguyên và duy trì độ ẩm
Cơ chế đầu tiên giúp việc súc họng phát huy tác dụng là nhờ lực cơ học được tạo ra trong quá trình súc họng. Các vòng xoáy của dòng chất lỏng di chuyển liên tục trong khoang miệng và họng hỗ trợ làm bong tróc một cách cơ học các mầm bệnh và dị nguyên bám dính trên bề mặt [1]. Khi các hạt bụi li ti, chất kích ứng hoặc virus được tách khỏi niêm mạc, phản xạ kích thích thần kinh gây ho khan sẽ giảm đi đáng kể [1].
Bên cạnh tác động cơ học, độ ẩm của niêm mạc đóng vai trò then chốt trong việc duy trì chức năng của biểu mô đường hô hấp. Nồng độ muối sinh lý tự nhiên trong lớp chất nhầy đường thở của con người thường dao động từ 110 mM (tương đương 0,6%) đến 130 mM (tương đương 0,76%) [2]. Khi tiếp xúc với các dung dịch muối phù hợp, lớp niêm mạc được cấp ẩm kịp thời, ngăn chặn tình trạng khô ráp và xoa dịu các thụ thể cảm giác đang bị kích thích.
Đặc biệt, sự hiện diện của muối còn kích hoạt cơ chế phòng vệ sinh hóa tự nhiên ngay tại tế bào biểu mô. Sự gia tăng ion clorua cục bộ từ dung dịch muối tạo điều kiện cho tế bào biểu mô sản sinh ra axit hypochlorous thông qua một loại enzyme peroxidase [2]. Đây là cơ chế miễn dịch bẩm sinh quan trọng giúp ức chế sự nhân lên của nhiều loại virus gây bệnh đường hô hấp [2].
Những bằng chứng từ nghiên cứu khoa học
Hiệu quả của việc súc họng và rửa mũi bằng nước muối đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng cũng như thực nghiệm. Một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nhãn mở công bố năm 2019 tại Anh đã đánh giá việc can thiệp bằng nước muối trên người lớn bị nhiễm trùng đường hô hấp trên trong vòng 48 giờ đầu [3]. Nghiên cứu tuyển chọn 68 người, theo dõi dữ liệu của 61 người và ghi nhận 93% người tham gia nhận thấy triệu chứng có sự cải thiện rõ rệt [3].
Ở nhóm can thiệp bằng nước muối, thời gian mắc bệnh đã giảm được 1,9 ngày so với nhóm chăm sóc tiêu chuẩn [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận nhóm dùng nước muối giảm 36% việc sử dụng các loại thuốc không kê đơn và giảm 35% nguy cơ lây truyền bệnh cho các thành viên trong gia đình [3]. Đồng thời, lượng virus phát tán ra môi trường cũng giảm đáng kể ở mức từ 0,5 log10 mỗi ngày trở lên [3].
Năm 2024, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi được thực hiện trên 58 bệnh nhân từ 18 đến 65 tuổi nhằm so sánh chế độ nước muối nồng độ thấp và nồng độ cao [4]. Các đối tượng tham gia thực hiện súc họng và rửa mũi 4 lần mỗi ngày trong suốt 14 ngày [4]. Kết quả cho thấy cả hai chế độ nước muối đều mang lại hiệu quả tương đương trong việc giảm tần suất và thời gian kéo dài của các triệu chứng đường hô hấp [4].
Đáng chú ý, tỷ lệ nhập viện ở nhóm dùng nước muối nồng độ thấp là 18,5% và nhóm nồng độ cao là 21,4%, thấp hơn rất nhiều so với tỷ lệ 58,8% ở nhóm tham chiếu không can thiệp [4]. Một phân tích tổng quan công bố năm 2021 cũng chỉ ra rằng việc bổ sung muối vào môi trường nuôi cấy tế bào giúp ức chế virus phụ thuộc vào nồng độ [2]. Nước muối ở nồng độ đẳng trương 0,9% có thể làm giảm 50% sự nhân lên của virus và đạt mức ức chế 100% khi tăng nồng độ lên 1,5% [5]. Lợi ích của việc rửa nước muối nhằm thúc đẩy hồi phục sau cảm lạnh thông thường cũng đã được Tổ chức Y tế Thế giới công nhận [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Việc súc họng bằng nước muối đem lại lợi ích rõ nét nhất là làm dịu cảm giác nóng rát, ngứa ngáy và giảm tần suất các cơn ho khan do kích ứng tại chỗ. Thao tác này giúp loại bỏ chất nhầy ứ đọng, rửa trôi dị nguyên và tạo điều kiện cho lớp niêm mạc họng phục hồi chức năng tự nhiên. Hơn nữa, đây là phương pháp có chi phí rất thấp, độ an toàn cao và ai cũng có thể tự thực hiện tại nhà mà không đòi hỏi thiết bị phức tạp [7].
Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận rõ những giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có. Nhiều nghiên cứu lâm sàng về súc họng nước muối mới chỉ được thực hiện trên quy mô mẫu tương đối nhỏ, dao động từ vài chục đến vài trăm người tham gia [3]. Thêm vào đó, việc súc họng chủ yếu tác động tại khoang miệng và vùng hầu họng, không thể thay thế cho các biện pháp điều trị chuyên sâu nếu tổn thương đã lan sâu xuống khí quản hay phế quản. Nước muối là biện pháp hỗ trợ kiểm soát triệu chứng chứ không thể xem là thuốc có tác dụng diệt khuẩn tức thì để chữa khỏi hoàn toàn bệnh lý tiềm ẩn [5].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng nước muối súc họng
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người dân là tự pha nước muối quá mặn vì nghĩ rằng dung dịch càng mặn thì sát khuẩn càng mạnh. Nồng độ muối quá cao vượt xa ngưỡng chịu đựng sinh lý có thể hút nước ra khỏi tế bào niêm mạc họng theo cơ chế thẩm thấu, khiến cổ họng càng khô rát và làm tổn thương các tế bào biểu mô lành lặn. Việc niêm mạc bị bào mòn sẽ vô tình tạo điều kiện cho các tác nhân gây hại xâm nhập sâu hơn vào mô mềm.
