Người huyết áp cao có nên áp dụng chế độ keto không?

Nhiều người mắc bệnh cao huyết áp thường tìm kiếm các biện pháp ăn kiêng để nhanh chóng kiểm soát cân nặng và các chỉ số sức khỏe tim mạch. Chế độ ăn ketogenic (keto) cắt giảm tinh bột tối đa và tăng chất béo đang trở thành một trào lưu phổ biến được nhiều người truyền tai nhau. Tuy nhiên, việc người có bệnh nền tăng huyết áp tự ý áp dụng chế độ ăn nhiều chất béo này vẫn là vấn đề gây nhiều tranh cãi trong y khoa.

Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy chế độ ăn keto có thể mang lại hiệu quả giảm huyết áp ngắn hạn thông qua việc hỗ trợ giảm cân nhanh ^[1]. Dù vậy, hiệu quả tổng thể của nó đối với bệnh nhân cao huyết áp vẫn chưa có sự thống nhất rõ ràng do các tác dụng phụ tiềm ẩn ^[2]. Chế độ ăn này thường kéo theo nguy cơ rối loạn lipid máu hoặc làm tăng gánh nặng lên tim và thận [1, 4, 6]. Do đó, người bệnh cần hết sức thận trọng và tham khảo chuyên gia y tế trước khi thực hiện.

Cơ chế tác động của keto lên hệ thống mạch máu

Chế độ ăn keto ép cơ thể chuyển sang trạng thái chuyển hóa ketosis bằng cách cắt giảm gần như toàn bộ carbohydrate ^[1]. Trong trạng thái này, gan phân giải chất béo để tạo ra các thể ketone làm nguồn năng lượng chính. Một trong những thể ketone phong phú nhất được tạo ra là beta-hydroxybutyrate, vốn được một số nghiên cứu ghi nhận là có tác động tích cực nhất định đến chức năng nội mô và sức khỏe mạch máu ^[2]. Nhờ đó, việc gia tăng ketone có thể thúc đẩy giảm sức cản ngoại biên ở hệ thống mạch máu ^[2].

Tuy nhiên, các phản ứng sinh học diễn ra trong cơ thể khi nạp lượng lớn chất béo lại không hoàn toàn vô hại. Chế độ ăn keto có nguy cơ làm rối loạn lipid máu, từ đó làm trầm trọng thêm kiểu hình tăng huyết áp ^[2]. Hơn nữa, việc hạn chế calo thông thường vốn đã được chứng minh rõ ràng giúp hạ huyết áp ở bệnh nhân tăng huyết áp, trong khi hiệu lực thực tế của chế độ ăn keto đối với huyết áp vẫn chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn ^[2].

Các phân tích tổng hợp nói gì về hiệu quả hạ huyết áp?

Một tổng quan hệ thống và phân tích hồi quy tổng hợp từ 34 nghiên cứu can thiệp có đối chứng ngẫu nhiên chất lượng cao cho thấy chế độ ăn keto giúp giảm đáng kể huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ^[3]. Tuy nhiên, một bài bình luận khoa học công bố năm 2024 đã chỉ ra nhiều điểm hạn chế của kết luận này ^[3]. Cụ thể, các nghiên cứu gốc thiếu sự đồng nhất về thời gian can thiệp và xuất hiện sự không đồng nhất rõ rệt trong kết quả đo huyết áp tâm thu ^[3]. Việc có quá nhiều quy trình thực hành keto khác nhau cũng khiến việc đánh giá chính xác tác động thực tế của chế độ này trở nên khó khăn ^[3].

Đến năm 2025, một phân tích gộp mạng lưới gồm 26 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 2.255 bệnh nhân mắc hội chứng chuyển hóa đã so sánh 6 chế độ ăn khác nhau ^[4]. Kết quả cho thấy chế độ ăn DASH giúp giảm huyết áp tâm thu tốt hơn nhóm đối chứng [MD = -5,99, KTC 95% (-10,32, -1,65)] ^[4]. Chế độ ăn keto cũng cho thấy mức giảm huyết áp tâm thu [MD = -11,00, KTC 95% (-17,56, -4,44)] và giảm huyết áp tâm trương [MD = -9,40, KTC 95% (-13,98, -4,82)] so với nhóm đối chứng với p < 0,05 ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra chế độ ăn thuần chay là lựa chọn tối ưu nhất để giảm vòng eo và tăng nồng độ HDL-cholesterol ^[4].

