Chế độ ăn DASH giàu kali: Giảm huyết áp nhưng cần lưu ý gì về thận?

Nhiều người khi biết mình bị tăng huyết áp thường lập tức tìm đến chế độ ăn DASH để hạ số số đo áp lực mạch máu. Phương pháp này nổi tiếng với việc cắt giảm muối ăn và tăng cường bổ sung thực phẩm giàu chất khoáng, đặc biệt là kali. Tuy nhiên, không ít bệnh nhân băn khoăn liệu lượng kali dồi dào từ thực đơn này có vô tình tạo thêm gánh nặng cho hai quả thận hay không.

Chế độ ăn DASH mang lại hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt và giúp bảo vệ chức năng thận ở người khỏe mạnh hoặc bệnh thận giai đoạn sớm [3, 8]. Mặc dù vậy, với những người đã bị suy giảm chức năng thận nặng, việc nạp quá nhiều kali từ chế độ ăn này có thể gây nguy hiểm do thận không thể đào thải kịp ^[1]. Vì vậy, việc xét nghiệm kiểm tra chức năng thận trước khi bắt đầu là điều kiện vô cùng quan trọng.

Cơ chế tác động: Vì sao kali giúp hạ huyết áp nhưng ảnh hưởng đến thận?

Chế độ ăn DASH tập trung vào các nhóm thực phẩm tự nhiên như trái cây, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, các sản phẩm từ sữa ít béo, đậu và hạt, đồng thời hạn chế natri, đồ uống có đường và thịt đỏ chế biến sẵn ^[2]. Chế độ ăn này cung cấp lượng kali cao gấp đôi so với chế độ ăn phương Tây tiêu chuẩn ^[1].

Kali hoạt động như một chất chống tăng huyết áp tự nhiên và có thể xóa bỏ tính nhạy cảm với muối của cơ thể ^[1]. Tỷ lệ natri và kali được cải thiện chính là một trong những lý do cốt lõi giúp thực đơn DASH hạ huyết áp hiệu quả ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc giảm tiêu thụ muối kết hợp tăng kali kích hoạt sự thay đổi tỷ lệ bài tiết chất điện giải qua nước tiểu ^[3]. Tỷ lệ bài xuất natri:kali trong nước tiểu giảm từ mức 6 xuống còn 1 chỉ sau 5 đến 7 ngày thay đổi dinh dưỡng, đồng thời nồng độ aldosterone máu tăng lên nhưng vẫn duy trì nồng độ natri và kali trong máu ở giới hạn bình thường ở người có chức năng thận tốt ^[3].

Mặt khác, ăn nhiều muối gây tăng sức cản mạch máu thận và giảm lưu lượng huyết tương qua thận ^[4]. Điều này làm tăng áp lực mao mạch cầu thận ^[4]. Bằng cách giảm muối và tăng kali, thực đơn DASH giúp kiểm soát huyết áp gián tiếp và giảm tải áp lực cho mao mạch thận ^[4]. Ngoài ra, chế độ ăn nhiều rau củ quả giúp tăng bài tiết citrate niệu – một chất ức chế sỏi canxi – và làm tăng pH nước tiểu, qua đó làm giảm nguy cơ lắng đọng tinh thể axit uric và giảm nguy cơ sỏi thận ^[4].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả bảo vệ thận của DASH

Hiệu quả của chế độ ăn DASH đối với chức năng thận đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm và đoàn hệ lớn trên thế giới.

Nghiên cứu đoàn hệ công bố năm 2018 trên bệnh nhân sau ghép thận cho thấy việc tuân thủ chặt chẽ chế độ ăn DASH giúp giảm đáng kể nguy cơ suy giảm chức năng thận và tử vong do mọi nguyên nhân ^[2]. Phân tích đa biến có hiệu chỉnh theo tuổi, giới tính, thông số chức năng thận và đặc điểm ghép cho thấy nhóm tuân thủ cao nhất có tỷ lệ suy giảm chức năng thận thấp hơn rõ rệt so với nhóm thấp nhất, với tỷ số nguy cơ HR là 0,59 (khoảng tin cậy 95%: 0,35 - 0,99) ^[2]. Sự gắn kết với DASH còn giúp giảm 45% nguy cơ suy giảm độ lọc cầu thận nhanh ở phụ nữ da trắng lớn tuổi ^[2].