Một sai lầm khác là sử dụng các dung dịch sát khuẩn mạnh như povidone-iodine để súc họng liên tục thay cho nước muối sinh lý thông thường. Dù povidone-iodine có hoạt tính diệt mầm bệnh mạnh, chất này lại có vị gắt khó chịu và nguy cơ gây độc cho tế bào niêm mạc họng [1]. Việc lạm dụng chất sát khuẩn này có thể làm thay đổi động thái của hệ vi sinh vật bình thường tại hầu họng, từ đó tạo cơ hội cho vi khuẩn và virus bám dính, xâm lấn [1]. Thậm chí, việc chỉ súc miệng bằng nước máy thông thường đôi khi còn mang lại cảm giác dễ chịu và hiệu quả bong tróc mầm bệnh tốt hơn dung dịch sát khuẩn mạnh [1].
Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa súc miệng và súc họng, chỉ ngậm nước muối trong khoang miệng rồi nhổ ra ngay. Cách làm này hoàn toàn không đưa được dung dịch tiếp xúc với thành sau họng, nơi tập trung các thụ thể gây kích hoạt cơn ho khan. Ngoài ra, việc lười súc họng định kỳ mà chỉ làm khi cơn ho đã trở nên quá dữ dội cũng làm giảm đi đáng kể hiệu quả bảo vệ của phương pháp này.
Những ai nên thận trọng khi súc họng nước muối?
Mặc dù súc họng nước muối là biện pháp lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng trong quá trình áp dụng. Trẻ quá nhỏ hoặc trẻ chưa kiểm soát được phản xạ hầu họng không nên tự súc họng vì nguy cơ cao bị sặc dung dịch vào đường thở. Nghiên cứu trên trẻ nhũ nhi cũng ghi nhận việc tiếp xúc với dung dịch muối ưu trương có thể liên quan đến tình trạng ho nặng hơn [6].
Người mắc bệnh tăng huyết áp mạn tính hoặc bệnh thận nặng cần có sự giám sát, tránh nuốt phải một lượng lớn nước muối trong quá trình thao tác [4]. Những người có tổn thương loét trợt sâu vùng niêm mạc miệng, họng hoặc vừa trải qua phẫu thuật cắt amiđan cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để lựa chọn nồng độ dung dịch phù hợp, tránh gây đau xót dữ dội hoặc làm chậm lành vết thương. Nếu cơn ho khan đi kèm sốt cao kéo dài, ho ra máu hoặc khó thở, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám chứ không nên chỉ dựa vào súc họng tại nhà.
Hướng dẫn súc họng đúng cách tại nhà
Để đạt được hiệu quả giảm ho khan tốt nhất, việc duy trì kỹ thuật súc họng chuẩn xác đóng vai trò quyết định. Người dân nên ưu tiên sử dụng dung dịch nước muối sinh lý 0,9% đạt chuẩn y tế đóng chai sẵn để đảm bảo độ vô khuẩn và nồng độ đẳng trương thích hợp. Nếu tự pha tại nhà, cần tuân thủ tỷ lệ chuẩn xác và dùng nước đun sôi để nguội, không nên ước lượng cảm tính gây mặn quá mức.
Khi thực hiện, hãy ngụm một lượng nước muối vừa phải khoảng 15 đến 20 ml vào miệng. Ngửa nhẹ đầu ra phía sau, hé mở miệng và phát âm nhẹ tiếng "a" hoặc "khơ" liên tục từ sâu trong cổ họng để tạo lực đẩy và dòng xoáy chất lỏng cuộn đều khắp thành sau họng. Duy trì thao tác súc sâu trong khoảng 15 đến 30 giây rồi nhổ bỏ toàn bộ ra ngoài, lặp lại thêm một lần nữa nếu cảm thấy cổ họng còn vướng bẩn.
Thời điểm súc họng lý tưởng nhất là sau khi thức dậy vào buổi sáng, sau các bữa ăn và trước khi đi ngủ vào buổi tối. Khi đang có dấu hiệu ho khan do kích ứng đường hô hấp, bạn có thể tăng tần suất lên 3 đến 4 lần mỗi ngày [4]. Ngoài việc súc họng, người bệnh nên kết hợp uống đủ nước ấm từng ngụm nhỏ trong ngày, sử dụng máy tạo ẩm trong phòng kín và hạn chế tiếp xúc trực tiếp với khói thuốc lá hay bụi bẩn để bảo vệ niêm mạc tối đa.
Tóm lại, súc họng bằng nước muối sinh lý là phương pháp vệ sinh đơn giản nhưng mang lại hiệu quả sinh học thiết thực giúp rửa trôi dị nguyên và làm dịu niêm mạc hầu họng. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ chăm sóc sức khỏe ban đầu, không thay thế cho các chẩn đoán và phác đồ điều trị chuyên môn của thầy thuốc. Hãy duy trì thói quen súc họng đúng kỹ thuật hằng ngày và chủ động thăm khám y tế khi các triệu chứng ho khan không có dấu hiệu thuyên giảm.
