Cơn ngứa họng râm ran kèm cảm giác khô khốc thường kích hoạt những tràng ho khan khó chịu, đặc biệt khi làm việc trong phòng điều hòa hay giao tiếp liên tục. Nhiều người tìm đến kẹo ngậm hoặc nước lọc, nhưng nhai kẹo cao su không đường cũng là giải pháp tiện lợi được truyền tai.

Nhai kẹo cao su không đường kích thích phản xạ tiết nước bọt tự nhiên, giúp làm dịu niêm mạc khô ráp và hỗ trợ giảm cảm giác ngứa ngáy gây ho [1]. Nước bọt đóng vai trò như lớp bôi trơn sinh học che phủ thành sau họng, hạn chế kích ứng tức thì [2, 3].

Cơ chế tiết nước bọt làm dịu vùng họng

Khi nhai kẹo cao su, động tác cơ học kết hợp với các thụ thể vị giác trong khoang miệng sẽ phát tín hiệu kích thích các tuyến nước bọt còn chức năng hoạt động mạnh mẽ hơn [2, 4]. Lượng nước bọt tiết ra tăng lên giúp giải quyết tình trạng thiếu ẩm cục bộ trong khoang miệng và vùng hầu họng [1].

Lượng dịch tiết tự nhiên này chảy dọc xuống thành sau họng theo từng nhịp nuốt, bao phủ niêm mạc họng vốn đang bị kích ứng bởi không khí khô hoặc bụi bẩn [2, 3]. Nước bọt không chỉ cấp ẩm mà còn hỗ trợ trung hòa nồng độ acid sinh ra trên mảng bám, tạo môi trường thuận lợi để bảo vệ mô mềm khỏi sự khó chịu [2, 3].

Hơn nữa, ở người bị khô miệng, quá trình vận chuyển và nuốt các mẩu thức ăn dễ vỡ xuống phía sau bị cản trở do thiếu dịch làm trơn [2]. Nước bọt được bổ sung đầy đủ sẽ hỗ trợ bôi trơn và cải thiện khả năng nuốt dễ dàng hơn [1, 8].

Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả kích thích nước bọt?

Khoa học ghi nhận nhiều thử nghiệm đánh giá khả năng kích thích lưu lượng nước bọt của kẹo cao su trên các nhóm đối tượng gặp hội chứng khô miệng. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ 25 công trình nghiên cứu đủ tiêu chuẩn trên người cao tuổi (trên 60 tuổi) và những bệnh nhân mắc bệnh lý nền có tình trạng khô miệng [3]. Kết quả phân tích gộp trên 6 nghiên cứu chỉ ra rằng nhai kẹo cao su làm tăng đáng kể lưu lượng nước bọt không kích thích so với nhóm chứng không nhai kẹo (SMD = 0,44; độ tin cậy 95%: 0,22-0,66; P = 0,00008) [3]. Nghiên cứu cũng kết luận số ngày nhai kẹo càng tăng thì mức độ cải thiện càng rõ rệt [3].

Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, làm mù đơn được tiến hành trên 44 bệnh nhân lọc máu chu kỳ (chia đều 22 người mỗi nhóm) trong thời gian 3 tháng [4]. Nhóm can thiệp nhai kẹo cao su 10 phút mỗi lần, 6 lần một ngày và bất cứ khi nào cảm thấy khô miệng hoặc khát nước [4]. Kết quả cho thấy điểm số thang đo độ khô miệng VAS ở tháng thứ hai và tháng thứ ba của nhóm nhai kẹo thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng (P lần lượt là 0,014 và P < 0,001) [4]. Lưu lượng nước bọt ở tháng thứ ba của nhóm nhai kẹo cũng tăng cao vượt trội so với nhóm chứng (P < 0,001) [4].

Tác động làm ẩm của kẹo cao su chứa chất tạo ngọt sorbitol cũng được xác nhận trong một nghiên cứu năm 1990 trên các đối tượng có lưu lượng nước bọt thấp [5]. Thử nghiệm cho thấy nhai kẹo cao su không đường có hương vị làm tăng đáng kể tốc độ dòng chảy của nước bọt toàn phần lẫn nước bọt tuyến mang tai, đồng thời ngăn chặn hiện tượng tụt giảm pH mảng bám men răng, mang lại lợi ích xoa dịu và bảo vệ người bệnh [5].

Tuy vậy, kẹo cao su cũng có những giới hạn nhất định tùy theo hoàn cảnh. Một nghiên cứu chéo năm 2002 trên 34 người bị khô miệng cho thấy kẹo cao su không đường phát huy hiệu quả ban ngày, nhưng khi đi ngủ ban đêm, 9 trong số 10 người dùng kẹo cao su thích chuyển sang dùng thiết bị làm ẩm đặt trong miệng hơn (P = 0,037) vì tính an toàn và tiện lợi khi ngủ [6].

