Trả lời ngắn: Hiện chưa có bằng chứng đủ chắc rằng ăn những thực phẩm đậu nành thông thường gây rối loạn kinh nguyệt. Một phân tích gộp cũ ghi nhận chu kỳ dài hơn trung bình khoảng một ngày trong một nhóm nghiên cứu nhỏ; kết quả không còn có ý nghĩa thống kê khi chỉ xem xét các nghiên cứu ít nguy cơ sai lệch [1]. Một thử nghiệm rất nhỏ với lượng đạm đậu nành giàu isoflavone cũng ghi nhận chậm kinh hoặc pha nang noãn dài hơn, nhưng chỉ có sáu người tham gia [2]. Những kết quả này là tín hiệu nghiên cứu cần diễn giải thận trọng, không chứng minh đậu phụ, đậu nành hay sữa đậu nành trong khẩu phần thường ngày gây bệnh hoặc cần phải kiêng.
Isoflavone là gì, có phải estrogen không?
Đậu nành chứa isoflavone như genistein và daidzein. Đây là nhóm hợp chất thực vật có cấu trúc hóa học cho phép tương tác với một số thụ thể estrogen. Tuy nhiên, “có cấu trúc tương tự” không đồng nghĩa với estrogen của cơ thể, không có nghĩa chúng luôn làm tăng estrogen, và cũng không dự đoán được tác động giống nhau ở mọi mô hoặc mọi người.
Tác động sinh học còn phụ thuộc dạng thực phẩm, lượng dùng, thời gian, khả năng chuyển hóa của hệ vi sinh đường ruột, tuổi và giai đoạn sinh sản. Đậu phụ, đậu nành nguyên hạt, tempeh, sữa đậu nành và viên chiết xuất isoflavone không phải những can thiệp có thể xem như tương đương. Hàm lượng isoflavone trong thực phẩm cũng thay đổi theo giống, chế biến và khẩu phần.
Vì vậy, lời khẳng định ngắn gọn kiểu “đậu nành là estrogen nên làm hỏng nội tiết” đơn giản hóa quá mức sinh học của isoflavone. Ngược lại, cũng không nên quảng bá đậu nành hay viên isoflavone như cách điều hòa kinh nguyệt, tăng khả năng thụ thai hoặc thay hormone.
Nghiên cứu trực tiếp về chu kỳ kinh nguyệt cho thấy gì?
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2009 xem xét các thử nghiệm về đậu nành hoặc isoflavone ở phụ nữ trước và sau mãn kinh [1]. Trong nhóm phụ nữ trước mãn kinh, phân tích 10 nghiên cứu với 148 người trong các nhóm đối chứng ước tính chu kỳ dài thêm trung bình khoảng 1,05 ngày (khoảng tin cậy 95%: 0,13–1,97 ngày). Phân tích này không cho thấy các hormone estradiol, estrone hay SHBG thay đổi có ý nghĩa ở các kết cục chính.
Con số trung bình nhỏ đó không cho biết một cá nhân sẽ thay đổi bao nhiêu, và bản thân nó không phải chẩn đoán rối loạn kinh nguyệt. Các nghiên cứu khác nhau về thực phẩm hoặc chế phẩm isoflavone, liều lượng, thời gian can thiệp và cách đo chu kỳ. Đáng chú ý, khi loại các nghiên cứu có nguy cơ sai lệch cao, kết quả về độ dài chu kỳ không còn có ý nghĩa thống kê; số nghiên cứu đủ chất lượng để giữ lại rất ít [1]. Vì vậy, độ chắc chắn của tín hiệu này thấp.
Một thử nghiệm năm 1994 chỉ gồm sáu phụ nữ có chu kỳ rụng trứng đều, dùng khẩu phần cung cấp 60 g protein đậu nành và khoảng 45 mg isoflavone mỗi ngày trong một tháng. Tác giả quan sát thấy pha nang noãn dài hơn hoặc kỳ kinh đến muộn hơn ở thời gian can thiệp [2]. Mẫu sáu người, thời gian ngắn và lượng can thiệp được kiểm soát chặt không đại diện cho tất cả người ăn đậu nành trong đời sống. Kết quả có thể tạo giả thuyết, nhưng không đủ để kết luận một bữa đậu phụ hoặc ly sữa đậu nành sẽ làm chậm kinh.
Một thử nghiệm bắt chéo ở phụ nữ trước mãn kinh theo dõi chế độ isoflavone thấp và cao trong nhiều chu kỳ ghi nhận một số thay đổi hormone ở mức khiêm tốn, nhưng không thấy khác biệt có ý nghĩa về độ dài chu kỳ hoặc độ dài riêng của pha nang noãn và pha hoàng thể [3]. Khác biệt giữa các nghiên cứu là một lý do nữa khiến không nên biến một kết quả đơn lẻ thành lời khuyên kiêng ăn cho mọi người.