Giảm cân nhanh đối nghịch với biến thiên huyết áp liên tục

Nhiều người quan niệm rằng chỉ cần giảm cân là huyết áp sẽ tự động ổn định ở mức an toàn. Một nghiên cứu công bố năm 2025 tiến hành đánh giá biến thiên huyết áp lưu động 24 giờ (ABPM) trên 96 người tham gia bị béo phì (chỉ số khối cơ thể BMI trên 30 kg/m2) ^[5]. Những người này được phân ngẫu nhiên vào các chế độ ăn giảm calo khác nhau gồm: ăn hạn chế thời gian buổi sáng (eTRE), ăn hạn chế thời gian buổi tối (lTRE), nhịn ăn gián đoạn cách ngày biến đổi (mADF), ăn keto (KD) và nhóm đối chứng theo chế độ ăn Địa Trung Hải tiêu chuẩn ^[5].

Kết quả sau can thiệp cho thấy tất cả các nhóm đều có sự cải thiện rõ rệt về mặt nhân trắc học như cân nặng ^[5]. Tuy nhiên, khi đo huyết áp liên tục 24 giờ, chỉ có nhóm nhịn ăn cách ngày mADF là cho thấy sự cải thiện vượt trội trên hầu hết các thông số huyết áp, và nhóm lTRE có một số cải thiện ^[5]. Ngược lại, nhóm thực hiện chế độ ăn keto lại không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi có ý nghĩa thống kê nào trên các chỉ số huyết áp lưu động ^[5]. Các tác giả kết luận rằng các chế độ ăn có tiềm năng sinh ketone khác nhau nhằm mục đích giảm cân sẽ có hiệu quả hạ huyết áp khác nhau, trong đó mADF là phương pháp tốt nhất bất kể sự thay đổi thành phần cơ thể hay sản sinh ketone ^[5].

Ngoài ra, một nghiên cứu quy mô nhỏ năm 2008 về chế độ ăn Địa Trung Hải Ketogenic kiểu Tây Ban Nha trên 31 người cho thấy chế độ ăn ít carbohydrate/nhiều protein mang lại hiệu quả giảm cả huyết áp tâm thu lẫn tâm trương tốt hơn chế độ ăn nhiều carbohydrate ^[6]. Đồng thời, việc ăn salad có mối liên hệ nghịch với huyết áp tâm trương, và việc bổ sung dầu ô liu nguyên chất giúp giảm huyết áp ^[6]. Tuy vậy, các tác giả cũng thừa nhận hạn chế lớn là nghiên cứu không kiểm soát chặt lượng calo nạp vào trước và sau 12 tuần can thiệp, và sự sụt giảm cân nặng có thể chính là yếu tố chi phối mọi thông số tim mạch được cải thiện ^[6].

Cảnh báo tổn thương tim và thận từ mô hình động vật

Mặc dù có tiềm năng giảm cân, tác động sinh học sâu xa của keto trên người huyết áp cao vẫn để lại nhiều lo ngại lớn. Trong một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) 10 tuần tuổi, việc cho ăn chế độ keto trong 4 tuần đã làm trầm trọng thêm tình trạng xơ hóa mô kẽ và tái cấu trúc tim ^[7]. Nghiên cứu phát hiện chế độ keto làm tăng hoạt động của con đường mTOR phức hợp 2 trong tim của chuột bệnh ^[7]. Khi nuôi cấy nguyên bào sợi tim với thể ketone beta-hydroxybutyrate, chất này đã thúc đẩy quá trình xơ hóa do TGF-beta kích hoạt ^[7].

Không chỉ gây ảnh hưởng tới cấu trúc tim, một nghiên cứu khác vào năm 2021 tiếp tục ghi nhận chế độ ăn keto gây tổn hại chức năng thận trên chuột tăng huyết áp tự phát sau 4 tuần can thiệp ^[8]. Chế độ này làm giảm rõ rệt khả năng dung nạp glucose và chuyển hóa chất, đồng thời kích hoạt quá mức hệ thống renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) ^[8]. RAAS là hệ thống hormone điều hòa huyết áp then chốt; việc hệ thống này bị kích hoạt quá mức có thể làm gia tăng huyết áp ^[8]. Đồng thời, chế độ keto làm giảm biểu hiện protein liên quan đến quá trình thực bào (autophagy) tại thận, làm nặng thêm tổn thương thực thể thận ^[8].