Một nghiên cứu khác từ dữ liệu khảo sát dinh dưỡng NHANES (1988-1994) theo dõi 1.110 người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên mắc đồng thời tăng huyết áp và bệnh thận mạn giai đoạn vừa (eGFR từ 30-59 ml/phút/1,73 m2) trong thời gian trung vị 7,8 năm ^[5]. Kết quả ghi nhận 18,4% đối tượng tiến triển thành bệnh thận giai đoạn cuối ^[5]. So với nhóm tuân thủ chế độ ăn DASH cao nhất, nhóm tuân thủ kém nhất có nguy cơ tiến triển thành bệnh thận giai đoạn cuối cao gấp nhiều lần: nhóm thứ nhất có tỷ số nguy cơ RH là 1,7 (khoảng tin cậy 95%: 1,1 - 2,7) và nhóm thứ hai có RH là 2,2 (khoảng tin cậy 95%: 1,1 - 4,1) ^[5]. Mối liên quan này thể hiện rõ rệt nhất ở người mắc đái tháo đường ^[5].

Nghiên cứu năm 2019 phân tích dữ liệu khảo sát NHANES giai đoạn 2001-2010 cũng tái khẳng định tuân thủ DASH giúp giảm 43% nguy cơ suy giảm chức năng thận và giảm 48% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở người ghép thận ^[6]. Hơn nữa, việc tuân thủ chế độ ăn giàu kali và rau quả này còn giúp kéo dài số năm sống hiệu chỉnh theo chất lượng (QALY) và tiết kiệm chi phí điều trị đáng kể theo mô hình phân tích kinh tế y tế trên người bệnh thận ^[7].

Lợi ích và giới hạn từ các dữ liệu hiện có

Dù mang lại nhiều tiềm năng cải thiện huyết áp, việc áp dụng DASH cho bệnh nhân thận đòi hỏi góc nhìn cẩn trọng về mặt dữ liệu.

Nghiên cứu can thiệp năm 2015 trên người có suy giảm nhẹ chức năng thận cho thấy chế độ ăn DASH với lượng đạm chiếm 18% tổng năng lượng (cao hơn mức 15% của nhóm đối chứng) không gây suy giảm chức năng thận cấp tính ^[8]. Tuy nhiên, nhóm DASH có mức tăng nhẹ lượng bài tiết albumin qua nước tiểu trung bình 5,6 mg mỗi ngày so với nhóm chứng ^[8]. Mặc dù mức tăng này được xem là do tiêu thụ nhiều đạm hơn chứ không phải tổn thương cầu thận, các tác động dài hạn vẫn cần được theo dõi kỹ lưỡng ^[8].

Giới hạn lớn hiện nay là chế độ ăn DASH chưa được đánh giá trên diện rộng ở bệnh nhân suy thận nặng ^[1]. Nguyên nhân xuất phát từ hàm lượng kali, protein, canxi và phốt pho trong chế độ này tương đối cao ^[1]. Khi chức năng thận suy giảm quá sâu, khả năng điều hòa các khoáng chất này của cơ thể bị rối loạn ^[1].

Hiểu lầm thường gặp: Cứ ăn mặn ít và bổ sung kali là an toàn?

Một sai lầm phổ biến là nhiều người nghĩ kali luôn tốt cho người tăng huyết áp và ăn càng nhiều càng hạ huyết áp nhanh. Trên thực tế, kali chỉ an toàn khi thận còn đủ khả năng lọc và đào thải phần dư thừa ra ngoài nước tiểu [3, 6].

