Nhiều người tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên với mong muốn tăng cường bảo vệ tế bào và làm chậm quá trình lão hóa. Chè bông (danh pháp khoa học thường liên quan đến họ Annonaceae, cụ thể là các loài thuộc chi Annona như Annona squamosa) là một trong những loài thực vật được quan tâm trong y học dân gian.

Các dữ liệu nghiên cứu hiện nay cho thấy chiết xuất lá chè bông thể hiện hoạt tính thu dọn gốc tự do tốt trong môi trường phòng thí nghiệm (in vitro) [1], [2]. Tuy nhiên, các kết quả này hoàn toàn giới hạn trên mô hình thử nghiệm ống nghiệm và chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả thực tế [2].

Cơ chế chống oxy hóa của các hợp chất tự nhiên

Quá trình chuyển hóa và tiếp xúc môi trường sinh ra các gốc tự do như hydroxyl, superoxide hoặc nitric oxide. Các phân tử không ổn định này gây tổn thương màng tế bào, DNA và protein, dẫn đến hiện tượng stress oxy hóa. Các chất chống oxy hóa tự nhiên giúp trung hòa các phân tử này bằng cách cho điện tử hoặc hydro, chuyển chúng thành dạng bền vững hơn.

Trong các thử nghiệm sinh hóa, hoạt tính của thảo mộc thường được đo lường thông qua khả năng khử các chất tạo màu như DPPH hoặc ABTS, cũng như khả năng ức chế peroxy hóa màng lipid. Chiết xuất thực vật chứa hàm lượng phenolic và flavonoid cao thường có khả năng trung hòa gốc tự do tốt trong ống nghiệm [3], [4]. Tuy nhiên, việc đo lường trong ống nghiệm không phản ánh đầy đủ tác động sinh học, vì không có một phương pháp đơn lẻ nào đánh giá chính xác tuyệt đối năng lực chống oxy hóa tổng thể [5].

Dữ liệu từ các nghiên cứu phòng thí nghiệm

Nhiều mô hình thử nghiệm sinh học đã kiểm tra khả năng bắt giữ gốc tự do của dịch chiết từ các loài Annona.

Nghiên cứu công bố năm 2004 đã đánh giá tiềm năng thu dọn gốc tự do của dịch chiết ethanol từ lá Annona squamosa trên nhiều mô hình sàng lọc khác nhau [2]. Tại nồng độ 1000 microg/ml, dịch chiết ethanol này cho thấy khả năng thu dọn cation gốc ABTS tối đa lên tới 99,07% [2]. Cùng nồng độ 1000 microg/ml, dịch chiết đạt tỷ lệ thu dọn gốc tự do DPPH bền vững là 89,77% và gốc nitric oxide là 73,64% [2]. Mặc dù vậy, dịch chiết chỉ thể hiện hoạt tính thu dọn gốc superoxide ở mức độ vừa phải và khả năng chống peroxy hóa lipid (thực hiện trên dịch đồng thể não chuột) cũng chỉ ở mức trung bình [2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2007 đã tiến hành so sánh tiềm năng chống oxy hóa của lá ba loài thuộc chi Annona bằng các mô hình in vitro khác nhau gồm DPPH, ABTS, nitric oxide, superoxide, gốc hydroxyl và peroxy hóa lipid [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở nồng độ 500 microg/ml, dịch chiết ethanol của lá A. squamosa thể hiện mức độ ức chế thấp nhất trong hầu hết các mô hình thử nghiệm, ngoại trừ khả năng thu dọn gốc hydroxyl đạt mức 79,79% [1]. Khi đặt cạnh các loài cùng chi, dịch chiết lá A. muricata ở nồng độ 500 microg/ml đạt hiệu quả dọn gốc ABTS cao nhất là 90,05%, dọn gốc hydroxyl 85,88% và nitric oxide 72,60% [1]. Trong khi đó, dịch chiết A. reticulata lại tỏ ra hiệu quả hơn trong việc dập tắt gốc DPPH (89,37%) và gốc superoxide (80,88%) [1].

Ngoài bộ phận lá, nghiên cứu năm 2013 kiểm tra cùi quả Annona squamosa qua hai loại dung môi là methanol và nước [4]. Kết quả ghi nhận dịch chiết methanol từ cùi quả có tỷ lệ ức chế dọn gốc DPPH đạt 97,99%, ức chế peroxy hóa lipid (LPO) đạt 94,15%, dọn nitric oxide đạt 70,96%, dọn superoxide anion đạt 78,68% và dọn gốc hydroxyl đạt 85,25% [4]. Tổng hoạt tính chống oxy hóa của dịch chiết cùi quả bằng methanol đạt 206 microg alpha-tocopherol/g và năng lực khử đạt 56,0 microg acid ascorbic/g, vượt trội so với dịch chiết nước nhờ hàm lượng phenolic và flavonoid cao hơn [4].

