Chế độ ăn Địa Trung Hải có giúp kiểm soát nồng độ axit uric ở người gút?

Nhiều người mắc bệnh gút thường băn khoăn liệu việc thay đổi thực đơn hàng ngày có giúp kiểm soát được những cơn đau nhức khớp đột ngột hay không. Trong số các xu hướng ăn uống lành mạnh hiện nay, chế độ ăn Địa Trung Hải nổi lên như một giải pháp được nhiều người quan tâm nhờ lợi ích toàn diện cho tim mạch và sức khỏe tổng thể. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ này cho người bị tăng axit uric lại nảy sinh một nghịch lý khó xử: thực đơn này vừa chứa dầu thực vật có lợi, lại vừa khuyến khích dùng cá và hải sản – nhóm thực phẩm vốn chứa nhiều purin.

Câu trả lời ngắn gọn là chế độ ăn Địa Trung Hải hoàn toàn có thể hỗ trợ làm giảm nồng độ axit uric và giảm nguy cơ bùng phát bệnh gút, nhưng người bệnh bắt buộc phải điều chỉnh linh hoạt. Chìa khóa nằm ở việc tận dụng tối đa chất béo tốt từ thực vật, đồng thời kiểm soát nghiêm ngặt lượng hải sản tiêu thụ để tránh làm tăng tổng lượng purin nạp vào cơ thể.

Cơ chế tác động: Cuộc đối đầu giữa hải sản và dầu thực vật

Gút hình thành khi nồng độ axit uric trong huyết thanh tăng cao (thường được định nghĩa là trên 7 mg/dL), dẫn đến sự lắng đọng của các tinh thể monosodium urate tại mô khớp và gây viêm mạn tính ^[1]. Sự gia tăng axit uric này phần lớn bắt nguồn từ quá trình giảm bài tiết urate qua thận hoặc tăng chuyển hóa các hợp chất purin từ thức ăn ^[1], ^[2].

Trong mô hình ăn uống Địa Trung Hải, sự hiện diện của hải sản và cá tạo nên một rủi ro nhất định đối với người bệnh khớp. Các loại thực phẩm giàu purin như thịt đỏ và hải sản đã được chứng minh là làm tăng nồng độ axit uric trong máu và gắn liền với nguy cơ bùng phát cơn gút cấp ^[2], ^[3]. Thói quen ăn quá nhiều hải sản vô tình thúc đẩy quá trình giáng hóa nucleotide adenine, khiến lượng urate tích tụ vượt quá khả năng lọc thải của thận ^[2].

Ngược lại, chế độ ăn Địa Trung Hải lại mang tới nguồn chất béo chưa bão hòa đơn dồi dào từ dầu ô liu nguyên chất và các loại hạt, cùng với chất béo không bão hòa đa (PUFA) ^[4], ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng những người có nồng độ axit uric trong máu cao thường tiêu thụ lượng chất béo thực vật và PUFA thấp hơn đáng kể so với người bình thường ^[4]. Việc bổ sung chất béo từ thực vật thay thế cho chất béo bão hòa có mối liên hệ mật thiết với việc cải thiện nồng độ axit uric máu, tạo nên một lực đối trọng mạnh mẽ trước tác động tiêu cực của purin ^[4].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?

Các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu dịch tễ học đã cung cấp nhiều số liệu rõ nét về hiệu quả của mô hình ăn uống này đối với nồng độ urate:

Một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ghi nhận bệnh nhân tăng axit uric máu tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải đã giảm nồng độ axit uric trong máu tới 119 micromol/L sau 6 tháng can thiệp, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê cao (P < 0.001) ^[6].

Trong nghiên cứu của tác giả MD Kontogianni và các cộng sự, chất lượng chế độ ăn Địa Trung Hải đã được lượng hóa cụ thể ^[6]. Kết quả cho thấy những người có điểm số tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao nhất (nhóm Q4) giảm tới 70% nguy cơ tăng axit uric máu so với nhóm có điểm tuân thủ thấp nhất (nhóm Q1), với tỷ suất chênh OR đạt 0,30 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,11 - 0,82) ^[6].