Tổng quan cập nhật về đậu nành và kết cục sinh sản nữ năm 2022 cũng kết luận dữ liệu còn ít, mẫu nghiên cứu thường nhỏ, cách mô tả người tham gia và thời điểm lấy mẫu theo chu kỳ chưa đồng nhất [4]. Một nghiên cứu về hormone, rụng trứng, IVF hoặc khả năng có thai không tự động trả lời câu hỏi liệu ăn đậu nành có làm kinh nguyệt thất thường trong sinh hoạt hằng ngày hay không. Các kết cục này cần được đọc riêng.
Thay đổi trung bình một ngày có đồng nghĩa rối loạn không?
Không. Một thay đổi trung bình trong nhóm thử nghiệm không có nghĩa mọi người đều bị trễ kinh đúng một ngày; một vài người có thể không thay đổi, trong khi người khác thay đổi theo hướng khác. Kết quả nghiên cứu cũng không đồng nghĩa với vô kinh, chảy máu bất thường, không rụng trứng hay vô sinh.
Trong hệ thống FIGO dành cho người trưởng thành trong tuổi sinh sản, tần suất chu kỳ thường được xếp trong khoảng 24–38 ngày; độ đều được diễn giải theo tuổi và mức biến thiên giữa các chu kỳ [5]. Cách xác định giới hạn có thể khác giữa tài liệu hướng dẫn và lứa tuổi. Một lần chu kỳ dài hơn thường lệ cần được nhìn cùng bối cảnh: khả năng mang thai, giai đoạn mới có kinh, cho con bú, bước vào tiền mãn kinh, thay đổi năng lượng ăn vào, tập luyện, stress, bệnh lý và thuốc.
Muốn đánh giá một kiểu ăn có ảnh hưởng đến chu kỳ hay không, cần dữ liệu đủ dài, nhật ký chu kỳ đáng tin cậy, đánh giá chế độ ăn thực tế và kiểm soát các yếu tố gây nhiễu. Nhiều nghiên cứu isoflavone cũ chỉ theo dõi một số chu kỳ và thực hiện trong điều kiện khẩu phần kiểm soát. Không thể từ đó kết luận rằng người ăn đậu nành theo thói quen ở Việt Nam đang bị rối loạn kinh nguyệt do đậu nành.
Có cần kiêng đậu phụ, đậu nành hoặc sữa đậu nành?
Nếu không dị ứng hoặc có chỉ định cá nhân, không có căn cứ từ các nghiên cứu chu kỳ nêu trên để mọi người phải loại bỏ thực phẩm đậu nành thông thường. Đậu nành có thể là một nguồn protein thực vật trong khẩu phần đa dạng. Có thể thay đổi cách chế biến và phối hợp với đậu, ngũ cốc, rau, trứng, cá hoặc các nguồn đạm phù hợp khác theo sở thích và nhu cầu.
Không cần bắt đầu ăn thật nhiều đậu nành để “cân bằng hormone”. Những thử nghiệm về isoflavone dùng các mức can thiệp khác nhau, đôi khi là lượng đạm hoặc chế phẩm được kiểm soát, không tương đương với một liều ăn uống đã được chứng minh có tác dụng chữa bệnh. Viên bổ sung isoflavone cũng không thay thế bữa ăn và chưa được chứng minh là cách điều trị kinh nguyệt không đều.
Nếu đang dùng thuốc điều trị hiếm muộn, hormone hoặc có bệnh lý cần điều chỉnh thực đơn, hãy hỏi bác sĩ hay dược sĩ về sản phẩm bổ sung và lịch dùng. Đây là tư vấn theo thuốc và tình trạng cụ thể, không phải khuyến nghị chung rằng mọi người mắc bệnh nội tiết đều phải kiêng đậu nành. Với trẻ em, người mang thai hoặc đang cho con bú, nhu cầu và an toàn cần được xét riêng theo sản phẩm, lượng dùng và hoàn cảnh sức khỏe.
Nếu chu kỳ thay đổi, nên xem xét điều gì?
Ghi ngày bắt đầu ra kinh, số ngày chảy máu, mức độ đau, thay đổi cân nặng, giấc ngủ, căng thẳng, vận động, thuốc và thực phẩm bổ sung có thể giúp bác sĩ đánh giá. Ứng dụng theo dõi là công cụ ghi chép, không xác định nguyên nhân và không xác nhận chắc chắn rụng trứng.
Các nguyên nhân thường cần xem xét rộng hơn thực phẩm đơn lẻ: có thai, thay đổi đột ngột về cân nặng hoặc lượng năng lượng ăn vào, tập luyện quá mức, PCOS, rối loạn tuyến giáp, tăng prolactin, một số thuốc, giai đoạn cho con bú hoặc chuyển tiếp mãn kinh. Nếu đồng thời giảm cân nhanh, ăn kiêng nghiêm ngặt, mệt mỏi hoặc tập thể thao cường độ cao, cần nói rõ điều này khi khám thay vì chỉ ngừng đậu nành.
