Trả lời ngắn: Chế độ ăn Địa Trung Hải là một kiểu ăn đa dạng, ưu tiên rau quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, hạt, cá và chất béo không bão hòa. Một số dữ liệu ở người mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) và một nghiên cứu quan sát gợi ý mối liên hệ với chu kỳ hoặc rụng trứng thuận lợi hơn. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng đủ chắc rằng riêng chế độ ăn Địa Trung Hải làm kinh nguyệt đều ở mọi người. Thử nghiệm trực tiếp hiện có nhỏ, ngắn hạn, kết hợp hạn chế năng lượng và carbohydrate, và không chứng minh ưu thế rõ ràng so với chế độ đối chứng [1–4].

“Kinh nguyệt đều hơn” có nghĩa là gì?

Kinh nguyệt đều, rụng trứng, giảm đau bụng kinh và tăng khả năng mang thai là các kết cục khác nhau. Một nghiên cứu có thể ghi nhận chu kỳ xuất hiện thường xuyên hơn mà không chứng minh rằng người tham gia rụng trứng trong mọi chu kỳ, giảm đau, hoặc tăng cơ hội sinh con. Vì vậy, cần đọc đúng kết cục được đo thay vì gom tất cả thành lời hứa “cân bằng nội tiết”.

Chu kỳ chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố: tuổi và giai đoạn phát triển, thai kỳ, cho con bú, thay đổi cân nặng hoặc lượng ăn, vận động cường độ cao, căng thẳng, bệnh tuyến giáp, PCOS, một số thuốc và nhiều tình trạng khác. Ăn uống là một phần của bức tranh sức khỏe, nhưng không thể xác định nguyên nhân chỉ từ thực đơn.

Chế độ ăn Địa Trung Hải thường gồm những gì?

Đây là mô hình ăn uống linh hoạt, không phải một thực đơn đơn nhất. Các phiên bản thường nhấn mạnh rau, trái cây, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, quả hạch và hạt; sử dụng nguồn chất béo không bão hòa; ăn cá thường xuyên hơn thịt đỏ và thịt chế biến; đồng thời hạn chế đồ uống nhiều đường và thực phẩm tinh chế. Tỷ lệ từng nhóm thay đổi giữa quốc gia, nghiên cứu và văn hóa ẩm thực.

Không cần mua thực phẩm nhập khẩu hay dùng dầu ô liu mới có thể ăn theo tinh thần của mô hình này. Ở Việt Nam, rau theo mùa, trái cây nguyên quả, đậu phụ, đậu xanh, đậu nành, lạc, mè, cá địa phương và ngũ cốc phù hợp ngân sách đều có thể góp phần tạo khẩu phần đa dạng. Gạo trắng không phải thực phẩm “cấm”; có thể phối hợp các loại hạt hoặc ngũ cốc khác nếu hợp khẩu vị và điều kiện.

Kiểu ăn Địa Trung Hải cũng không đồng nghĩa với uống rượu vang. Người không uống rượu không nên bắt đầu uống vì mục tiêu sức khỏe. Nếu đang mang thai, dự định mang thai, cho con bú, dùng thuốc hoặc có bệnh lý, lựa chọn đồ uống và thực phẩm cần được cá thể hóa.

Thử nghiệm ở người mắc PCOS cho biết gì?

Một thử nghiệm ngẫu nhiên tại một trung tâm ở Trung Quốc tuyển 72 người thừa cân mắc PCOS, so sánh trong 12 tuần giữa mô hình Địa Trung Hải kết hợp ăn ít carbohydrate và chế độ ít chất béo; cả hai nhóm đều được áp dụng hạn chế năng lượng [1]. Đây không phải thử nghiệm trên tất cả phụ nữ có chu kỳ không đều, cũng không phải phép thử chế độ Địa Trung Hải đơn thuần.

Trong số người có dữ liệu kết cục chu kỳ được báo cáo, chu kỳ trở lại mức được nghiên cứu xem là bình thường ở 26/30 người (86,7%) trong nhóm Địa Trung Hải ít carbohydrate và 21/29 người (72,4%) trong nhóm ít chất béo. Chênh lệch giữa hai nhóm không có ý nghĩa thống kê (p=0,174) [1]. Cả hai nhóm có thay đổi trong thời gian can thiệp, nhưng từ kết quả này không thể kết luận rằng chế độ Địa Trung Hải tốt hơn, hay chính thực đơn đã gây ra thay đổi.

Diễn giải cần thận trọng vì mẫu phân tích nhỏ, theo dõi ngắn, nghiên cứu chỉ thực hiện ở một nhóm bệnh nhân thừa cân mắc PCOS, và can thiệp đồng thời thay đổi năng lượng, lượng carbohydrate cùng nhiều khía cạnh của khẩu phần. Không thể tách riêng tác dụng của một thành phần; cũng không thể suy rộng kết quả sang người có chu kỳ đều, người không mắc PCOS, người thiếu cân, thanh thiếu niên hoặc người đang điều trị sinh sản.