Ý nghĩa và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng hiện hành khẳng định dịch chiết từ các bộ phận của cây, đặc biệt là lá, có chứa các chất hoạt tính có khả năng tương tác và vô hiệu hóa nhiều loại gốc tự do trong ống nghiệm [1], [2]. Nồng độ chiết xuất càng cao thường đi kèm với khả năng bắt giữ gốc tự do mạnh hơn [2].

Tuy vậy, giới hạn lớn nhất của nhóm dữ liệu này là toàn bộ thử nghiệm đều dừng lại ở mức in vitro [1], [2]. Trong cơ thể sống, các chất chống oxy hóa muốn phát huy tác dụng phải vượt qua hàng rào hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa tại gan và duy trì được nồng độ có hoạt tính trong máu. Một tổng quan khoa học năm 2010 đã nhấn mạnh rằng các phương pháp cạnh tranh gốc tự do phổ biến dùng mẫu dò chuẩn in vitro chỉ hữu ích để đo khả năng dọn gốc tự do, chứ không đồng nghĩa với khả năng ngăn chặn quá trình oxy hóa sinh học trong cơ thể sống [5]. Bài báo khuyến nghị năng lực chống oxy hóa cần được đánh giá từ tác động lên mức peroxy hóa lipid huyết tương in vitro và các dấu ấn sinh học của stress oxy hóa in vivo [5]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người chứng minh việc dùng lá chè bông giúp giảm các chỉ số stress oxy hóa hay bảo vệ mô cơ thể [2].

Hiểu lầm thường gặp của người tiêu dùng

Nhiều người lầm tưởng rằng một loại thảo mộc có chỉ số khử gốc tự do cao trong phòng thí nghiệm thì khi uống vào sẽ ngăn ngừa được bệnh tật hoặc thay thế được thuốc. Thực tế, môi trường ống nghiệm không có sự tham gia của dịch tiêu hóa, hệ vi sinh đường ruột và enzyme chuyển hóa.

Bên cạnh đó, việc suy diễn "hoạt tính mạnh trong ống nghiệm tương đương chữa khỏi bệnh" là hoàn toàn sai lầm. Thậm chí giữa các loài thảo mộc cùng chi hoặc giữa các bộ phận trên cùng một cây, hiệu lực dọn dẹp từng loại gốc tự do chuyên biệt cũng rất khác nhau [1], [4]. Việc thu dọn tốt gốc ABTS hay DPPH không đồng nghĩa với việc dược liệu đó ức chế hoàn toàn được peroxy hóa màng tế bào [2].

Những đối tượng cần thận trọng

Dù các bộ phận của cây được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian [2], việc tự ý dùng dịch chiết lá với nồng độ đậm đặc tiềm ẩn nhiều nguy cơ:

  • Phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng các loại dịch chiết đậm đặc từ lá do thiếu dữ liệu an toàn sinh học.
  • Người có bệnh lý nền về gan, thận cần tránh lạm dụng, vì các hợp chất chuyển hóa từ lá cây có thể tạo thêm áp lực giải độc cho cơ quan nội tạng.
  • Những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ tương tác thuốc không lường trước.

Cách tiếp cận và áp dụng thực tế

Hiện tại, các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở việc dùng các dung môi như ethanol để chiết tách hoạt chất trong phòng thí nghiệm [1], [2]. Nước đun thảo mộc thông thường tại nhà không tương đồng với các dạng chiết xuất cồn chuẩn hóa dùng trong nghiên cứu sinh hóa [4], [2].

Người tiêu dùng không nên tự ý hái lá chè bông để nấu nước uống dài ngày với mục đích chống oxy hóa hay trị bệnh. Cách bảo vệ cơ thể khỏi stress oxy hóa an toàn và khoa học nhất là xây dựng lối sống lành mạnh, ăn đa dạng các loại rau củ, quả tươi chứa vitamin tự nhiên, duy trì tập luyện đều đặn và ngủ đủ giấc. Khi muốn sử dụng bất kỳ thảo dược nào hỗ trợ sức khỏe, người dân cần hỏi ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép.

Các số liệu phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất lá chè bông có tiềm năng bắt giữ gốc tự do đầy triển vọng trong môi trường ống nghiệm [2]. Dẫu vậy, khoảng cách từ đĩa petri đến ứng dụng thực tế trên người còn rất xa, đòi hỏi thêm nhiều nghiên cứu in vivo và thử nghiệm lâm sàng trước khi đưa ra bất kỳ kết luận y khoa nào [5], [2].