Dữ liệu từ nghiên cứu ATTICA cũng ghi nhận thang điểm MedDietScore (đo lường mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải) có mối liên hệ nghịch độc lập với nồng độ urate máu ^[7]. Những người tham gia ở nhóm tứ phân vị cao nhất chỉ có 30% nguy cơ bị tăng axit uric máu so với nhóm ở mức tứ phân vị thấp nhất ^[7].

Tại Tây Ban Nha, một phân tích thứ cấp từ thử nghiệm PREDIMED trên 4.449 người cao tuổi có nguy cơ tim mạch cao cho thấy điểm số chế độ ăn Địa Trung Hải càng cao thì khả năng bị tăng axit uric máu càng thấp ^[5].

Nghiên cứu can thiệp của Chatzipavlou và các cộng sự trên bệnh nhân tăng axit uric máu không triệu chứng cũng chỉ ra rằng: những người có mức axit uric nền ban đầu càng cao thì mức độ sụt giảm axit uric sau can thiệp bằng chế độ ăn Địa Trung Hải càng lớn ^[4].

Một tổng quan hệ thống năm 2019 đánh giá 18 nghiên cứu can thiệp ăn uống trên bệnh nhân tăng axit uric máu và gút cho thấy, các can thiệp bằng chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải mang lại mức giảm axit uric máu nhẹ nhưng có ý nghĩa, dao động từ +0,3 đến -2,9 mg/dL ^[1]. Ngược lại, việc nhịn ăn hoặc bỏ đói làm gia tăng axit uric máu, trong khi chế độ ăn giảm calo và ít purin giúp cải thiện chỉ số này ^[1].

Giá trị thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại lợi ích kép không thể phủ nhận: vừa hỗ trợ kiểm soát nồng độ axit uric, vừa bảo vệ hệ thống tim mạch ^[1], ^[5]. Bệnh gút là bệnh viêm khớp thường đi kèm với các bệnh đồng mắc và gia tăng nguy cơ biến cố tim mạch ^[1], ^[3]. Vì vậy, việc áp dụng chế độ ăn giàu ngũ cốc nguyên hạt, dầu thực vật và đạm thực vật giúp giảm tải gánh nặng chuyển hóa ^[5].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại cũng bộc lộ một số hạn chế quan trọng. Tổng quan hệ thống năm 2019 cho thấy các nghiên cứu về can thiệp chế độ ăn Địa Trung Hải còn khá phân tán, nguy cơ sai lệch từ trung bình đến cao nên chưa thể gộp phân tích tổng hợp (meta-analysis) ^[1]. Hiệu quả hạ axit uric máu của chế độ ăn này nhìn chung chỉ ở mức khiêm tốn (giảm tối đa khoảng 2,9 mg/dL) ^[1]. Do đó, thay đổi lối sống đơn thuần khó có thể thay thế hoàn toàn thuốc hạ urate ở những người bệnh gút mạn tính nặng hoặc đã có hạt tophi ^[5].

Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng thực đơn Địa Trung Hải

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng đã theo thực đơn Địa Trung Hải thì có thể ăn cá biển và hải sản thoải mái. Thực tế, khuyến nghị chung của hướng dẫn EULAR dành cho bệnh nhân gút là phải hạn chế tiêu thụ quá mức thịt và hải sản để duy trì chế độ ăn ít purin ^[3]. Nếu người bệnh nạp lượng lớn tôm, cua, mực hay cá trích dưới danh nghĩa "ăn kiểu Địa Trung Hải", nồng độ axit uric sẽ tăng vọt và kích hoạt đợt viêm cấp ^[2], ^[3].

Một sai lầm khác là kết hợp chế độ ăn này với việc uống nhiều rượu vang hoặc các loại nước ép trái cây ngọt. Dù rượu vang có xuất hiện trong văn hóa Địa Trung Hải, nhưng rượu bia nói chung làm suy giảm bài tiết axit uric và tăng dị hóa nucleotide ^[2], ^[3]. Tương tự, fructose trong đồ uống ngọt và một số loại trái cây quá ngọt làm tăng sản xuất axit uric tại gan ^[2], ^[3].