Các tổng quan nghiên cứu có bổ sung điều gì?

Một phân tích gộp năm 2021 tổng hợp các thử nghiệm về nhiều kiểu điều chỉnh chế độ ăn ở người mắc PCOS, không chỉ riêng mô hình Địa Trung Hải [2]. Nhìn chung, một số kết cục sinh sản như rụng trứng hoặc tính đều của kinh nguyệt có thể cải thiện trong các nhóm can thiệp. Nhưng các nghiên cứu khác nhau về khẩu phần, mức năng lượng, thời gian theo dõi, thuốc dùng kèm, đặc điểm người tham gia và cách định nghĩa kết cục. Kết quả tổng hợp về “can thiệp chế độ ăn” không thể được gán cho riêng một kiểu ăn.

Tổng quan hệ thống về chế độ ăn Địa Trung Hải và sức khỏe sinh sản nữ qua vòng đời cũng cho thấy lĩnh vực này bao gồm các giai đoạn và kết cục rất khác nhau [3]. Bằng chứng về sức khỏe thai kỳ, vô sinh hoặc thụ tinh hỗ trợ không trả lời trực tiếp câu hỏi liệu mô hình ăn này có điều hòa chu kỳ tự nhiên hay không. Các kết quả quan sát còn có thể chịu ảnh hưởng bởi vận động, giấc ngủ, hút thuốc, thu nhập, khả năng tiếp cận chăm sóc y tế và những khác biệt khác.

Một nghiên cứu cắt ngang trên 311 nữ sinh viên đại học tại Tây Ban Nha ghi nhận nhóm có mức tuân thủ chế độ Địa Trung Hải thấp hơn thường báo cáo chu kỳ dài hơn [4]. Nghiên cứu quan sát tại một thời điểm không chứng minh chế độ ăn gây ra chu kỳ dài: thông tin khẩu phần và kinh nguyệt có thể dựa trên tự khai, và các yếu tố khác có thể giải thích một phần mối liên hệ. Kết quả ở sinh viên tại một quốc gia cũng không đại diện cho mọi lứa tuổi hay mọi cộng đồng.

Hướng dẫn PCOS khuyến nghị điều gì?

Hướng dẫn quốc tế dựa trên bằng chứng năm 2023 nêu rằng hiện không có bằng chứng ủng hộ một thành phần chế độ ăn cụ thể vượt trội hơn các kiểu khác về kết cục nhân trắc, chuyển hóa, hormone, sinh sản hoặc tâm lý ở người mắc PCOS [5]. Hướng dẫn khuyến khích ăn uống lành mạnh, bền vững, phù hợp sở thích và mục tiêu cá nhân, đồng thời tránh chế độ quá hạn chế hoặc mất cân đối.

Điều đó không có nghĩa dinh dưỡng không quan trọng. Chất lượng khẩu phần và lối sống có thể hỗ trợ sức khỏe tổng thể; tuy nhiên, người mắc PCOS có thể cần đánh giá và điều trị riêng cho kinh nguyệt không đều, rụng trứng, chuyển hóa hoặc mục tiêu sinh sản. Không nên thay thuốc, ngừng theo dõi hay trì hoãn khám để thử một thực đơn được quảng bá như cách “chữa PCOS”.

Nếu muốn thử cách ăn này, bắt đầu thế nào?

Hãy xem đây là một lựa chọn ăn uống linh hoạt vì sức khỏe chung, không phải phác đồ điều trị kinh nguyệt. Bạn có thể bắt đầu bằng cách thêm một loại rau hoặc đậu vào bữa thường ngày, chọn trái cây nguyên quả thay đồ uống có đường thường xuyên hơn, phối hợp nguồn đạm phù hợp, và dùng các loại hạt với lượng vừa phải. Những thay đổi nhỏ dễ duy trì thường thực tế hơn việc thay toàn bộ thực đơn trong vài ngày.

Không cần đặt mục tiêu giảm cân nếu chưa được đánh giá là phù hợp. Không tự cắt mạnh tinh bột, chất béo hoặc tổng năng lượng: ăn thiếu năng lượng, sụt cân nhanh, tập luyện quá mức hoặc căng thẳng sinh lý có thể ảnh hưởng chu kỳ ở một số người. Nếu đang có tiền sử rối loạn ăn uống, thiếu cân, bệnh mạn tính, dị ứng, mang thai hoặc cho con bú, hãy trao đổi với nhân viên y tế trước khi thay đổi đáng kể khẩu phần.

Ghi lại ngày bắt đầu và kết thúc kỳ kinh, mức độ ra máu, đau, thuốc đang dùng và thay đổi sức khỏe có thể giúp bạn mô tả tình trạng chính xác khi đi khám. Ứng dụng theo dõi là công cụ ghi chép chứ không chẩn đoán nguyên nhân. Một vài tháng dữ liệu có thể hữu ích, nhưng không nên chờ đủ nhiều tháng nếu triệu chứng đáng lo hoặc có khả năng mang thai.