ACOG khuyên đánh giá khi kinh nguyệt ngừng hơn ba tháng mà không rõ nguyên nhân; thai kỳ, cho con bú và mãn kinh là những bối cảnh có thể làm mất kinh sinh lý [6]. Ra máu rất nhiều, đau dữ dội, choáng/ngất hoặc nghi có thai kèm đau hay chảy máu cần được hỗ trợ y tế phù hợp. Đừng tự dùng viên nội tiết hoặc thảo dược “gọi kinh”.
Đậu nành ở tiền mãn kinh có phải câu hỏi khác?
Có. Các nghiên cứu về cơn bốc hỏa, khô âm đạo hoặc triệu chứng mãn kinh là nghiên cứu về kết cục khác với độ dài chu kỳ ở người còn kinh. Không thể dùng kết quả của nhóm sau mãn kinh để dự đoán đậu nành sẽ làm kinh nguyệt người trẻ đều hơn hay thất thường hơn. Có thể xem thêm bài đậu nành và cơn bốc hỏa tiền mãn kinh: bằng chứng hiện có để phân biệt hai nhóm câu hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Ăn đậu phụ hoặc uống sữa đậu nành mỗi ngày có làm trễ kinh không?
Chưa có bằng chứng đủ chắc rằng khẩu phần đậu nành thông thường gây trễ kinh có ý nghĩa lâm sàng. Một số thử nghiệm nhỏ với khẩu phần isoflavone được kiểm soát ghi nhận thay đổi nhẹ, nhưng kết quả không nhất quán và chưa chứng minh nguyên nhân gây rối loạn kinh nguyệt.
Isoflavone có làm tăng estrogen không?
Không thể kết luận đơn giản như vậy. Isoflavone có thể tương tác với thụ thể estrogen, nhưng không giống hormone estrogen của cơ thể và kết quả sinh học phụ thuộc mô, liều, dạng dùng, tuổi và nhiều yếu tố cá nhân.
Người mắc PCOS có nên bỏ đậu nành?
Không có căn cứ từ các nghiên cứu được nêu để khuyến nghị mọi người mắc PCOS phải kiêng đậu nành. Chế độ ăn nên được cá thể hóa theo sức khỏe, sở thích, thuốc và mục tiêu điều trị; thực phẩm không thay thế đánh giá PCOS.
Viên isoflavone có giúp kinh nguyệt đều hơn không?
Chưa có bằng chứng đủ để khuyến nghị viên isoflavone điều trị kinh nguyệt không đều. Không nên tự bổ sung liều cao hoặc dùng thay thuốc kê đơn.
Khi nào nên đi khám nếu kinh nguyệt không đều?
Đi khám nếu kinh ngừng hơn ba tháng mà không rõ nguyên nhân, thay đổi kéo dài hoặc đi kèm đau nhiều, ra máu nhiều, mệt lả hay khả năng mang thai. Bác sĩ sẽ đánh giá tuổi, bệnh sử và các nguyên nhân khác ngoài thực phẩm.
Kết luận
Đậu nành có isoflavone và các thử nghiệm cho thấy hợp chất này có thể tạo một số thay đổi hormone nhỏ. Tuy nhiên, dữ liệu trực tiếp về kinh nguyệt ít, phần lớn đã cũ, mẫu nhỏ và có nguy cơ sai lệch; tín hiệu chu kỳ dài hơn trung bình khoảng một ngày không còn vững khi xét chất lượng nghiên cứu. Hiện không có cơ sở để xem đậu phụ hay sữa đậu nành trong khẩu phần thường ngày là nguyên nhân đã được chứng minh của rối loạn kinh nguyệt, cũng không nên dùng đậu nành hoặc viên isoflavone như thuốc điều hòa kinh. Nếu chu kỳ thay đổi kéo dài, hãy tìm nguyên nhân cùng nhân viên y tế.
Tài liệu tham khảo
[1] Hooper L, et al. Effects of soy protein and isoflavones on circulating hormone concentrations in pre- and post-menopausal women: a systematic review and meta-analysis. Human Reproduction Update. 2009. PMID: 19299447.
[2] Cassidy A, Bingham S, Setchell KD. Biological effects of a diet of soy protein rich in isoflavones on the menstrual cycle of premenopausal women. American Journal of Clinical Nutrition. 1994. PMID: 8074062.
[3] Duncan AM, et al. Soy isoflavones exert modest hormonal effects in premenopausal women. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 1999. PMID: 9920082.
[4] Rizzo G, et al. The role of soy and soy isoflavones on women's fertility and related outcomes: an update. Journal of Nutritional Science. 2022. PMID: 35320928.
[5] Munro MG, et al. The two FIGO systems for normal and abnormal uterine bleeding symptoms and classification of causes of abnormal uterine bleeding in the reproductive years: 2018 revisions. International Journal of Gynecology & Obstetrics. 2018. PMID: 30198563.
[6] American College of Obstetricians and Gynecologists. Amenorrhea: Absence of Periods. Patient FAQ.