Những hiểu lầm phổ biến khi người huyết áp cao ăn keto

Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng keto là chế độ ăn lành mạnh hoàn hảo cho mọi vấn đề tim mạch dài hạn. Đánh giá tổng quan hiện trạng y khoa nhấn mạnh rằng chế độ ăn keto không đáp ứng đầy đủ các tiêu chí của một chế độ ăn uống lành mạnh ^[1]. Mặc dù keto thể hiện tiềm năng giảm cân nhanh, giảm triglyceride, đường huyết và huyết áp trong ngắn hạn, nhưng hiệu quả chuyển hóa và giảm cân này lại không duy trì bền vững trong các theo dõi dài hạn ^[1]. Về mặt tỷ lệ tử vong do tim mạch, chế độ ăn ít tinh bột thông thường (low-carb) mang lại lợi ích tốt hơn so với chế độ ăn cắt giảm tinh bột cực đoan (very low-carbohydrate) như keto ^[1].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần huyết áp tại phòng khám giảm xuống là bệnh đã được kiểm soát an toàn. Thực tế, huyết áp có thể biến thiên thất thường suốt 24 giờ do các phản ứng chuyển hóa bên trong cơ thể ^[5]. Việc tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chế biến sẵn giàu muối nhằm mục đích bù điện giải khi ăn keto cũng là một yếu tố nguy cơ lớn có thể triệt tiêu hoàn toàn lợi ích hạ áp do giảm cân mang lại.

Ai cần tuyệt đối thận trọng hoặc tránh tự ý áp dụng?

Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh tăng huyết áp kèm theo các tổn thương cơ quan đích như dày thất trái, suy tim hoặc phì đại cơ tim cần hết sức cảnh giác vì nguy cơ tái cấu trúc tim tiến triển xấu ^[7]. Những bệnh nhân có tiền sử suy giảm chức năng thận hoặc bệnh thận mạn tính cũng đối mặt với nguy cơ kích hoạt quá mức hệ RAAS và tổn thương nhu mô thận ^[8].

Ngoài ra, người bệnh cao huyết áp kèm rối loạn lipid máu, xơ vữa động mạch hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị tim mạch không nên tự ý áp dụng keto [1, 8]. Các biến cố bất lợi liên quan đến trạng thái nhiễm ceton, mất khối lượng nạc hoặc tương tác thuốc điều trị là những yếu tố nguy hiểm tiềm tàng cần được theo dõi gắt gao bởi bác sĩ chuyên khoa ^[1].

Áp dụng thực tế an toàn cho người muốn kiểm soát huyết áp

Thay vì thực hiện chế độ keto cực đoan với lượng mỡ động vật cao, người bệnh có thể cân nhắc các chế độ ăn đã được kiểm chứng an toàn hơn cho tim mạch như DASH hoặc Địa Trung Hải ^[4]. Nếu muốn giảm tiêu thụ tinh bột, người bệnh nên ưu tiên mô hình Địa Trung Hải kết hợp: sử dụng dầu ô liu nguyên chất và ăn nhiều rau quả xanh, salad ^[6]. Dầu ô liu nguyên chất đã được chứng minh giúp tăng nồng độ HDL-c, giảm LDL-c và hạ huyết áp ^[6].

Bên cạnh đó, việc bổ sung axit béo không bão hòa đa omega-3 giúp hỗ trợ giảm nồng độ triacylglycerol trong huyết tương ^[6]. Để kiểm soát huyết áp tốt hơn mà không gây xáo trộn chuyển hóa, việc hạn chế calo một cách điều độ hoặc áp dụng các phương pháp nhịn ăn gián đoạn có giám sát y tế như mADF có thể mang lại hiệu quả ổn định huyết áp lưu động 24 giờ khả quan hơn [1, 3]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc hạ áp và phải luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị trước khi tiến hành bất kỳ sự thay đổi chế độ ăn lớn nào.

Tóm lại, chế độ ăn keto có thể hỗ trợ giảm cân và giảm huyết áp tạm thời trong thời gian ngắn nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với tim, thận và chuyển hóa mỡ máu. Người bệnh tăng huyết áp không nên tự ý áp dụng chế độ này theo phong trào mà cần ưu tiên lối sống lành mạnh bền vững, tham vấn chặt chẽ với bác sĩ để đảm bảo an toàn cho tính mạng.