Khi nào nên đi khám?

Nếu kinh nguyệt đột ngột thay đổi, thường xuyên bị bỏ kỳ, khoảng cách giữa các kỳ kéo dài, ra máu nhiều hoặc kéo dài, đau ảnh hưởng sinh hoạt, hay kèm chóng mặt và mệt lả, hãy liên hệ cơ sở y tế để đánh giá nguyên nhân. Chảy máu rất nhiều kèm choáng/ngất, đau dữ dội hoặc nghi ngờ có thai cùng đau hay chảy máu cần được chăm sóc khẩn cấp.

Ở thanh thiếu niên, hướng dẫn của ACOG lưu ý khoảng cách 90 ngày giữa hai kỳ kinh, dù chỉ xảy ra một lần, cần được đánh giá [6]. Ngưỡng này dành cho bối cảnh vị thành niên; nhân viên y tế sẽ diễn giải theo tuổi, thời điểm bắt đầu có kinh, bệnh sử và triệu chứng. Đừng tự chẩn đoán PCOS chỉ từ kinh không đều hoặc hình ảnh siêu âm.

Câu hỏi thường gặp

Ăn Địa Trung Hải có thể làm kinh nguyệt đều ngay không?

Chưa có thời gian hay hiệu quả được chứng minh cho mọi người. Thử nghiệm 12 tuần trên người thừa cân mắc PCOS đồng thời thay đổi nhiều yếu tố khẩu phần và không cho thấy chế độ Địa Trung Hải ít carbohydrate vượt trội có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng về kết cục chu kỳ [1].

Nếu bị PCOS, chế độ này có tốt hơn ăn ít chất béo hoặc DASH không?

Hướng dẫn quốc tế hiện không xác định một thành phần chế độ ăn vượt trội cho các kết cục PCOS [5]. Lựa chọn nên phù hợp sở thích, sức khỏe, ngân sách và khả năng duy trì; cần tư vấn cá thể hóa nếu có bệnh nền hoặc mục tiêu điều trị cụ thể.

Kinh nguyệt đều hơn có nghĩa là chắc chắn đã rụng trứng?

Không nhất thiết. Chu kỳ đều và rụng trứng là những kết cục liên quan nhưng không đồng nhất. Nếu đang cần xác định rụng trứng hoặc đánh giá khả năng sinh sản, hãy hỏi bác sĩ về phương pháp phù hợp.

Có nên uống rượu vang để theo chế độ Địa Trung Hải?

Không. Rượu vang không phải điều kiện cần của chế độ ăn này và không nên bắt đầu uống vì mục tiêu sức khỏe. Người mang thai hoặc dự định mang thai nên trao đổi với nhân viên y tế về an toàn đồ uống.

Có cần ăn thực phẩm nhập khẩu hoặc uống thực phẩm bổ sung?

Không. Có thể ưu tiên thực phẩm địa phương, theo mùa và vừa ngân sách. Bài viết này không khuyến nghị thực phẩm bổ sung để điều hòa kinh nguyệt; sản phẩm có thể tương tác thuốc hoặc không phù hợp với tình trạng cá nhân.

Kết luận

Hiện có tín hiệu nghiên cứu đáng quan tâm về dinh dưỡng và sức khỏe sinh sản, đặc biệt ở người mắc PCOS, nhưng chưa đủ để khẳng định chế độ ăn Địa Trung Hải tự nó làm chu kỳ kinh nguyệt đều hơn cho mọi người. Thử nghiệm trực tiếp nhỏ và kết hợp nhiều thay đổi; tổng quan về PCOS đánh giá nhiều kiểu ăn khác nhau; dữ liệu ở người không mắc PCOS chủ yếu là quan sát. Nếu phù hợp, có thể áp dụng mô hình ăn đa dạng, linh hoạt vì sức khỏe tổng thể. Kinh nguyệt bất thường cần được đánh giá theo nguyên nhân, không nên chỉ xử lý bằng thay đổi thực đơn.

Tài liệu tham khảo

[1] Li et al. Mediterranean Diet Combined With a Low-Carbohydrate Dietary Pattern in the Treatment of Overweight Polycystic Ovary Syndrome Patients. Frontiers in Nutrition. 2022. PMID: 35445067.

[2] Li et al. Dietary Modification for Reproductive Health in Women With Polycystic Ovary Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis. Frontiers in Endocrinology. 2021. PMID: 34790167.

[3] Yang et al. Mediterranean diet and female reproductive health over lifespan: a systematic review and meta-analysis. American Journal of Obstetrics and Gynecology. 2023. PMID: 37506751.

[4] Rodríguez et al. Relationship between Diet, Menstrual Pain and other Menstrual Characteristics among Spanish Students. Nutrients. 2020. PMID: 32545490.

[5] Teede et al. Recommendations from the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome. PMID: 37580037.

[6] American College of Obstetricians and Gynecologists. Menstruation in Girls and Adolescents: Using the Menstrual Cycle as a Vital Sign. PMID: 26595586.