Lợi ích và giới hạn từ bằng chứng thực tế

Nhai kẹo cao su không đường mang lại hiệu quả tức thì nhờ kích hoạt các tuyến nước bọt còn hoạt động [1]. Tuy nhiên, tác dụng giảm khô miệng của biện pháp này mang tính chất tạm thời, không phải là phương pháp thay thế vĩnh viễn hoặc giải quyết tận gốc nguyên nhân bệnh lý [1].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng năm 2016 trên 61 bệnh nhân chạy thận nhân tạo chỉ ra rằng, nhai kẹo cao su 15 phút mỗi giờ chỉ giúp tăng lưu lượng nước bọt trong giờ đầu tiên, không duy trì được sự khác biệt giữa thời điểm 0 giờ và 4 giờ (P > 0,05) [7]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2023 trên 37 bệnh nhân lọc máu (19 người nhóm nhai kẹo, 18 người nhóm chứng) ghi nhận nhai kẹo giúp giảm đáng kể mức độ khát sau lọc máu, nhưng lượng nước bọt sau lọc máu lại không có sự khác biệt giữa hai nhóm [8].

Điều này chứng minh kẹo cao su chỉ có thể xem là biện pháp hỗ trợ tạm thời, giúp làm ướt niêm mạc tại chỗ trong chốc lát nhằm cắt đứt kích ứng khô họng gây ho chứ không thể trị dứt điểm chứng khô họng mạn tính [2, 6, 7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kẹo cao su làm dịu họng

Nhiều người nghĩ rằng nhai kẹo cao su có thể thay thế hoàn toàn nước uống hằng ngày. Trên thực tế, kẹo cao su chỉ hỗ trợ kích thích cơ học tuyến nước bọt tiết ra lượng dịch sẵn có chứ không bổ sung thể tích dịch cho cơ thể [2, 7].

Một hiểu lầm khác là dùng bất kỳ loại kẹo cao su nào cũng được. Kẹo cao su có đường làm vi khuẩn lên men sinh acid, gây giảm pH bề mặt răng và tăng nguy cơ sâu răng [2, 3]. Ngược lại, kẹo cao su chứa chất ngọt thay thế như sorbitol giúp ngăn tụt giảm pH và bảo vệ sức khỏe răng miệng tốt hơn [2, 3].

Bên cạnh đó, không ít người lầm tưởng nhai kẹo cao su giúp chữa khỏi hoàn toàn cơn ho. Nếu ho xuất phát từ viêm nhiễm đường hô hấp, trào ngược dạ dày hay dị ứng, việc tiết nước bọt chỉ hỗ trợ làm ẩm lớp niêm mạc để giảm kích thích chứ không loại bỏ được căn nguyên gây bệnh [1].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Kẹo cao su không thích hợp để sử dụng khi đi ngủ vì dễ gây nguy cơ hóc hoặc nghẹn đường thở [6]. Những người bị khô miệng ban đêm cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế để chọn thiết bị hoặc phương pháp thay thế chuyên biệt thay vì ngậm hay nhai kẹo trong lúc ngủ [6].

Người mắc các vấn đề về khớp thái dương hàm hoặc mỏi cơ nhai nên hạn chế nhai liên tục trong thời gian dài. Ngoài ra, trẻ nhỏ chưa có phản xạ kiểm soát nhai nuốt tốt cũng không nên sử dụng kẹo cao su do nguy cơ nuốt nhầm hoặc dị vật đường thở.

Các loại kẹo cao su sử dụng chất tạo ngọt nhân tạo như sorbitol nếu tiêu thụ quá nhiều có thể gây rối loạn tiêu hóa nhẹ hoặc nhuận tràng ở những người nhạy cảm.

Cách áp dụng thực tế để làm dịu cơn ho khan kích ứng

Bạn có thể áp dụng mẹo nhỏ này khi cảm thấy cổ họng bắt đầu khô rát, ngứa ngáy dẫn đến phản xạ ho khan ở nơi làm việc hoặc khi di chuyển.

  • Lựa chọn sản phẩm: Ưu tiên các loại kẹo cao su không đường, ngọt bằng các chất thay thế như sorbitol để bảo vệ men răng và giữ pH miệng ổn định [2, 3].
  • Thời gian nhai: Mỗi lần chỉ cần nhai trong khoảng 10 đến 15 phút khi cổ họng có cảm giác khô hoặc khát để kích hoạt tuyến nước bọt [4, 6]. Tránh nhai liên tục quá lâu gây mỏi hàm.
  • Tần suất phù hợp: Có thể chia nhỏ nhiều lần trong ngày, nhai vào những lúc triệu chứng khô miệng xuất hiện [4].
  • Kết hợp chăm sóc: Kẹo cao su chỉ đóng vai trò hỗ trợ; bạn vẫn cần duy trì uống đủ nước ấm từng ngụm nhỏ và giữ ấm vùng cổ.

Tóm lại, nhai kẹo cao su không đường là một mẹo hỗ trợ tiện lợi giúp kích thích tiết nước bọt tự nhiên, từ đó làm dịu cảm giác khô ngứa và giảm ho do kích ứng thành sau họng [2, 4]. Tuy nhiên, biện pháp này chỉ mang tính tạm thời và không thể thay thế việc thăm khám chuyên khoa khi cơn ho kéo dài hoặc đi kèm triệu chứng bất thường [2, 6].