Người bệnh cũng không nên nhầm lẫn hoặc tự ý phối hợp chế độ ăn Địa Trung Hải với chế độ ăn Keto (nhiều mỡ động vật, cực ít tinh bột) hoặc nhịn ăn gián đoạn quá mức. Một nghiên cứu năm 2024 tại tỉnh Erbil so sánh 103 bệnh nhân gút và 55 người khỏe mạnh đã xác nhận chế độ ăn ketogenic và chế độ ăn giàu thịt là những yếu tố nguy cơ mạnh làm tăng nồng độ axit uric và tỷ lệ mắc bệnh gút ^[8]. Tình trạng đói hoặc nhịn ăn cũng ức chế đào thải axit uric ở ống thận, gây nguy hiểm cho khớp ^[1], ^[2].

Những ai cần thận trọng?

Người mắc bệnh gút kèm bệnh thận mạn tính (CKD): Tốc độ lọc cầu thận (eGFR) suy giảm là yếu tố nguy cơ độc lập khiến axit uric ứ đọng ^[4]. Nhóm bệnh nhân này cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh lượng đạm thực vật và lượng dịch phù hợp, tránh gây quá tải cho thận.

Bệnh nhân gút đang sử dụng một số thuốc điều trị bệnh nền: Các thuốc lợi tiểu (thiazide, quai), thuốc chẹn beta hoặc thuốc chẹn thụ thể angiotensin không chứa losartan có thể làm giảm bài tiết axit uric qua thận, khiến chế độ ăn uống kém phát huy tác dụng ^[3].

Người thường xuyên vận động thể lực nặng hoặc lao động kiệt sức: Tập luyện quá sức làm tăng phân hủy nucleotide adenine, kết hợp với tình trạng mất nước sẽ kích hoạt cơn gút bùng phát ^[2]. Do đó, người bệnh cần duy trì vận động vừa sức, uống đủ nước đều đặn thay vì tập quá nặng ^[2].

Hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn Địa Trung Hải an toàn cho người gút

Để hưởng trọn lợi ích giảm viêm của chế độ ăn Địa Trung Hải mà không lo ngại nguy cơ từ hải sản, người bệnh nên thực hiện các điều chỉnh thực tế sau:

Thay đổi tỷ trọng đạm: Giảm thiểu hải sản giàu purin. Thay vào đó, hãy ưu tiên các nguồn đạm thực vật từ các loại đậu và quả hạch ^[7], ^[5]. Bổ sung thêm các sản phẩm từ sữa, đặc biệt là sữa ít béo hoặc sữa tách béo, vì nhóm thực phẩm này đã được chứng minh có mối liên hệ với việc giảm nguy cơ bùng phát bệnh gút ^[2], ^[7].

Tăng cường chất béo thực vật: Sử dụng dầu ô liu nguyên chất làm chất béo chính trong nấu nướng, trộn salad thay vì mỡ động vật hay bơ ^[4], ^[5]. Chất béo thực vật và axit béo không bão hòa đa giúp duy trì mức axit uric máu ở ngưỡng an toàn ^[4].

Hạn chế thịt đỏ và thực phẩm chế biến sẵn: Chế độ ăn phương Tây nhiều thịt đỏ, thịt chế biến và đồ chiên rán làm tăng 42% nguy cơ phát triển bệnh gút ^[7], ^[5]. Cắt giảm tối đa nhóm này sẽ giúp hạ tải lượng purin toàn diện ^[3].

Kiểm soát đường và thức uống: Tránh tuyệt đối nước ngọt chứa đường fructose ^[2], ^[3]. Hạn chế tối đa rượu bia ^[2], ^[3]. Có thể uống cà phê đều đặn và cân nhắc bổ sung vitamin C sau khi trao đổi với bác sĩ, do hai yếu tố này hỗ trợ hạ nồng độ axit uric máu ^[2].

Chế độ ăn Địa Trung Hải biến thể – tập trung vào rau củ, dầu ô liu, đậu đỗ, sữa ít béo và tiết giảm hải sản – là một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng tuyệt vời cho người bị gút. Mặc dù vậy, điều chỉnh ăn uống chỉ là một phần trong kế hoạch quản trị bệnh tổng thể; người bệnh không nên tự ý ngưng thuốc hạ urate mà cần duy trì trao đổi định kỳ với bác sĩ chuyên khoa.