Nhiều người tìm đến chế độ ăn DASH hoặc Địa Trung Hải với kỳ vọng cải thiện sức bền và tối ưu hóa thể lực. Hai chế độ này chia sẻ nhiều điểm chung về việc ưu tiên thực vật, nhưng hướng tiếp cận dưỡng chất lại có sự khác biệt rõ rệt.
Hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trong các dữ liệu nghiên cứu đối đầu trực tiếp hai chế độ ăn này về hiệu quả phục hồi cơ bắp hay nâng cao thể lực thể thao. Bằng chứng hiện có chủ yếu dừng lại ở các chỉ số tim mạch, huyết áp, chuyển hóa, chức năng thận và sức khỏe thần kinh ở các nhóm đối tượng bệnh lý hoặc dân số chung [1], [2], [3], [4].
Khác biệt cấu trúc dinh dưỡng giữa DASH và Địa Trung Hải
Cả hai chế độ đều ưu tiên thực phẩm có nguồn gốc thực vật tự nhiên và hạn chế thịt đỏ [1]. Chế độ ăn Địa Trung Hải mang tính văn hóa bản địa, nhấn mạnh vào việc tiêu thụ dầu ô liu (chất béo không bão hòa đơn), cá, khoai tây và một lượng rượu vang vừa phải [1].
Ngược lại, chế độ ăn DASH tập trung vào mục tiêu hạ huyết áp [1]. Chế độ này nhấn mạnh việc dùng các sản phẩm từ sữa, đồng thời kiểm soát nghiêm ngặt lượng natri, đồ ngọt công nghiệp và chất béo bão hòa [1].
Tác động đối với huyết áp và tim mạch
Về kiểm soát huyết áp, chế độ DASH ghi nhận hiệu quả giảm huyết áp tâm thu và tâm trương vượt trội [1], [3]. Một phân tích gộp trên 24 thử nghiệm lâm sàng với 23.858 người bị tăng huyết áp cho thấy DASH giúp giảm 7,62 mm Hg huyết áp tâm thu và 4,22 mm Hg huyết áp tâm trương, hiệu quả tương đương thuốc đơn trị liệu [3]. Trong khi đó, chế độ Địa Trung Hải chỉ giúp giảm huyết áp tâm trương đáng kể mà không hạ nhiều huyết áp tâm thu [3]. Dù vậy, một nghiên cứu cắt ngang năm 2025 chỉ ra sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu, điểm số tuân thủ DASH hay Địa Trung Hải đều không liên quan có ý nghĩa thống kê với huyết áp [5].
Về biến cố tim mạch dài hạn, chế độ Địa Trung Hải lại chiếm ưu thế trong nghiên cứu đoàn hệ [4]. Nghiên cứu ATTICA theo dõi 2.020 người trong 10 năm tại Hy Lạp cho thấy nhóm tuân thủ Địa Trung Hải cao nhất giảm nguy cơ biến cố tim mạch 4 lần (HR hiệu chỉnh 4,52; KTC 95%: 1,76 - 11,63) so với nhóm thấp nhất [4]. Ngược lại, mức độ tuân thủ DASH không tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với biến cố tim mạch 10 năm ở quần thể này [4].
Ảnh hưởng lên chuyển hóa, thận và tỷ lệ tử vong
Chế độ Địa Trung Hải và DASH đều đem lại lợi ích chuyển hóa cho người trẻ tuổi [2]. Dữ liệu từ 2.767 người trưởng thành Mỹ (20-90 tuổi) cho thấy điểm số Địa Trung Hải cao tăng khả năng duy trì thể trạng béo phì nhưng chuyển hóa khỏe mạnh (MHO), còn điểm DASH cao giảm nguy cơ có chuyển hóa bất thường ở người cân nặng bình thường (MONW), song các mối liên hệ này chỉ xuất hiện ở nhóm dưới 45 tuổi [2].