Một hiểu lầm khác là người bị bệnh thận mạn phải kiêng tuyệt đối chế độ ăn nhiều rau củ giàu kali. Các dữ liệu cho thấy ở giai đoạn sớm của bệnh thận mạn, chế độ ăn giàu kali từ nguồn gốc thực vật giúp hạ huyết áp và làm chậm tiến triển sang các giai đoạn nặng hơn ^[1]. Thậm chí ở nhóm bệnh nhân suy thận giai đoạn 4 được tuyển chọn kỹ với nguy cơ tăng kali máu thấp, việc bổ sung các loại rau tạo kiềm còn giúp cải thiện toan chuyển hóa và giảm chấn thương thận ^[1]. Lợi ích bảo vệ tim mạch và huyết áp của chế độ ăn thực vật giàu kali và chất xơ thường vượt trội hơn nguy cơ ở giai đoạn bệnh sớm ^[1].

Ai nên thận trọng trước khi áp dụng thực đơn DASH?

Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tiến triển nặng là đối tượng bắt buộc phải thận trọng ^[1]. Khi độ lọc cầu thận ước tính (eGFR) giảm xuống dưới 15 mL/phút, thận không còn duy trì được khả năng lọc đủ để duy trì sự sống nếu không can thiệp thay thế, bước vào giai đoạn bệnh thận giai đoạn cuối ^[7].

Ở bệnh nhân bệnh thận mạn mức độ nặng, chẳng hạn như người đang phải lọc máu chu kỳ, khả năng bài tiết kali qua nước tiểu bị suy giảm nghiêm trọng ^[1]. Việc nạp hàm lượng kali cao gấp đôi như trong thực đơn DASH sẽ trực tiếp dẫn đến tình trạng tăng kali máu ^[1]. Tăng kali máu ở bệnh nhân suy thận nặng liên quan mật thiết đến việc gia tăng tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ^[1]. Chính vì vậy, người bệnh suy thận nặng bắt buộc phải hạn chế kali trong khẩu phần ăn hàng ngày ^[1].

Người chuẩn bị áp dụng chế độ ăn DASH cần thực hiện xét nghiệm máu để kiểm tra chỉ số eGFR và nồng độ kali huyết thanh trước khi tiến hành. Bệnh nhân có tiền sử bệnh thận, đái tháo đường hoặc đang dùng các thuốc kiểm soát huyết áp cần có sự chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa ^[5].

Áp dụng chế độ ăn DASH đúng cách và an toàn

Đối với người có chức năng thận bình thường hoặc chỉ suy giảm nhẹ sau khi đã được thăm khám y tế, thực đơn DASH có thể đưa vào đời sống thông qua các bước cân đối:

• Tăng cường rau xanh và trái cây tươi trong từng bữa ăn để cung cấp nguồn kali tự nhiên, chất xơ và chất kiềm hóa nước tiểu [3, 7].
• Sử dụng các loại ngũ cốc nguyên hạt, đậu và hạt khô thay thế cho các món thịt đỏ hoặc thịt chế biến sẵn nhằm kiểm soát lượng chất đạm động vật [2, 7].
• Chọn các sản phẩm sữa ít béo hoặc không béo ^[2].
• Cắt giảm muối ăn bằng cách giảm nêm nếm gia vị mặn, hạn chế thực phẩm đóng hộp và thức ăn nhanh để giảm sức cản mạch máu thận [2, 7].
• Loại bỏ hoàn toàn các loại đồ uống chứa nhiều đường ^[2].

Để đảm bảo hiệu quả, việc kiểm tra huyết áp hàng ngày tại nhà và tái khám định kỳ để xét nghiệm chất điện giải trong máu giúp phát hiện sớm bất kỳ sự mất cân bằng nào ^[3].

Chế độ ăn DASH giàu kali là giải pháp dinh dưỡng đã được khoa học chứng minh hiệu quả trong việc kiểm soát huyết áp và làm chậm suy giảm chức năng thận ở giai đoạn sớm [2, 8]. Tuy nhiên, do nguy cơ ứ đọng kali ở người suy thận nặng có thể đe dọa tính mạng, mọi người cần chủ động tầm soát chức năng thận trước khi bắt đầu thay đổi chế độ dinh dưỡng ^[1]. Tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng là bước đi cần thiết để bảo vệ an toàn cho sức khỏe tim mạch lẫn hệ bài tiết.