Đối với sức khỏe thận, cả hai chế độ đều làm chậm tốc độ suy giảm mức lọc cầu thận ước tính (eGFR), giảm nguy cơ mắc bệnh thận mạn và sỏi thận với mức độ bảo vệ tương đương nhau [6]. Về tỷ lệ tử vong, nghiên cứu NHANES trên 28.905 người theo dõi trung bình 6,3 năm cho thấy tuân thủ chế độ Địa Trung Hải giúp giảm nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân (HR hiệu chỉnh 0,74; KTC 95%: 0,66 - 0,83), trong khi DASH đơn lẻ không cho thấy mối liên hệ này [7]. Tuy nhiên, ở bệnh nhân tiểu đường, việc kết hợp đồng thời điểm cao của cả DASH và Địa Trung Hải giúp giảm tỷ lệ tử vong (HR 0,71; KTC 95%: 0,52 - 0,99) [7], [3].
Giấc ngủ, tâm lý và tốc độ phản xạ vận động
Trong một thử nghiệm nhỏ trên 137 người thừa cân, ít vận động và bị tăng huyết áp, nhóm can thiệp theo DASH có kết quả kiểm tra tốc độ vận động tâm thần (psychomotor speed) tốt hơn nhóm chứng sau 4 tháng [1]. Đây là dữ liệu hiếm hoi ghi nhận sự cải thiện về mặt vận động thần kinh [1].
Một nghiên cứu cắt ngang trên 266 phụ nữ thừa cân và béo phì cho thấy tuân thủ chế độ Địa Trung Hải liên quan nghịch với điểm lo âu mức độ nhẹ và vừa [8]. Trong khi đó, tuân thủ DASH liên quan nghịch với điểm trầm cảm nặng và căng thẳng cực độ, đồng thời có mối liên hệ với nhịp sinh học [8]. Cả hai chế độ đều ghi nhận mối liên quan tích cực với chất lượng giấc ngủ tốt [8].
Điều chưa biết
Các nghiên cứu cung cấp chưa trả lời được các vấn đề cốt lõi sau về thể lực:
- Chế độ nào hỗ trợ phục hồi tổn thương cơ bắp, giảm đau nhức cơ sau tập luyện thể thao nhanh hơn.
- Mức tiêu thụ chất béo không bão hòa đơn cao từ dầu ô liu (Địa Trung Hải) so với chế độ ít chất béo bão hòa (DASH) tác động ra sao đến sức bền và sức mạnh cơ bắp ở vận động viên hoặc người tập luyện cường độ cao.
- Hiệu quả lâu dài của hai chế độ này trên khối lượng cơ nạc và khả năng trao đổi oxy tối đa (VO2 max).
Ai nên thận trọng?
Người có bệnh lý thận mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ khi áp dụng DASH hoặc Địa Trung Hải, do lượng kali trong các chế độ giàu rau quả, đậu hạt này có thể tăng cao [6]. Người lớn tuổi có thể không nhận được cùng mức lợi ích chuyển hóa như nhóm trẻ dưới 45 tuổi từ hai chế độ này [2]. Người có vấn đề về hấp thu chất béo cần thận trọng với chế độ Địa Trung Hải do lượng dầu ô liu sử dụng hàng ngày cao [1].
Cách áp dụng thực tế
Tùy vào mục tiêu sức khỏe nền tảng để lựa chọn chế độ phù hợp:
- Chọn DASH nếu ưu tiên kiểm soát chỉ số huyết áp, cần cắt giảm natri và muốn tận dụng các sản phẩm từ sữa [1], [3].
- Chọn Địa Trung Hải nếu cần cải thiện sức khỏe tim mạch dài hạn, tận dụng nguồn chất béo chưa bão hòa từ dầu ô liu và cá [1], [4].
- Kết hợp các nguyên tắc chung: tăng cường rau củ quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, hạn chế đồ ngọt và thịt đỏ để hỗ trợ giấc ngủ và chuyển hóa năng lượng [1], [6], [8].
Lựa chọn chế độ ăn nào tối ưu phụ thuộc vào tình trạng tim mạch và chuyển hóa cá nhân hơn là mục tiêu thể lực đơn thuần. Cả hai chế độ đều mang lại nền tảng thể chất tốt thông qua kiểm soát viêm, huyết áp và giấc ngủ. Hãy tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần phù hợp với cường độ vận động.






